Файл: Акадэмічная канфэрэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі.docx
ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 08.11.2023
Просмотров: 23
Скачиваний: 1
ВНИМАНИЕ! Если данный файл нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам.
Акадэмічная канфэрэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі
Канфэрэнцыя была значным навуковым мерапрыемствам і важнай палітычнай падзеяй у жыцьці БССР. Паводле намераў бальшавіцкага кіраўніцтва, яна павінная была перад усім сьветам прадэманстраваць адзінства паміж КП(б)Б, заходне-беларускім нацыянальным рухам і палітычнай эміграцыяй. Сама ж КП(б)Б выступала ў якасьці своеасаблівага ініцыятара й гаранта правядзеньня канфэрэнцыі, паручыцеля адзінства паміж усімі плынямі беларускага нацыянальнага руху. Такая ейная роля вызначалася ўплывам на выпрацоўку палітыкі партыі актыўных у мінулым дзеячаў левага крыла беларускага нацыянальнага руху (А. Адамовіч, З. Жылуновіч, У. Ігнатоўскі, А. Чарвякоў і інш.), якія пазьней прымкнулі да бальшавікоў, увайшлі ў склад кіруючых партыйных і савецкіх органаў. З гэтае прычыны, а таксама паз узьдзеяньнем палітыкі беларусізацыі многія заходне-беларускія дзеячы й прадстаўнікі эміграцыі ўспрымалі гэтую ролю партыі як аб’ектыўную неабходнасьць, найменшае зло, як зьяву, што не патрабуе палітычнага ці навуковага абгрунтаваньня[1]. У той жа час, камуністычнае кіраўніцтва імкнулася апярэдзіць магчымую падобную канфэрэнцыю на захадзе. У. Ігнатоўскі засьведчыў, што менская ініцыятыва «палітычна супрацьстаяла арганізоўваемай на Захадзе варожай нам канфэрэнцыі». Партыйнае кіраўніцтва Менску зрабіла ўсё, каб апярэдзіць беларускую эміграцыю ў правядзеньні падобнага зьезду[2].
Уся хада падрыхтоўкі й правядзеньня Акадэмічнае канфэрэнцыі знаходзілася пад пільнай увагай ЦК ВКП(б). Сьпіс запрошаных удзельнікаў узгадняўся з органамі ГПУ[2].
Менск у дзень адкрыцьця выглядаў па-сьвяточнаму: былі вывешаныя сьцягі (у тым ліку некалькі бел-чырвона-белых), курсавалі агітацыйныя машыны з плякатамі, прысьвечанымі дасягненьням беларусізацыі[1][2]. На прадпрыемствах і ва ўстановах праходзілі ўрачыстыя мітынгі й сходы, на якія запрашаліся ўдзельнікі канфэрэнцыі. Рэспубліканскія газэты на першых старонках зьмяшчалі біяграфіі ўдзельнікаў канфэрэнцыі, прывітальныя тэлеграмы ад беларусаў зь іншых краінаў, рэзалюцыі мітынгаў і інш.
[1] Канфэрэнцыі спадарожнічалі шэраг палітычных, грамадзкіх і культурных мерапрыемстваў беларускага нацыянальнага характару. Для замежных гасьцей была падрыхтаваная вялікая культурная праграма, выдаткоўваліся сродкі на арганізацыю сустрэч, банкетаў і інш[2].
Падчас урачыстага адкрыцьця канфэрэнцыі з мэтай дэманстрацыі духоўнае прысутнасьці на ёй заходне-беларускіх дзеячоў, якія не змаглі прыехаць у Менск празь нявыдачу ім польскімі ўладамі загранічных пашпартоў, былі зачытаныя тэлеграмы ад А. Луцкевіча, Р. Астроўскага і Б. Тарашкевіча. Пра палітычны характар канфэрэнцыі сьведчыць і факт прызначэньня лідэраў беларускіх нацыянальных цэнтраў зь Летувы й Латвіі Ластоўскага й Езавітава старшынямі навуковых камісіяў: графічнае й правапіснае.
У дзень адкрыцьця канфэрэнцыі ў чырвонае залі сталоўкі цэнтральнага рабочага каапэратыву была наладжаная ўрачыстая вячэра, на якой прысутнічалі кіраўнікі партыі й ураду рэспублікі. Да канфэрэнцыі былі прымеркаваныя сьвяткаваньне 20-годзьдзя творчае працы Я. Коласа, адкрыцьцё 2-га дзяржаўнага тэатру ў Віцебску й інш. Ганаровымі гасьцямі гэтых мерапрыемстваў былі замежныя ўдзельнікі канфэрэнцыі. У апошні дзень работы канфэрэнцыі ў клюбе імя К. Маркса ў Менску адбыўся канцэрт беларускае музыкі, напачатку якога аркестар пасьля «Інтэрнацыяналу» выканаў так званую «беларускую марсэльезу» («Ад веку мы спалі…»). Яе сьпявалі ўсе прысутныя ў залі[1].
удзельники
У працы канфэрэнцыі з правам рашаючага голасу прынялі ўдзел 69 чалавек. Гэта сябры Інбелкульту, выкладчыкі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту, Беларускага камуністычнага ўнівэрсытэту, Горацкае сельскагаспадарчае акадэміі, прадстаўнікі літаратурных аб’яднаньняў БССР, а таксама запрошаныя спэцыялісты РСФСР, УССР і з-за мяжы: П. Растаргуеў — прафэсар Маскоўскага ўнівэрсытэту, П. Гарчынскі — дацэнт Ленінградзкага ўнівэрсытэту, Ю. Лазарэвіч — супрацоўнік беларускае сэкцыі Смаленскага губэрнскага аддзелу народнае асьветы
, К. Німчынаў(uk) — дацэнт Харкаўскага інстытуту народнае асьветы, М. Фасмэр — прафэсар Бэрлінскага ўнівэрсытэту, М. Біржышка — прафэсар, рэктар Летувіскага ўнівэрсытэту ў Коўне, Э. Блесэ(lv) — дацэнт Латвійскага ўнівэрсытэту ў Рызе, Юзэф Галомбак — дацэнт Варшаўскага ўнівэрсытэту, Я. Райніс — народны паэт Латвіі, В. Ластоўскі — рэдактар часопісу «Крывіч» (Летува), У. Пігулеўскі — дырэктар Беларускае гімназіі ў Люцыне (Латвія), У. Жылка — рэдактар часопісу «Прамень» (Чэхаславаччына), К. Езавітаў — рэдактар газэты «Голас беларуса» (Латвія)[4].
У працы канфэрэнцыі з правам рашаючага голасу прынялі ўдзел 69 чалавек. Гэта сябры Інбелкульту, выкладчыкі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту, Беларускага камуністычнага ўнівэрсытэту, Горацкае сельскагаспадарчае акадэміі, прадстаўнікі літаратурных аб’яднаньняў БССР, а таксама запрошаныя спэцыялісты РСФСР, УССР і з-за мяжы: П. Растаргуеў — прафэсар Маскоўскага ўнівэрсытэту, П. Гарчынскі — дацэнт Ленінградзкага ўнівэрсытэту, Ю. Лазарэвіч — супрацоўнік беларускае сэкцыі Смаленскага губэрнскага аддзелу народнае асьветы, К. Німчынаў(uk) — дацэнт Харкаўскага інстытуту народнае асьветы, М. Фасмэр — прафэсар Бэрлінскага ўнівэрсытэту, М. Біржышка — прафэсар, рэктар Летувіскага ўнівэрсытэту ў Коўне, Э. Блесэ(lv) — дацэнт Латвійскага ўнівэрсытэту ў Рызе, Юзэф Галомбак — дацэнт Варшаўскага ўнівэрсытэту, Я. Райніс — народны паэт Латвіі, В. Ластоўскі — рэдактар часопісу «Крывіч» (Летува), У. Пігулеўскі — дырэктар Беларускае гімназіі ў Люцыне (Латвія), У. Жылка — рэдактар часопісу «Прамень» (Чэхаславаччына), К. Езавітаў — рэдактар газэты «Голас беларуса» (Латвія)[4].
Праца канфэрэнцыі праходзіла на пленарных пасяджэньнях і ў камісіях. Аб рэформе беларускае азбукі з дакладамі выступілі Я. Лёсік i П. Растаргуеў. Лёсік прапанаваў гукі [дз
] i [дж] пісаць праз д i ж з дыякрытычнымі значкамі зьверху — дˇ, ӂ, a выбухны гук г, як і ва ўкраінскай мове, абазначаць літарай г з хвосьцікам справа, паднятым уверх, ґ; замест літары й увесьці літару j i спалучэньне зычнага гуку j з галоснымі гукамі э, о, у, а абазначаць літарай j з адпаведнай галоснай — jэхаць, jолка, jунак, мaja, a літары е, ё, ю, я пакінуць для абазначэньня адпаведнага галоснага гуку й мяккасьці папярэдняга зычнага — лес, нёс, людзі, мяса. Таксама Лёсік выказаў прапанову замяніць літару э літарай є, a літару ы — літарай и[4].
Растаргуеў прапанаваў афрыкаты дз i дж перадаваць літарамі сэрбскага альфабэту — ђ (ђед), ћ (хаћу), а літару й замяніць літарай j i выкарыстоўваць яе ў тых выпадках, як прапанаваў Я. Лёсік.
Прапанова замяніць літару э літарай є, а літару ы літарай и была адхіленая. Для больш дэталёвага разгляду прапановаў была створаная Графічная камісія, якая пастанавіла афрыкаты [дз] і [дж] замяніць сэрбскімі літарамі, літару й замяніць літарай j і ўжываць яе для абазначэньня сярэднянёбнага гука, а літары е, ё, ю, я пакінуць для абазначэньня толькі адпаведных галосных гукаў і мяккасьці папярэдняга зычнага гуку[4].
Былі заслуханыя даклады Я. Лёсіка й С. Некрашэвіча пра рэформу беларускага правапісу. Лёсік прапанаваў узаконіць на пісьме поўнае аканьне й яканьне, гэта значыць любы галосны няверхняга пад’ёму пасьля цьвёрдага зычнага перадаваць літарай а (баранава́ць, дапо́), а пасьля мяккага зычнага — літарай я (пяцярня́, лягкаду́мны, пяракулі́ць). Зычныя гукі пісаць подле фанэтычнага прынцыпу, за выключэньнем канцавых (казьба ад «касіць», ношка ад «нага», але: рог, воз), а гукі [
й], [ў], калі яны стаяць асобна (злучнік, прыназоўнік) або ў пачатку слова пасьля галоснага — праз і, у. Пазыцыйную мяккасьць зычных не абазначаць мяккім знакам (каменне, снег, а не каменьне, сьнег), а ў назоўніках і прыметніках на канцы не пад націскам замест літары е пісаць літару і (у лесі, леваі рукі)[4].
С. Некрашэвіч, пасьля адзначэньня асноўных хібаў у запраектаванай Лёсікам рэформе правапісу, прапанаваў унесьці ў правапіс Б. Тарашкевіча (ягоная «Беларуская граматыка для школ» да таго часу была амаль што адзіным падручнікам) з мэтай яго спрашчэньня наступныя зьмены: галосныя няверхняга пад’ёму пасьля мяккіх зычных у першым пераднаціскным складзе перадаваць празь я, а ва ўсіх іншых ненацісных складох — празь е (вясна́, але веснавы́), а ў іншамоўных словах пасьля цьвёрдых зычных не пад націскам перадаваць літарай а толькі этамалягічны гук о (камісія, але дэпо). Часьціцу не і прыназоўнік без пісаць зь літарай е, а словы няма і няхай пісаць зь літарай і[4].
Пасьля абмеркаваньня дакладаў пытаньне аб рэформе правапісу было перанесена ў спэцыяльна створаную Правапісную камісію, якая разгледзела выказаныя дакладчыкамі й удзельнікамі канфэрэнцыі прапановы й бальшынёй галасоў прыняла наступную пастанову: пашырэньне фанэтычнага прынцыпу на напісаньне зычных не разглядаць, а галосныя няверхняга пад’ёму пасьля мяккіх зычных перадаваць на пісьме празь я толькі ў першым пераднаціскным складзе: часьціцу не й прыназоўнік без пісаць празь е; словы няхай і няма пісаць празь я і гук [й] пасьля галосных пры асобным ужываньні або ў пачатку слова пісаць празь і, а гук [ў] — праз ў[4].
Былі заслуханыя й абмеркаваныя азнаямленчыя даклады па іншых пытаньнях беларускага мовазнаўства й літаратуры «Сучасны стан вывучэньня беларускае мовы» С. Некрашэвіча, «Становішча беларускае мовы сярод іншых славянскіх моваў» П. Бузука, «Асноўныя этапы разьвіцьця новай беларускай літаратуры» М. Піятуховіча