ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 09.09.2021
Просмотров: 280
Скачиваний: 1
Гормондарды тікелей жєне жанама єсер етушілерге де бµлуге болады.
Тікелей єсер ететін гормондар
Инсулин
Инсулинніњ єсерініњ негізгі механизмдері:
1.Инсулин плазмалыќ мембрананыњ глюкоза ‰шін µткізгіштігін жоѓарлатады. Инсулинніњ б±л эффектісі жасушадаѓы кµмірсулар метаболизмініњ негізгі шектеуші звеносы болып табылады.
2.Инсулин глюкокортикостероидтардыњ гексокиназа тежеуші єсерін болдырмайды.
3.Инсулин генетикалыќ дењгейде кµмірсулар метаболизмініњ ферменттерініњ (соныњ ішінде негізгі ферменттердіњ де) биосинтезін стимулдейді.
4.Инсулин май ±лпалары торшаларында триглицеридлипазаны ингибирлейді (майлар ыдырауыныњ негізгі ферменті).
Инсулинніњ ќанѓа секреттелуініњ реттелуі ж‰йке-рефлекторлыќ механизмініњ ќатысуымен µтеді. Ќан тамырларыныњ ќабырѓасында глюкозаѓа сезімтал ерекше хемирецепторлар болады. Ќанда глюкоза концентрациясыныњ жоѓарлауы инсулинніњ ќанѓа секреттелуін дамытады, глюкоза торшаѓа µтеді, сондыќтан оныњ ќандаѓы концентрациясы тµмендейді.
Басќа барлыќ гормондар ќандаѓы глюкоза концентрациясын жоѓарлатуды ж‰ргізеді.
Глюкагон
1.Гликогенфосфорилазаныњ активтілігін жоѓарлатуды дамытады. Нєтижесінде гликогенніњ ыдырауы к‰шейеді.
2.Гликогенсинтазаныњ активтілігін тµмендетеді, гликоген синтезі баяулайды.
3.Май депосындаѓы липазалардыњ активтенуін дамытады.
Адреналин
Рецепторлары кµптеген ±лпалардыњ торшаларында болады. Оныњ єсері глюкагонѓа ±ќсас.
1.Гликогенніњ ыдырауын к‰шейтеді.
2.Гликогенніњ синтезін баяулатады.
3.Липолизді к‰шейтеді.
Глюкокортикостероидтар (ГКС)
1.Гексокиназаны ингибирлейді -сондыќтан глюкозаныњ ж±мсалуын тежейді. Нєтижесінде ќандаѓы глюкоза концентрациясы жоѓарлайды.
2.Б±л гормондар глюконеогенез процессін субстраттармен ќамтамассыз етеді.
3.Белоктар катаболизмініњ ферменттерініњ биосинтезін генетикалыќ дењгейде к‰шейтеді.
Жанама єсер ететін гормондар
Соматотроптыќ гормондар
1.Глюкагонныњ бµлінуін к‰шейтеді, сондыќтан гликогенніњ ыдырауыныњ к‰шеюі байќалады.
2.Липолиздіњ активтенуін дамытады, сондыќтан б±л майлардыњ энергия кµзі ретіндегі ж±мсалуы ќабілеттенеді.
Ќалќанша безініњ йодќ±рамды гормондары.
Б±л гормондардыњ рецепторлары ядрода орналасќан. Сондыќтан, олар белоктардыњ биосинтезін транскрипция дењгейінде к±шейтеді. Б±л белоктардыњ арасында єрт‰рлі дегидрогеназалыќ тотыќтырушы ферменттер де бар. М±нан басќа, олар АТФ-аза синтезін де стимулдейді. Б±л фермент, АТФ-ті ыдыратады. Сондыќтан, биототыѓу процессі ‰шін (АТФ синтезі ‰шін) кµмірсулар мен майлар тотыѓуыныњ µнімдері -субстраттар ќажет болады. Сондыќтан, б±л гормондардыњ µндірілуі жоѓарлаѓанда кµмірсулар мен майлардыњ ыдырауыныњ к‰шеюі байќалады.
Гликозаминогликандардың құрылымы мен биологиялық ролі.
Гликозаминогликандар (ГАГ) – гликозаминогликандар немесе протеогликандар тәрізді көмірсу құрамды биополимерлердің көмірсулық бөліктері болып табылады. Гликозаминопротеогликандардың бұрынғы атауы "мукополисахаридтер" қазіргі кезеңде химиялық атаудан алынып тасталған.
ГАГ молекулалары урон қышқылы (D-глюкурон немесе L-идурон қышқылы) мен сульфаттанған немесе ацетилденген аминоқанттар қалдықтарынан құралған қайталанатын звенолардан құрастырылған. Жоғарыда көрсетілген негізгі моносахаридтер компоненттерінен басқа, ГАГ құрамында минорлық қанттар деп аталатын L-фукоза, сиал қышқылдары, D-манноза және D-ксилозалар да кездеседі.
Протеогликандар құрамындағы гликозаминогликандар дәнекер ұлпасының жасушаралық заттардың құрамына кіреді, сонымен бірге сүйектерде, синовиалдық сұйықтарда, көздің шыны тәріздес дене және мүйізшесінде болады. ГАГ коллаген мен эластин талшықтарымен бірге протеогликандардың құрамында дәнекер ұлпалық матриксті (негізгі заттты) қалыптастырады.
ГАГ-тың бір өкілі – гепарин (ұюға қарсы активтілікке қабілетті зат) бауырдың, өкпенің, жүректің, артерия қабырғалары ұлпаларының жасушаралық затында болады. Гепарин плазманың кейбір компоненттеріне интенсивті түрде әсерлеседі. Ол қанның IX және XI ұю факторларын спецификалық түрде байланыстырады. Гепариннің антикоагулянттық активтілігі үшін бұл аса маңызды болып табылады және ол антитромбин ІІІ-пен әсерлесушілік қабілеті болып табылады.
Протеогликандар құрамында ГАГ жасушаның беткейлерін жабады, ион алмасуында, иммундық реакцияларда, ұлпа дифференцирленуінде маңызды роль атқарады. ГАГ-тың генетикалық бұзылулары тұқымқуалаушы аурулар - мукополисахаридозаларға әкеледі.
Практикада барлық ГАГ гликозаминопротеогликандар молекуласындағы белоктармен ковалентті байланысқан болады. ГАГ келесі жеті негізгі типтерге бөлінеді:
1. Гиалурон қышқылы
2. Хондроитин-4-сульфат
3. Хондроитин-6-сульфат
4. Дерматансульфат
5. Гепарансульфат
6. Гепарин
7.Кератансульфат
ГАГ биосинтезі және ыдырауы жоғары спецификалық ферменттер - гликозилтрансфераз және гликозидаз (сульфатаз) қатысуымен атқарылады. Эндоплазмалық ретикулумнің әртүрлі бөліктеріндегі және пластикалық комплекстегі (Гольджи комплексіндегі) бірінші типтегі ферменттер ГАГ-тың белгілі бір көмірсулық құрылымдары түзілетін реакцияларды катализдейді. Гликозидазалар лизосомаларда ГАГ-ты моносахаридтік фрагменттерге дейін ыдыратады.
ГАГ протеогликандар деп аталатын күрделі белоктардың құрамына кіреді. ГАГ протеогликандардың салмағының 95% бөлігін құрайды. Олардың қалған 5%-ы белок болып табылады. Протеогликандардағы белоктық және белок емес компоненттері ковалентті байланыстармен мықты байланысқан болады. Сур. 15-те протеогликандар молекулаларының құрылысы көрсетілген.
Рисунок 15.
Белоктық компоненті – бұл ерекше COR-белок. Оған трисахаридтер көмегімен ГАГ қосылады. COR-белоктың 1молекуласына 100 ГАГ-ке дейін қосылады.
Жасушаларда протеогликандар гиалурон қышқылымен байланысқан. Күрделі молекуладан жоғары комплекс түзіледі. Протеогликандар құрамында ГАГ-тардың серпімді тізбектері макромолекулалық торлы құрылымдарды түзеді. Мұндай химиялық құрылыс заттар мен метаболиттердің тасымалдануы кезінде белгілі бір өлшемдегі саңлауы бар молекулалық елеуіш қызметін атқарады. Саңлаулар өлшемдері қандай да бір ұлпада болатын белгілі бір ГАГ типтері бойынша айқындалады. Мысалы, бүйрек шумақтары дәнекер ұлпалық капсуласы ультрасүзгілеу процессінде затттардың селективті тасымалдануын қамтамассыз етеді. Торлы құрылымдардың көптеген сульфо- және карбоксилдік топтары полианиондар болып табылады. Олар суды және кейбір катиондарды (К+, Na+, Ca+2, Mg+2) деполауға қабілетті.
Гликопротеидтердің құрамы мен қызметі. Гаптоглобиннің, трансферриннің, церулоплазминнің, фибриногеннің, -фетопротеиннің құрамы мен қызметі. Қызметтерінің жалпы сипаттамасы.
Көмірсу құрамды белоктар – гликопротеиндер – белоктар комплексінен, гексозадан және олардың туындыларынан тұрады. Олар бауыр жасушаларында катехоламндердің ықпалымен өндіріледі және секреттеледі.
Гликопротеиндердің біршама белгілі өкілдеріне әртүрлі ферменттер (мысалы, церулоплазмин), фибриноген, гаптоглобин, трансферрин, фибронектин, ламинин және т.б. жатқызылады. екі соңғы гликопротеиндер кейінірек қарастырылатын болады («Дәнекер ұлпасының биохимиясы» тарауында).
Гаптоглобин – бауырда синтезделетін белок. Оның ерекшелігіне гемоглобинмен байланысып бүйректік бөгеттен өтпейтін («гемоглобин–гаптоглобин») комплексін түзуге қабілеттілігі жатқызылады. Бұл арқылы ағза үшін өте бағалы элемент темір сақталынады, ал бүйректер гемосидероздың қалыптасуынан қорғалынады. Гаптоглобин басқа да процестер детоксикацияға, протеолизден қорғауға, B12 витаминін тасымалдауға да қатысады. Гаптоглобинді анықтау кейбір патологиялық қалыптарды диагностикалауда маңызды болып табылады.
-фетопротеин (АФП): гликопротеин (молекулалық массасы 69 000 Да), өт қапшығында, бауырда, асқазан-ішек трактісінде өндіріледі. Альбуминге ұқсас және оның қызметін эмбрионалдық даму кезеңінде атқарады. Ұрықтың жатыр ішілік дамуы кезінде түзіліп, постнатальдық кезеңде анықталмайтын заттар онкофетальдық антигендер қатарына жатқызылады.
Гепатоцелюлярлық қатерлі ісікті диагностикалау үшін ұрықтың дамуындағы ақаудың маркері ретінде диагностикалық маңызы бар.
Церулоплазмин (ЦП) – мыс құрамды белок (молекулалық массасы 132 000 Да). бінеше генетикалық қалыптасқан формалары болады. Оның құрамына 80% белок, 16% көмірсу және 0,32% мыс (әрбір полипептидтік тізбекке 2 атомнан) кіреді.
Плазмалық ЦП синтезі бауыр жасушаларында басым түрде атқарылады, ал оның қандағы деңгейі біршама гормондар мен иммундық жүйенің медиаторларымен бақыланады.
ЦП қызметі әр алуан: ол темір алмасуы мен қан жасау жүйесіне қатысады, биогендік аминдер және басқа да субстраттарды ыдыратады, антиоксиданттық қорғаныстың ферменті болып табылады. Церулоплазминді анықтау диагностика үшін аса маңызды.
Фибриноген, Қан ұюының маңызды факторы (фактор1) болып табылады. Бауырдың паренхиматоздық жасушаларында өндіріліп қанға түсетін модификациясы фибриногеном А. деп аталады. Тромбин әсерінен фибриноген қанда ерімейтін, тромб (ұйыманың) негізі болатын фибрилалық белок – фибринге айналады. Фибриногенді анықтау диагностика үшін аса маңызды.
Трансферрин — тасымалдаушы белок, молекулалық. массасы 88 000 Да жуық. Трансферриннің синтезі негізінен бауырда және аз мөлшерде лимфалық ұлпаларда, сүт безінде, тестикуллалар мен жұмыртқаларда өтеді.
Трансферриннің ролі бұл темірді оның сіңірілу орнынан сүйек майына дейін жеткізу, сонымен бірге ретикулоэндотелиалдық жүйе жасушасынан (онда гемоглобиннің ыдырауы өтеді) сүйек майы мен бауырға тасымалдау. Трансферриннің әрбір молекуласы үш валентті темірдің 2 атомын байланыстырады. Молекуланың металл байланыстырушы орталығы темір атомы спецификалық емес.
Трансферрин хромды, мысты, магнийді, мырышты, кобальтті де байланыстырады, бірақ оның бұл металлдарға байланыстырушылығы темірмен салыстырғанда төмен. Ағзаның көптеген жасушалары өсу үшін трансферринді қажет етеді. Иммундық жүйеде трансферриннің болуы — Т-лимфоциттердің пролиферациясы үшін міндетті түрде керекті жағдай. Трансферрин жедел фаза белоктарына жатқызылады. Бұл белоктар ағзаның иммунологиялық реактивтілігін айқындайды.
Глюкозаланған белоктардың жалпы сипаттамасы
Адамның және жануарлардың глюкозамен жанасатын белоктарының басым бөлігі ферментсіз глюкозалануға түседі. Себебі, дені сау адамдарда биологиялық сұйықтықтарындағы глюкозаның ациклдік формасының мөлшері аса көп емес, ондағы ферментсіз глюкозаланған белоктардың мөлшерінің концентрациясы өте аз. Қандағы глюкозаның, галактозаның және басқа да моносахаридтердің (қалыпты жағдайда қант диабетінде немесе галактоземияда байқалатын) глюкозаланған белоктың мөлшері біршама жоғарлайды, жиі түрде жоғарғы шектерді 2-3 есе артық шамада. Алғашқы ферментсіз глюкозаланған белок (адамда анықталған) бұл гемоглобин А, ол глюкозаның және гемоглобиннің -тізбегінің ферментсіз конденсациялануының посттрансляцияланған өнімі болып табылады. Қанның барлық глюкозаланған белоктарының ішінде глюкозаланған альбумин басым болады.
Глюкозаланған гемоглобиннің концентрациясы жай гемоглобинмен салыстырғанда кенздейсоқ немесе тәуліктік ауытқуларға түспейді. Глюкозаланған гемоглобинді анықтау диагностика үшін маңызды.
Фруктоза және галактоза алмасуларындағы бұзылулар
Путь использования фруктозы приведен на рис. 16.
Наследственная непереносимость фруктозы, возникающая при генетически обусловленном дефекте фруктозо-1-фосфатальдолазы, не проявляется, пока ребенок питается грудным молоком, т.е. пока пища не содержит фруктозы. Симптомы появляются, если в рацион добавляют фрукты, соки, сахарозу. Рвота, боли в животе, диарея, гипогликемия и даже кома и судороги возникают через 30 мин после приема пищи, содержащей фруктозу. У детей младшего возраста и подростков, продолжающих принимать фруктозу, развивается хроническая недостаточность печени и почек. Нередко больные неохотно едят сладости. Подобный симптом может служить указателем на непереносимость того или иного углеводного компонента пищи.
Рис. 16
Нарушение метаболизма фруктозы как следствие ферментативных дефектов отражено в таблице 2.
Таблица 2.
Диагностика, нарушений метаболизма фруктозы основывается на следующих приемах: 1) наблюдение взаимосвязи между приемами пищи, содержащей фруктозу, и появлением клинических признаков; 2) определение в моче наличия фруктозы; 3) проба на толерантность к фруктозе.
Пути использования галактозы приведены на рис. 3.
Рис. 16.
Обмен галактозы особенно интересен в связи с наследственным заболеванием галактоземией.
Галактоземия — это результат нарушения обмена галактозы, обусловленное наследственным дефектом любого из трех ферментов, включающих галактозу в метаболизм (табл. 3).
Галактоземия вследствие недостаточности галактозил-1-фосфат-уридилтрансферазы (ГАЛТ) известна наиболее хорошо. Заболевание проявляется очень рано, особенно тяжело протекает у детей, так как основным источником углеводов служит грудное молоко, содержащее лактозу. Ранними симптомами являются рвота, диарея, дегидратация, снижение массы тела, желтуха. Они появляются вскоре после рождения, как только ребенок начинает получать молоко.
В крови, моче и тканях повышается концентрация галактозы и галактозо-1-фосфата. В тканях глаза (в хрусталике) галактоза восстанавливается алдольредуктазой с образованием галактитола. В качестве донора водорода в этой реакции используется HADPH + Н+ Восстановление галактозы характерно и для нормального метаболизма, но протекает с небольшой скоростью. При галактоземии галактитол накапливается в стекловидном теле и связывает большое количество воды. Нарушается баланс электролитов, а чрезмерная гидратация хрусталика приводит к развитию катаракты, которая наблюдается через несколько дней после рождения.
Таблица 3.
Серьезные изменения наблюдаются в печени в связи с накоплением галактозо-1-фосфата. Нарушается функция печени, отмечаются гепатомегалия, жировая дистрофия, околодольчатый некроз. В почках у таких больных повышена концентрация галактитола и галактозо-1-фосфата, что нарушает их функции. Выявляются нарушения в клетках полушарий большого мозга и мозжечка, в тяжелых случаях — отек мозга, задержка умственного развития; возможен летальный исход.
Для галактоземии вследствие дефекта галактокиназы также характерна катаракта, но при этом не отмечаются нарушения функции печени, почек, мозга. Наиболее тяжелые последствия дефицита ГАЛТ связывают с влиянием галактозо-1-фосфата на активность других ферментов, участвующих в углеводном обмене.
Известно несколько форм галактоземии, причиной которой является недостаточность ГАЛТ (табл. 4).
Отдельные дефекты в строении ГАЛТ приводят лишь к частичной потере активности фермента. Как правило, ГАЛТ присутствует в организме в избыточном количестве, поэтому снижение ее активности до 50 %, а иногда и ниже может клинически не проявляться. Кроме того, при дефекте ГАЛТ в печени и эритроцитах, но достаточной активности эпимеразы возможен синтез UDP-галактозы из глюкозы по альтернативному пути. Это объясняет, почему дети с такой формой заболевания живут и растут на безгалактозной диете. В то же время они могут отставать в развитии, что объясняется токсическим действием галактозы в раннем возрасте.