ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 04.12.2023
Просмотров: 87
Скачиваний: 1
ВНИМАНИЕ! Если данный файл нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам.
Информатика пәні бойынша емтихан тест сұрақтары1Ақпаратты енгізу құрылғылары:А Колонкалар.B Клавиатура.С Принтер.D Аудио колонколар.E Процессор.2RAM немесе жедел есте құрылғысы (ОЗУ) дегеніміз:А Информацияны тұрақты сақтау үшін аралған сыртқы жады.B Информацияны тұрақты сақтау үшін арналған арнайы жады.С Берілгендерді уақытша сақтайтын ішкі жады.D Компьютер өшірілгенде берілгендері өшпейтін сыртқы жады.E Компьютер өшірілгенде берілгендері өшірілетін сыртқы жады.3Ақпаратты енгізу құрылғысы:А Қоректендіру блоғы.B Монитор.С Процессор.D Оперативтік жады.E Пернетақта.4Процессордың өте жылдам істейтін шағын көлемді жадысы қалай аталады?A Кеңейтілген жадыB Көленкелі жадыС КЭШ-жадыD Стандартты жадыE Қосымша жады5Операциялық жүйені қайта жүктеуге арналған перне:А ENTER.B ESC.С RESET.D INSERT.E CTRL.6Қатты магниттік дискідегі жинақтағыш?А мониторB сканерС дискетаD CD-ROME винчестер7Контроллерлер дегеніміз:А Жазу және жаңадан өңдіру қүрығысыB Ақпаратты өңдейтін және барлық есептеулерді орындайтын электрондық схема.С ДК құрылғыларын басқаратын электрондық схема.D Компакт дискілердегі берілгендерді оқуды қамтамасыз ететін құрлығы.E Телефон желісі арқылы басқа компьютерлермен мәлімет алмастыратын құрылғы.8Тұрақты жады… арналған:А ақпаратты ұзақ жоюғаB ақпаратты қысқа мерзімге сақтауғаС уақыт есептеугеD таблицаны оңдеугеE өзгермейтін ақпаратты сақтауға9Микропроцессор –бұл:А Енгізу құрылғысы.B Байланыс каналы.С Компьютердің негізгі торабы (узел).D Басып шығару құрылғы.E Информацияны сақтайтын құрылғы.10Компьютер іске қосылып тұрғанда мәліметтерді ұзақ мерзімге сақтайтын микросхема жиынтығы:А сыртқы жадыB процессорС қатты дискD жедел жадыE тұрақты жады11Компьютердің барлық құрылғыларының жиыны дегеніміз:А Типтік жабдықтау.B Коммуникациялық жабдықтау.С Ақпараттық жабдықтау.D Функционалдық жабдықтау.E Темірлер.12Компьютер жұмыс жасауы үшін қажетті минимальды құрылғылар жиынтығына мыналар кіреді:А жүйелік блок, дисководтар, тышқанB принтер, жүйелік блок, клавиатураС принтер, винчестер, монитор, тышқанD процессор, тышқан, монитор
E жүйелік блок, монитор, клавиатура13Микропроцессор-бұл:А принтердің жұмысын басқару үшін арналған программаB ақпаратпен арифметикалық операцияларды орындау үшін арналған бағдарламаС логикалық операцияларға арналған негізгі тақшаD ақпаратпен арифметикалық операцияларды орындау үшін арналған аналық тақшаның орталық блоғыE ақпаратпен арифметикалық және логикалық операцияларды орындау үшін және машинаның барлық блоктарының жұмыс істеуін басқару үшін аралған ДК-дің орталық блоғы14Ақпаратты сақтайтын құрылғы:А Қатты диск.B Пернетақта.С Қоректендіру блогы.D Монитор.E Тышқан.15Ақпаратты өңдеп және барлық есептеулерді орындайтын электрондық схема:А Микропроцессор.B Дисковод.С Адаптер.D Тышқан.E Қатты диск.16Қағазға жазылған ақпараттың кез-келген түрін оптикалық негізге сүйене отырып компьютерге жылдам енгізілетін құрылғы не?А СканерB ПернетақтаС МодемD ПринтерE Плоттер17Компьютермен өңделетін ақпарат қодталады:А Символдардың көмегімен.B Рим цифрларының көмегімен.С Қарапайым цифрлардың көмегімен.D Цифрлар мен символдардың көмегімен.E Тек нөлдер мен бірлердің көмегімен.18Сыртқы жады құрылғылары:А мониторB плоттерлерС оперативті есте сақтау құрылғысыD қатты және иілгіш дискілерE стриммерлер19Математикалық операцияларды орындайтын негізгі процессорға көмек ретінде қолданылатын құрал:А Сопроцессор.B Дисковд.С қатты диск.D Модем.E Микропроцессор.20Тізіп берілгендердің қайсысы компьютердің «миы» болады:А CD-RB Пернетақта.С Оперативтік жады.D Монитор.E Процессор.21Деректерді енгізуге арналған негізгі құрылғылар:А Пернетақта, тышқан және сканер.B Монитор, процессор және плоттер.С Модем, монитор және процессор.D Процессор, принтер және модем.E Принтер, модем және монитор.22Операциялық жүйе сақталады:А Иілгіш жүйелік дискіде.B компакт-дискіде.С Арнайы DOS каталогта.D Пайдаланушы каталогында.E Қатты магниттік дискіде.23ДК информация қай торапта сақталынады?А Аталық қондырғыда.B Қатты магниттік дискіде.С Микропроцессорда.D Сканерде.E Мониторда .24Компьютердің базалық конфигурациясы келесіні қамтиды:А Жүйелік блок, пернетақта, мониторB Микропроцессор, шина, адаптер.
С Джойстик, стример, винчестер.D Жүйелік блок, тышқан, монитор.E Оперативті блок, модем.25Пернетақта дегеніміз не?А Телефон тізбегі арқылы компьютерлер арасында ақпарат алмасу құрылғысыB Компьютерге мәліметтер мен командаларды енгізуге арналған құрылғыС Копьютердің жедел жадына өңделетін ақпаратты экранда көру үшін қажет құрылғыD Қоланбалы программалардың сұранысы бойынша енгізу-шығару операциясын орындайтын жүйелік программаE Тышқанды алмастыру құрылғысы26Берілген терминдер Intel 386, Intel 486. Pentium қай құрылғыларға жатады?А Информацияны сақтау құрылғысына.B Принтерге.С Микропроцессорға.D Мониторға.E Байланыс қаналына.27Принтер дегеніміз…А Компьютердің жедел жадында өңделетін ақпаратты экранда көру үшін қажет құрылғы.B Тек қана графикалық ақпаратты қағазға шығаруға аралған құрылғы.С Қолданбалы программалардың сұранысы бойынша енгізу-шығару операциясын орындайтын жүйелік программаD Мәтіндік және графикалық ақпараттарды компьютердің жедел жадыcынан қағазға басып шығаруға арналған құрылғы.E Телефон тізбегі арқылы компьютерлер арасында ақпарат алмасу құрылғысы.28Ақпарат принтерге қай құрылғыдан беріледі?А Жедел есте сақтау құрылғысынанB Сыртқы есте сақтау құрылғысынан.С Пернетақтадан.D Модемнен.E Процессордан.29Экранға мәтіндік және графиктік ақпаратты шығаруға арналған құрылғы:А Монитор.B Стример.С Бейнеконтроллер.D Сканер.E Принтер.30Магниттік диск неден тұрады:А Ұяшықтардан.B Сегменттерден.С Сызықтардан.D Бағанадан.E Жолдардан (концентрических окружностей).31Егер компьютер “тұрып қалса”, онда оны қайта жүктемей-ақ жұмысты жалғастыру үшін:А Power пернесін басу керекB Reset пернесін басу керекС Esc пернесін басу керекD Ctrl+Alt+Del пернелерінің комбинациясын басу керек.E Ctrl+Del пересін басу керек32Арифметикалық-логикалық амалдарды орындайтын құрылғы:А микропроцессорB тышқанС жадыD пернелік тақтаE дисплей33Ақпаратты өңдеу және сақтауға арналған әмбебап құрылғысы:А ПринтерB ДисководС АдаптерD КомпьютерE Модем34Жүйелік блокқа кандай құрылғы кірмейді?A ПринтерB МодемC МикропроцессорD Оперативтік жадыE Контроллерлер35Аналық тақта дегеніміз не?А Мәтіндік және графикалық ақпараттарды компьютердің жедел жадынан қағазға басын шығаруға арналған құрылғы
B Мәтіндік және графикалық ақпаратты кескіндеуге арналған құрылғыС Процессор, жедел жад микросхемалары, шина және басқа да құрылғылар орналасқан дербес компьютердің негізгі тақтасыD Компьютер құрылғыларын байланыстыратын өткізгіштер тобыE Көптеген жартылай өткізгішті элементтерден тұратын және компьютерде барлық есептеулер мен ақпарат өңдеу жұмыстарын жүргізетін электрондық микросхема.36Перифериялық құрылғы:А МониторB СканерС Аналық тақта.D Дисковод.E Қатты диск.37Микропроцессор дегеніміз:А Ақпаратты өңдейтін және есептеу жұмыстарын орындайтын шағын электронды схема;B Мәтінді және графиктік ақпаратты баспаға шығаратын құрылғы.С ДК құрылғыларын басқаратын электрондық схема.D Магниттік таспада берілгендерді сақтайтын құрылғы.E Компьютерге ақпаратты енгізуді женілдететін құрылғы.38Модем деген не?А Қағазға сұлбаны (чертежді) басып шығару құрылғысыB Маусты ауыстыру құрылғысыС Телефон тізбегі арқылы компьютерлер арасында информациямен алмасу құрылғысыD Компьютерге мәтіндік және графикалық информацияны енгізу құрылғысыE Информациыны оқу құрылғысы39Процессор-бұл:А Компьютердің ішкі құрылғыларының арасында сигналдар алмастыратын өткізгіштер жиыны.B Көптеген математикалық және логикалық амалдарды орындайтын негізгі микросхема.С Ішкі құрылғы жұмысын басқаратын және аналық тақшаның негізгі қызметтік мүмкіндіктерін анықтайтын микросхемалар жиыны.D Басқа компьютермен телефон желісі арқылы ақпарат алмасу құрылғысы.E Деректерді ұзақ мерзімге сақтауға арналған микросхема.40Ақпаратты шығару құрылысы:А Оперативтік жадыB Пернетақта.С Монитор.D Процессор.E Қоректендіру блогы.41Дыбыстық сигналдарды шығаруға арналған құрылығы:А Пернетақта.B Колонкалар.С Монитор.D Тышқан.E Принтер.42Процессордің ішінде орналасқан «өте жылдам жады» түрі қайсысы?А Ұзақ уақытты.B Кэш-жад.С Тұрақты.D СыртқыE Жедел43Оперативтік жады аралған:А Өзгертілмейтін ақпаратты сақтау үшін.B Ақпаратты ұзақ уақытқа сақтау үшін.С Ақпаратты өшіруге (жоюға).D Өзгертілмейтін ақпаратты ұзақ уақытқа сақтау үшін.E Ақпаратты қысқа уақытта сақтау үшін.
44Модем арқылы мәліметтерді беру жылдамдығының бірлігі:A БитB БодC ВаттD ГерцE Байт45Жүйелік блок дегеніміз не?A Дербес компьютердің негізгі электрондық құрылғылары мен коректендіру блогы орналасқан блок.B Ақпаратты енгізу кұрылысы.C Тышқанды алмастыру құрылғысы.D Процессор регистрі.E Файлдармен жұмыс кезінде операциялық жүйе пайдаланатын аймақ46Сканер-бұл:A График құруға арналған құрылғы.B Дыбыстық сигналды аналогтық сигналға ауыстыру құрылғысы.C Желі бойынша информация жіберуге арналған құрылғы.D Компьютерге мәтіндік және графикалық информация оқу үшін арналған құрылғы.E Дербес компьютерлерді локальды желілерге біріктіруге арналған құрылғы.47Модем-бұл:A Дыбыстық сигналды аналогты сигналға ауыстыру құрылғысы.B Цифрлы сигналды аналогты сигналға ауыстыру құрылғысы.C Компьютер арасында деректерді телефон желісі арқылы жіберетін құрылғы.D Электрондық почта.E Дербес компьютерлерді локальді желіге біріктіруге арналған құрылғы.48Бакылаушы және шапшаң жад арасында деректерді тасымалдау магистралы:A слотаB бақылаушыС платаD шинаE карта49ДК базалық құрамына кіретін құрылғыларды көрсетіңіз:A пернетақта, жүйелік блок, дисплей.B желілік тақша, магниттік- оптикалық диск, жүйелік блок.С дисплей, сканер, дигитайзер, жүйелік блок.D дисплей, монитор, джойстик, стриммер.E модем ,CDROM ,пернетақта, принтер.50Модем қандай қызмет атқарады?A Аналогты информацияны дискретті информацияға аудару үшін және керісінше.B Мәтіндік информация енгізуге ыңғайлы болу үшін.С Информацияны бір тілден екінші тілге аудару үшін.D Деректерді басып шығару үшін.E Деректер тобын құру үшін.51Дискі жетек құрылғысының (дисковод) қызметі:A Дыбыстық информацияны өңдеу.B Информацияны өңдеу.С Информацияны қағазға басып шығару.D Информацияны енгізу.E Информацияны дискіден оқу және жазу.52Принтердің түрлері:A Матрицалық, лазерлік, сия бүріккішB Лазерлік және сия бүріккішС Матрицалық және лазерлікD Жылдам және баяуE Матрицалық, сия бүріккіш және иілгіш53Микропроцессор- бұл электрондық қондырғы қолданыладыA Процессор мен сопроцессордың жұмысын басқару үшінB Ақпараттарды өңдеу, яғни математикалық және логикалық есептеулердi орындау үшінC Жадыны тесттеу бағдарламаларынан тұратын және операциялық жүйенi жүктеуші енгiзу-шығару базалы жүйенi сақтау үшiн
E жүйелік блок, монитор, клавиатура13Микропроцессор-бұл:А принтердің жұмысын басқару үшін арналған программаB ақпаратпен арифметикалық операцияларды орындау үшін арналған бағдарламаС логикалық операцияларға арналған негізгі тақшаD ақпаратпен арифметикалық операцияларды орындау үшін арналған аналық тақшаның орталық блоғыE ақпаратпен арифметикалық және логикалық операцияларды орындау үшін және машинаның барлық блоктарының жұмыс істеуін басқару үшін аралған ДК-дің орталық блоғы14Ақпаратты сақтайтын құрылғы:А Қатты диск.B Пернетақта.С Қоректендіру блогы.D Монитор.E Тышқан.15Ақпаратты өңдеп және барлық есептеулерді орындайтын электрондық схема:А Микропроцессор.B Дисковод.С Адаптер.D Тышқан.E Қатты диск.16Қағазға жазылған ақпараттың кез-келген түрін оптикалық негізге сүйене отырып компьютерге жылдам енгізілетін құрылғы не?А СканерB ПернетақтаС МодемD ПринтерE Плоттер17Компьютермен өңделетін ақпарат қодталады:А Символдардың көмегімен.B Рим цифрларының көмегімен.С Қарапайым цифрлардың көмегімен.D Цифрлар мен символдардың көмегімен.E Тек нөлдер мен бірлердің көмегімен.18Сыртқы жады құрылғылары:А мониторB плоттерлерС оперативті есте сақтау құрылғысыD қатты және иілгіш дискілерE стриммерлер19Математикалық операцияларды орындайтын негізгі процессорға көмек ретінде қолданылатын құрал:А Сопроцессор.B Дисковд.С қатты диск.D Модем.E Микропроцессор.20Тізіп берілгендердің қайсысы компьютердің «миы» болады:А CD-RB Пернетақта.С Оперативтік жады.D Монитор.E Процессор.21Деректерді енгізуге арналған негізгі құрылғылар:А Пернетақта, тышқан және сканер.B Монитор, процессор және плоттер.С Модем, монитор және процессор.D Процессор, принтер және модем.E Принтер, модем және монитор.22Операциялық жүйе сақталады:А Иілгіш жүйелік дискіде.B компакт-дискіде.С Арнайы DOS каталогта.D Пайдаланушы каталогында.E Қатты магниттік дискіде.23ДК информация қай торапта сақталынады?А Аталық қондырғыда.B Қатты магниттік дискіде.С Микропроцессорда.D Сканерде.E Мониторда .24Компьютердің базалық конфигурациясы келесіні қамтиды:А Жүйелік блок, пернетақта, мониторB Микропроцессор, шина, адаптер.
С Джойстик, стример, винчестер.D Жүйелік блок, тышқан, монитор.E Оперативті блок, модем.25Пернетақта дегеніміз не?А Телефон тізбегі арқылы компьютерлер арасында ақпарат алмасу құрылғысыB Компьютерге мәліметтер мен командаларды енгізуге арналған құрылғыС Копьютердің жедел жадына өңделетін ақпаратты экранда көру үшін қажет құрылғыD Қоланбалы программалардың сұранысы бойынша енгізу-шығару операциясын орындайтын жүйелік программаE Тышқанды алмастыру құрылғысы26Берілген терминдер Intel 386, Intel 486. Pentium қай құрылғыларға жатады?А Информацияны сақтау құрылғысына.B Принтерге.С Микропроцессорға.D Мониторға.E Байланыс қаналына.27Принтер дегеніміз…А Компьютердің жедел жадында өңделетін ақпаратты экранда көру үшін қажет құрылғы.B Тек қана графикалық ақпаратты қағазға шығаруға аралған құрылғы.С Қолданбалы программалардың сұранысы бойынша енгізу-шығару операциясын орындайтын жүйелік программаD Мәтіндік және графикалық ақпараттарды компьютердің жедел жадыcынан қағазға басып шығаруға арналған құрылғы.E Телефон тізбегі арқылы компьютерлер арасында ақпарат алмасу құрылғысы.28Ақпарат принтерге қай құрылғыдан беріледі?А Жедел есте сақтау құрылғысынанB Сыртқы есте сақтау құрылғысынан.С Пернетақтадан.D Модемнен.E Процессордан.29Экранға мәтіндік және графиктік ақпаратты шығаруға арналған құрылғы:А Монитор.B Стример.С Бейнеконтроллер.D Сканер.E Принтер.30Магниттік диск неден тұрады:А Ұяшықтардан.B Сегменттерден.С Сызықтардан.D Бағанадан.E Жолдардан (концентрических окружностей).31Егер компьютер “тұрып қалса”, онда оны қайта жүктемей-ақ жұмысты жалғастыру үшін:А Power пернесін басу керекB Reset пернесін басу керекС Esc пернесін басу керекD Ctrl+Alt+Del пернелерінің комбинациясын басу керек.E Ctrl+Del пересін басу керек32Арифметикалық-логикалық амалдарды орындайтын құрылғы:А микропроцессорB тышқанС жадыD пернелік тақтаE дисплей33Ақпаратты өңдеу және сақтауға арналған әмбебап құрылғысы:А ПринтерB ДисководС АдаптерD КомпьютерE Модем34Жүйелік блокқа кандай құрылғы кірмейді?A ПринтерB МодемC МикропроцессорD Оперативтік жадыE Контроллерлер35Аналық тақта дегеніміз не?А Мәтіндік және графикалық ақпараттарды компьютердің жедел жадынан қағазға басын шығаруға арналған құрылғы
B Мәтіндік және графикалық ақпаратты кескіндеуге арналған құрылғыС Процессор, жедел жад микросхемалары, шина және басқа да құрылғылар орналасқан дербес компьютердің негізгі тақтасыD Компьютер құрылғыларын байланыстыратын өткізгіштер тобыE Көптеген жартылай өткізгішті элементтерден тұратын және компьютерде барлық есептеулер мен ақпарат өңдеу жұмыстарын жүргізетін электрондық микросхема.36Перифериялық құрылғы:А МониторB СканерС Аналық тақта.D Дисковод.E Қатты диск.37Микропроцессор дегеніміз:А Ақпаратты өңдейтін және есептеу жұмыстарын орындайтын шағын электронды схема;B Мәтінді және графиктік ақпаратты баспаға шығаратын құрылғы.С ДК құрылғыларын басқаратын электрондық схема.D Магниттік таспада берілгендерді сақтайтын құрылғы.E Компьютерге ақпаратты енгізуді женілдететін құрылғы.38Модем деген не?А Қағазға сұлбаны (чертежді) басып шығару құрылғысыB Маусты ауыстыру құрылғысыС Телефон тізбегі арқылы компьютерлер арасында информациямен алмасу құрылғысыD Компьютерге мәтіндік және графикалық информацияны енгізу құрылғысыE Информациыны оқу құрылғысы39Процессор-бұл:А Компьютердің ішкі құрылғыларының арасында сигналдар алмастыратын өткізгіштер жиыны.B Көптеген математикалық және логикалық амалдарды орындайтын негізгі микросхема.С Ішкі құрылғы жұмысын басқаратын және аналық тақшаның негізгі қызметтік мүмкіндіктерін анықтайтын микросхемалар жиыны.D Басқа компьютермен телефон желісі арқылы ақпарат алмасу құрылғысы.E Деректерді ұзақ мерзімге сақтауға арналған микросхема.40Ақпаратты шығару құрылысы:А Оперативтік жадыB Пернетақта.С Монитор.D Процессор.E Қоректендіру блогы.41Дыбыстық сигналдарды шығаруға арналған құрылығы:А Пернетақта.B Колонкалар.С Монитор.D Тышқан.E Принтер.42Процессордің ішінде орналасқан «өте жылдам жады» түрі қайсысы?А Ұзақ уақытты.B Кэш-жад.С Тұрақты.D СыртқыE Жедел43Оперативтік жады аралған:А Өзгертілмейтін ақпаратты сақтау үшін.B Ақпаратты ұзақ уақытқа сақтау үшін.С Ақпаратты өшіруге (жоюға).D Өзгертілмейтін ақпаратты ұзақ уақытқа сақтау үшін.E Ақпаратты қысқа уақытта сақтау үшін.
44Модем арқылы мәліметтерді беру жылдамдығының бірлігі:A БитB БодC ВаттD ГерцE Байт45Жүйелік блок дегеніміз не?A Дербес компьютердің негізгі электрондық құрылғылары мен коректендіру блогы орналасқан блок.B Ақпаратты енгізу кұрылысы.C Тышқанды алмастыру құрылғысы.D Процессор регистрі.E Файлдармен жұмыс кезінде операциялық жүйе пайдаланатын аймақ46Сканер-бұл:A График құруға арналған құрылғы.B Дыбыстық сигналды аналогтық сигналға ауыстыру құрылғысы.C Желі бойынша информация жіберуге арналған құрылғы.D Компьютерге мәтіндік және графикалық информация оқу үшін арналған құрылғы.E Дербес компьютерлерді локальды желілерге біріктіруге арналған құрылғы.47Модем-бұл:A Дыбыстық сигналды аналогты сигналға ауыстыру құрылғысы.B Цифрлы сигналды аналогты сигналға ауыстыру құрылғысы.C Компьютер арасында деректерді телефон желісі арқылы жіберетін құрылғы.D Электрондық почта.E Дербес компьютерлерді локальді желіге біріктіруге арналған құрылғы.48Бакылаушы және шапшаң жад арасында деректерді тасымалдау магистралы:A слотаB бақылаушыС платаD шинаE карта49ДК базалық құрамына кіретін құрылғыларды көрсетіңіз:A пернетақта, жүйелік блок, дисплей.B желілік тақша, магниттік- оптикалық диск, жүйелік блок.С дисплей, сканер, дигитайзер, жүйелік блок.D дисплей, монитор, джойстик, стриммер.E модем ,CDROM ,пернетақта, принтер.50Модем қандай қызмет атқарады?A Аналогты информацияны дискретті информацияға аудару үшін және керісінше.B Мәтіндік информация енгізуге ыңғайлы болу үшін.С Информацияны бір тілден екінші тілге аудару үшін.D Деректерді басып шығару үшін.E Деректер тобын құру үшін.51Дискі жетек құрылғысының (дисковод) қызметі:A Дыбыстық информацияны өңдеу.B Информацияны өңдеу.С Информацияны қағазға басып шығару.D Информацияны енгізу.E Информацияны дискіден оқу және жазу.52Принтердің түрлері:A Матрицалық, лазерлік, сия бүріккішB Лазерлік және сия бүріккішС Матрицалық және лазерлікD Жылдам және баяуE Матрицалық, сия бүріккіш және иілгіш53Микропроцессор- бұл электрондық қондырғы қолданыладыA Процессор мен сопроцессордың жұмысын басқару үшінB Ақпараттарды өңдеу, яғни математикалық және логикалық есептеулердi орындау үшінC Жадыны тесттеу бағдарламаларынан тұратын және операциялық жүйенi жүктеуші енгiзу-шығару базалы жүйенi сақтау үшiн