Файл: Vusnyya_vykazvanni.doc

Мілы кут маіх дзядоў!

Што мілей у свеце божым

Гэтых светлых берагоў,

Дзе бруяцца срэбрам рэчкі,

Дзе бары-лясы гудуць,

Дзе мядамі пахнуць грэчкі,

Нівы гутаркі вядуць…

Якуб Колас

Мяжуе з Польшчай, Украінай,

Расіяй, Латвіяй, Літвой.

Твой родны край, твая Айчына —

Жыццё тваё і гонар твой.

І ты яе запомні імя,

Як неба, сонца і зару.

Твая зямля, твая радзіма

Названа светла —

Бе-ла-русь.

Юрась Свірка

Пятрова М.А, Галубаўская базавая школа

Дайце мне волю, дайце арліную! Янка Купала

Янка Купала… Класік беларускай нацыянальнай літаратуры, першы народны паэт Беларусі, які пакінуў нам багатую духоўную спадчыну. Паэт-рамантык, паэт-змагар, паэт-прарок, апантаны ідэяй нацыянальнага адраджэння Айчыны, які “не раз пісаў у няшчасці крывёй з сваіх грудзей”. Паэзія Янкі Купалы – гэта сапраўдны подзвіг магутнага па сіле народнага таленту, народжанага стагоддзямі, подзвіг творцы-барацьбіта, які ўсё сваё жыццё аддаў справе незалежнасці і шчаслівай будучыні роднай Беларусі.

Свае погляды на ролю паэта і паэзіі Купала выказаў ужо ў ранніх творах. Паэт у разуменні Купалы – слуга народа, выразнік яго дум і спадзяванняў. Ён павінен абуджаць свядомасць народных мас, узнімаць іх на змаганне, быць праўдзівым, непадкупным,чуйным да людской бяды і слёз. У вершы “Я не для вас…” (1907) Я. Купала вызначае сваю пазіцыю паэта-грамадзяніна, свой шлях служэння народу. І з першых радкоў твора мы ўжо разумеем, што перад намі паэт, які сваю музу прысвяціць не панам: “Я не для вас, паны, о не…” Ён верыць, што па-сапраўднаму яго творчасць можа зразумець і ацаніць толькі народ. А ў вершы “З кутка жаданняў” (1912) пясняр народнай долі сцвярджае: галоўнае для паэта – быць праўдзівым выразнікам дум мільёнаў працоўных людзей: “З цэлым народам гутарку весці, // Сэрца мільёнаў падслухаць біцця…”

Паэтычная, натхнёная купалаўская песня ўпершыню прагучала ў 1905 годзе. Можна было чакаць, што чалавек, які выйшаў з самых глыбінь народа, які з малых год адчуў і спазнаў яго бяспраўнае, цёмнае і гаротнае жыццё, будзе толькі наракаць на гаротную долю беларусаў. Але смелы купалаўскі герой-селянін загаварыў рашуча і ўпэўнена на ўвесь голас не толькі аб сваёй гаротнай долі, але і аб сваёй духоўнай сіле, сваёй чалавечай годнасці: “Я буду жыць, бо я – мужык!”. А ў вершы “А хто там ідзе?” (1905 – 1907) упершыню ў беларускай літаратуры загучаў “на свет цэлы” голас пагарджанага, пакрыўджанага, занядбанага народа, агромністай грамады аб праве “людзьмі звацца”. Невыпадкова ў гэтай “красамоўнай і суровай песні” (Луі Арагон) Максім Горкі ўбачыў “штосьці накшталт беларускага гімна”…

Сваім гучным словам беларускі пясняр будзіў дух народа, усяляў у яго сэрца надзею ў непазбежнасць лепшага жыцця, навучаў любові да трох важнейшых рэчаў: да свабоды, роднага краю і матчынай мовы. Гэта стала для Янкі Купалы асноўнай ідэяй-страсцю, пафасам творчасці, вызначыла ідэйна-мастацкую своеасаблівасць твораў літаральна ўсіх жанраў лірыкі – грамадзянскай, пейзажнай, філасофскай і нават інтымнай.

Тры галоўныя святыні – Радзіма, народ, мова – сталі для паэта найвялікшым духоўным скарбам, а любоў і адданасць ім вызначылі і жыццё вялікагаКупалы, і яго творчасць увогуле.

Адным з праяўленняў любові да Бацькаўшчыны, залогам неўміручасці народа і ўмовай яго нацыянальнага адраджэння Купала лічыў любоў да мовы. Гэта думка з’яўляецца галоўным матывам патрыятычнага верша “Роднае слова” (1908):

Бяссмертнае слова, ты, роднае слова!

Ты крыўды, няпраўды змагло!

Хоць гналі цябе, накладалі аковы,

Дый да́рма: жывеш, як жыло!

Слова абвяшчаецца магутным, бяссмертным, свабодным, хаця ўсё яшчэ загнаным. Напісаны ў час сталыпінскай рэакцыі, калі царскае ўладнае чыноўніцтва ахайвала беларускі народ, яго культуру і мову, прарочыла ім непазбежную гібель, верш з’явіўся гнеўным адказам на гэтую няпраўду.

Сваю бязмежную любоў да бацькаўскай зямлі, асабістае дачыненне да лёсу мілай Беларусі і яе будучыні Янка Купала выразіў у надзвычай лірычным, меладычным вершы “Мая малітва” (1906). Гуманістычны сэнс гэтай малітвы – у сцвярджэнні права беларусаў на свабоду і незалежнасць. Паэт настойлівы і непахісны ў жаданні засцерагчы свой народ ад розных жыццёвых напасцяў:

Я буду маліцца і сэрцам, і думамі,

Распетаю буду маліцца душой,

Каб чорныя долі з мяцеліцаў шумамі

Не вылі над роднай зямлёй, нада мной.

Пясняр верыць у духоўнае абнаўленне беларускага народа, у нацыянальнае адраджэнне, у вялікае і слаўнае будучае Бацькаўшчыны. З радасці нараджэння і абнаўлення вынікае і заклік паэта, што стаў даўно крылатым выслоўем:

Падымайся з нізін, сакаліна сям’я,

Над крыжамі бацькоў, над нягодамі;

Занімай, Беларусь маладая мая,

Свой пачэсны пасад між народамі!..

“Маладая Беларусь” (1906 – 1912).

Як у ваду глядзеў паэт-прарок! Прадбачыў і ўбачыў наш час, калі незалежная Рэспубліка Беларусь годна заняла свой пачэсны пасад у супольнасці не толькі славян, але і народаў усяго свету.

Пясняр горача абараняў ідэю нацыянальнага адраджэння і незалежнасці Беларусі, на грунце якой нарадзілася і расцвіла яго прарочая паэзія, запальваў гэтай ідэяй іншых. Янка Купала выступаў як паэт-будзіцель, які напярэдадні новага этапу сусветнай гісторыі, на пачатку XX стагоддзя, актыўна фарміраваў нацыянальную самасвядомасць народа на шляхах да волі і свабоды.

Вялікі цыкл вершаў, створаны Янкам Купалам у кастрычніку–снежні 1918 года, з’явіўся не толькі водгукам на падзеі рэвалюцыі і грамадзянскай вайны, але і кардыяграмай самаадчування паэта-грамадзяніна і патрыёта: “Для Бацькаўшчыны”, “Свайму народу”, “Паязджане”, “У вырай”, “Мая вера”, “Спадчына” і інш.

Беларусь пакутавала ад войнаў і разбурэнняў. Падзеі мяняліся нібы ў калейдаскопе. На беларускіх шматпакутных землях з’яўляліся то адны акупанты, то другія, сам наш край раз за разам крэмсаўся ўсё новымі і новымі межамі… Янка Купала – прызнаны ўжо народам пясняр – стрываць гэтага не мог. У яго душы па-ранейшаму буяла неўтаймоўная стыхія прарока, змагара, праўдалюбца. Верны сын сваёй маці-зямлі, з вялікім болем асэнсоўваючы яе лёс, ён голасам свайго лірычнага героя (верш “Свайму народу”) зваў беларусаў прачнуцца, паўстаць, усяму свету паказаць сваю годнасць:

Паўстань, народ! Для будучыны шчасце

Ты строй, каб пут не строіў больш сусед;

Не дайся ў гэты грозны час прапасці –

Прапашчых не пацешыць шчасцем свет.

З незвычайнай сілай у вершах гэтай пары гучыць тэма народных пакут. Так, у купалаўскіх “Паязджанах” прысутнічае даўняя тэма пошукаў беларускім народам свайго гістарычнага лёсу, больш таго, тут гучыць і прадбачанне будучых блуканняў Беларусі па горкіх шляхах гістарычнага бездарожжа:

Як у моры, ў белым снегу,

Без днявання, без начлегу,

Ў бездарожжа, ў беспрыстанне

Едуць, едуць паязджане.

Гнеўны голас лірычнага героя верша “Мая вера” ўздымаецца супраць сляпой веры, супраць усяго прадажніцкага, фальшывага, крывадушнага. Па-максімалісцку катэгарычна і годна акрэсліў для сябе паэт тыя абсягі, на якіх ён быў і заставаўся ўладаром:

Ў народ і край свой толькі веру

І веру ў самаго́ сябе.

Ніхто з беларускіх паэтаў пачатку XX стагоддзя з такім запалам, мужнасцю і паслядоўнасцю не адстойваў, не бараніў ідэю нацыянальнага Адраджэння і незалежнасці, як Янка Купала. Сваёй творчасцю вялікі пясняр паказваў, што была, ёсць і будзе жыць Беларусь, што яна смела глядзіць у будучыню.

Пясняр Надзеі,

выспаведнік Волі –

Ты ведаў, як нам жыць

і як жылося,

Ты сеяў зерне ў адвечным полі

і прад табой схіляецца калоссе.

Яўген Пясецкі

Магутнае слова, ты роднае слова!..

Янка Купала

Слова! Цуд найвялікшы між цудаў-дзівосаў,

Што здзіўляў у вякаў і здзіўляе нанова.

Трапяткое,

жывое,

як сонца ў росах,

Несмяротнае, роднае матчына слова!

Ніл Гілевіч

Сёння наша родная мова з’яўляецца самабытнай славянскай мовай і займае дастойнае месца сярод моў свету. Па разнастайнасці граматычных форм і па багацці слоўніка беларуская літаратурная мова – адна з найдасканалейшых моў свету. “Тлумачальны слоўнік беларускай мовы” (у 5 тамах) змяшчае каля 100 тысяч лексічных адзінак. Трапная і прыгожая, яна заўсёды была прадметам гонару сапраўдных беларусаў. Вядомы паэт Алесь Разанаў адзначыў: мова – гэта адзін з самых “геніяльных твораў, напісаных чалавецтвам”. Так, гэта твор, які складаўся на працягу некалькіх стагоддзяў.

Мова продкаў нашых і нашчадкаў –

Шэпт дубровы і пчаліны звон, –

Нам цябе ласкава і ашчадна

Спазнаваць ажно да скону дзён,

Па чужых краях не пабірацца,

Не аддаць цябе на забыццё,

Наша невычэрпнае багацце,

Наша несмяротнае жыццё.

Генадзь Бураўкін

Вялікі знаўца самабытнага беларускага слова Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі некалі заўважыў: “Родная мова – акно ў свет, у пазнанне яго, у авалоданне выпрацаванай чалавецтвам культурай, здабыткамі навукі, у пазнанне людскога шчасця, святаў барацьбы і перамог чалавецтва, усталявання хараства і гуманізму на зямлі”.

Родная мова данесла да нашага часу незвычайны духоўны скарб – жывую, трапяткую вусную народную творчасць дзядоў і прадзедаў. Чароўнае, мудрае народнае слова жыве і сёння ў казках, легендах, паданнях, загадках, прыказках і прымаўках, звычаях і традыцыях, песнях. Усе мы з маленства захапляемся казкамі, якія вучаць нас дабру, справядлівасці, адкрываюць свет прыгажосці і таямніц, прывабліваюць глыбокай шчырасцю, мастацкасцю. А народныя песні з’яўляюцца крыніцай, адкуль мы чэрпаем роднае слова, паэтычнае, ласкавае, мілагучнае. Цудоўны духоўны скарб – прыказкі і прымаўкі – надаюць мове выразнасць, дасціпнасць, паэтычнасць, сваёй мудрасцю выхоўваюць нас і вучаць. Услухайцеся ў моўныя жыяменты народных выслоўяў: