Файл: Vusnyya_vykazvanni.doc

Верхнядзвінская Мікалаеўская царква -- помнік архітэктуры класіцызму. У 1819 г. пабудавана з цэглы. Храм мае 4- охчасткавую кампазіцыю: званіцу, трапезную, асноўны аб'ём і аспіду. У 1780 г. было вядома, што мястэчка мела драўляную Настоліцкую царкву. Пасля надання мястэчку Дрыса статусу павятовага горада ў 1777 г. было прынята рашэнне пабудаваць мураваную Нікольскую царкву, што і адбылося ў 1819 годзе. Царква ўражвае сваёй веліччу.

Бадай самае прыгожае і казачнае месца ў любы час года--парк,што на беразе Дзвіны. Жоўта-залацісты, чырвоны , увесь такі рознакаляровы, што , здаецца, трапляеш у казку, адпачываеш душой ,наталяючыся спакоем, цішынёй і дабрынёй. Ад зачараванай Дзвіны вее мудрасцю, яна нібы сведка стагоддзяў. Крыху далей жывы помнік прыроды – дэндрапарк. Тут маляўнічымі групамі і алеямі растуць сотні чужаземцаў – прадстаўнікоў флоры розных кантынентаў. Мірныя суседзі – старажытныя гінкго і цюльпанавае дрэва, амурскі аксаміт і канадскія елкі ды клёны. У дэндрапарку ўтульна. Тут каскад сажалак, перавітыя ліянамі альтанкі, сапраўдны церамок, з каменнай залай і выставачнай мансардай.

Рака Заходняя Дзвіна запрашае да падарожжа. Наступны прыпынак – Полацк. Сівая даўніна – галоўнае, на чым стаіць старажытны, 1148-гадовы горад. Над зліццём двух рэк, на замчышчы, белы, з дзвюма званіцамі, сілуэт сабора. Полацкая Сафія. 11 стагоддзе . Многае змянілася, за стагоддзі нарасло зямлі, храм нібы “асеў”. У склепах ягоных была адна з найлепшых нашых старажытных бібліятэк. Яе спалілі ў свой час езуіты, якія былі аднымі з самых адукаваных людзей сярэдневякоўя. Сведкі гісторыі – арганы—спяваюць славу гораду і яе жыхарам. Непадалёк ад Сафійкі – помнік 12 стагоддзя. Славуты Спас-Еўфрасіннеўскі сабор з прыгожымі старажытнымі фрэскамі. Калі сонейка зазірае ўнутр сабора. Гэтыя фрэскі загараюцца бляклай чырванню і ржавым золатам. Нібы праз залаціста-карычневую, празрыстатую ваду лясных рэк глядзяць на падарожнікаў нечалавеча вялікія задумлівыя вочы нашых продкаў. На беразе мудрай Дзвіны – стары калегіум, у мурах якога калісьці жыў і працаваў Сімяон Полацкі, заснавальнік рускага вершаскладання.

Пісах вначале по языку тому,

Іже свойственный бе моему дому…

У Полацку, куды раней за Сімяона, пачынаў сваё жыццё і першадрукар усходніх славян Францыск Скарына; яму тут пастаўлены цудоўны помнік.

Горад , што спалучыў мінуўшчыну і сучаснасць, -- Полацк, у якім стаіць адзіны ў свеце помнік, што ўвекавечыў літару Ў, чыста беларускую, нашу. Кідаюцца ў вочы навічку-падарожніку шырокія зялёныя вуліцы, новыя дамы, завод шкловалакна, іншыя шматлікія заводы, будынкі клубаў і кінатэатраў, дамоў культуры і спорту, розных навучальных устаноў. Горад расце і маладзее. Але запамінаецца ўсім гасцям і жыхарам дыханнем гісторыі-матухны.

Побач з Полацкам брат, куды маладзейшы за яго, -- горад Новаполацк. Плошчы, высокія будынкі, паркі, бібліятэкі, магутны нафтаперапрацоўчы завод. Уначы – гэта зыркае зарыва агнёў. Удзень -- многія і многія дзесяткі будынкаў. І … Дзвіна, якая блакітным ланцужком звязвае прыпынкі нашага падарожжа.

Мала чым саступае ва ўзросце Полацку горад Віцебск (974г.) – месца майстроў, горад-гісторыя, вечная крэпасць, вечны фарпост на шляху заваёўнікаў. Важны гандлёвы пункт на шляху “з вараг у грэкі”. Вялікі культурны цэнтр, у якім выключнае месца займае Беларускі дзяржаўны тэатр імя Якуба Коласа. Віцебск знакаміты дывановымі вырабамі, якія не аднойчы адзначаліся дыпломамі ў Дамаску. Шмат разоў спалены, ушчэнт зруйнаваны ў апошнюю вайну горад устаў з попелу, як і ўся Беларусь-маці. Цяпер Віцебск – гэта цалкам новы горад. Старых будынкаў засталося мала: некалькі палацаў, ратуша17 стагоддзя, дзе месціцца гісторыка-краязнаўчы і мастацкі музей з багатай калекцыяй беларускага, рускага, заходняга і мясцовага, віцебскага жывапісу.

Промні ранішняга сонца клічуць на прасцягі нашай Беларусі. Колькі лясоў, велічных і задуменных! Колькі азёраў, блакітных вачэй Айчыны, якія ўзіраюцца ў Сусвет, нібы хочуць спазнаць яго глыбіні! Колькі палёў, што не маюць ні канца ні краю, быццам сам Сусвет. І ўсё гэта вабіць, цягне. І мы ідзём у след за гэтым поклічам, і тады ўспамінаюцца словы Андрэя Лабановіча, сказаныя Турсевічу: “У нас столькі прыгоства, столькі багацця форм і фарбаў, і край наш вялікі і разнастайны, а мы не бачым, не хочам гэтага бачыць”. Сапраўды, прыгажосць прынёманскіх сенажацей і дуброў, якімі захапляўся Андрэй Лабановіч, велічнасць Белавежскай пушчы, што натхняла Міколу Гусоўскага, непаўторная краса Мінска, пяшчотнасць векавечных віцебскіх сцежак зліваюцца ў сэрцы кожнага падарожніка ў адзіны вобраз Беларусі, Радзімы, з якой пачынаемся ўсе мы разам і кожны з нас паасобку.

Барэйка Людміла Васільеўна, Верхнядзвінская гімназія

…Цябе , зямля, у адзенні новым

Хацеў бы к сэрцу прыгарнуць!

Якуб Колас

Якуб Колас - пясняр роднай зямлі, яе прыгажосці, выдатны майстар пейзажнага жывапісу. Як паэт-пейзажыст ён не мае сабе роўных у беларускай літаратуры. Яго пейзажы скіраваны да духоўнага свету чалавека, сагрэты пачуццём любові да Бацькаўшчыны. Пейзажныя малюнкі паэта вызначаюцца багаццем рэалістычных фарбаў. Яны канкрэтна-адчувальныя, багатыя на зрокавыя і слыхавыя вобразы. У іх раскрываецца прывабны свет беларускай прыроды, ціхай, ласкавай, задуменнай, поўнай сонечнага хараства.

Прырода жыве ў лірычных вершах Я.Коласа сваім асобным жыццём у вечным руху і абнаўленні і заўсёды ў адзінстве з жыццём чалавека.Паэт адчувае сэрцам кожны яе подых, слухае яе галасы, спевы, музыку. Прырода надзяляецца чалавечымі пачуццямі, яго думкамі, перажываннямі. Яна радуецца, сумуе, галосіць, жаліцца.

Як жывыя паўстаюць у лірыцы Я.Коласа прыгожыя краявіды беларускай зямлі, незабыўныя малюнкі вясны з яе маладою красою, з водарам першых кветак, светлай пары лета, сумнай, тужлівай восені, зімы з яе маразамі і адлігамі. Разам з паэтам мы любуемся прыволлем шырокіх палёў, веліччу векавых дубоў-волатаў, прыгажосцю лясоў, рэк; разам з ім “чытаем” “найцікавейшую кнігу прыроды”; спасцігаем яе красу, бачым, як “льецца Нёман паміж гораў”, як “калышацца жыта , радамі бяжыць”; чуем шум бору, гоман вузкіх ніў у полі, спеў начной цішыні.

Многа ў гэтым спеве

Водгукаў жывых,

Іх не зловіш вухам,

Чуеш сэрцам іх.

Прырода для паэта не толькі крыніца хараства, сузірання, захаплення, але і сімвал свабоды, вечнай маладосці жыцця. Кожная пара года мае сваю прывабнасць, сваю паэзію. Самая радасная, шчаслівая, незабыўная пара- вясна, калі ўсё жыве, цвіце, маладзіцца, абнаўляецца, напаўняецца сілай. У яе гомане паэту чуюцца песні свабоды. Яна – сімвал вечнага абнаўлення жыцця. З яе надыходам

Ў прыродзе ўсё

Народзіцца,

І маладосць

Ёй вернецца.

Пейзажныя вершы Я.Коласа глыбока патрыятычныя. Для паэта прырода і Радзіма – тоесныя паняцці. Радзіму ён і ўяўляе толькі праз родныя вобразы. Для сціплых беларускіх пейзажаў паэт знаходзіць самыя пранікнёныя словы, паказвае, што прырода і чалавек – дзве непарыўныя часткі адзінага свету. Лес,поле, луг, рэчка “зімой і вясной, летам і восенню” – гэта не проста малюнкі, а тое звычайнае асяроддзе, без якога мы не можам уявіць герояў коласаўскіх твораў. Прырода ўздзейнічае на іх характары, паводзіны, фармуе іх светаадчуванне. Ці можна было б уявіць паэму “Новая зямля “ без малюнкаў прыроды? Прырода ў паэме не толькі фон, дзе дзенічаюць героі. Яна неадлучная частка іх умоў жыцця і працы.Усе героі твора жывуць і працуюць на ўлонні прыроды. Пейзажныя малюнкі ў паэме сугучны іх пачуццям і перажыванням: ажывае вясенняя прырода – і Міхал адчувае ў сабе прыліў новых сіл. У яго абуджаюцца надзеі на лепшае жыццё:

Хацелась жыць, ушыр узняцца,

За долю лепшую змагацца.

І наадварот, сумным думкам Міхала адпавядае змрочны пейзаж:

У лесе глуха, цесна стала,

І смуткам цісне лес Міхала,

І нейк маркотна ў гэтым боры,

Душа імкнецца на прасторы.

Прырода ў творах Я.Коласа адухоўленая, вечна жывая, боская. А чалавек – як пункт перакрыжавання стыхій прыродных і сацыяльных.

Паказ беларускай прыроды сёння набывае такое ж выключнае значэнне, як і адлюстраванне светапогляду чалавека. У пачатку XX стагоддзя ў многім яшчэ захоўвалася некранутая прырода, па сутнасці эталонны беларускі пейзаж. У нашым імкненні да ўпарадкавання роднай зямлі, якое актыўна праяўляецца ў апошнія гады, неабходна мець эталон-ідэал і імкнуцца да яго. А прырода заўсёды аддзячыць за дабрыню да яе. Акрамя таго, адкрываючы прыроду, мы адкрываем адначасова і чалавека – саміх сябе.

Бунто А.І., Каханавіцкая сярэдняя школа-сад

Дарэмна ловіце вы ў сетку матылька,

Каб лепей скрыдлы разглядзець:

Ударыўшы, памне іх сець,

І яркі пыл сатрэ няспрытная рука!

М.Багдановіч

Матылёк і сетка. Свабода і няволя. Пасля слоў М.Багдановіча мне чамусьці падумалася, што паэт меў на ўвазе мастака і мастацтва. Пра сутнасць сапраўднага мастацтва, пра незайздросную долю таленавітага, але непадкупнага народнага мастака ў беларускай літаратуры пісалася неаднойчы. Яскравы вобраз скрыпача Сымонкі стварыў Якуб Колас у паэме “Сымон-музыка”. У творы Я.Колас намаляваў вобраз мастака, цесна звязанага з народным жыццём. Узлёту творчай думкі, фантазіі, таленту – усяму гэтаму даў крылы народ. Гусляр Янкі Купалы (паэма “Курган”) – незабыўны вобраз-сімвал сапраўднага абранніка Муз, непадкупнага, нязломнага, гордага. Максім Танк у паэме “Янук Сяліба” намаляваў даволі выразную постаць палескага музыкі Куліка, які не захацеў ісці нават у рай – яму радней і мілей звычайнае зямное існаванне: бавіць час у карчме, цешыць сваёй музыкаю іншых, іграць на хрэсьбінах і вяселлях. Што да Люцыяна Таполі з аднайменнай паэмы Максіма Танка , то гэты вобраз, нягледзячы на фальклорныя і літаратурныя вытокі, надзвычай арыгінальны, і на ім я хацела б спыніцца падрабязней. Я думаю, што ў гэтым вобразе ў значнай ступені ўвасобілася разуменне самім М.Танкам сацыяльнай, нацыянальнай і эстэтычнай сутнасці мастацтва. Праблемы гэтыя заўсёды хвалявалі паэта. Але асабліва востра паўсталі яны ў першыя пасляваенныя гады, калі ён , былы заходнебеларускі паэт-рамантык, упершыню сутыкнуўся з тагачаснай савецкай рэчаіснасцю, у прыватнасці, з дыктатам у мастацтве метаду сацыялістычнага рэалізму. Гэты метад, як мы сёння ведаем, у значнай ступені скоўваў творчую ініцыятыву мастакоў, не даваў ім мажлівасці цалкам раскрыць своеасаблівасць таленту, падначальваў іх творчасць вырашэнню вузкіх партыйных задач. У паэме “Люцыян Таполя” Максім Танк выявіў не толькі сваё разуменне сутнасці мастацтва ўвогуле. Але адначасова – і свае адносіны да самога метаду. Ён ніколі не пагаджаўся з прыніжэннем, а то і ігнараваннем нацыянальнай і выразна індывідуальнай сутнасці мастацтва ў творах, напісаных гэтым метадам. Гэтую сваю пазіцыю паэт выявіў у вобразе Люцыяна Таполі, мастака не толькі выразна сацыяльнага, але і нацыянальнага, пра што сведчыць нават само яго імя і прозвішча. У вобразах святых, якія ствараў Таполя, пазнаваліся мясцовыя беларускія сяляне, і гэта – нацыянальнае, індывідуальнае- якраз і выклікала найбольшы гнеў біскупа Сямашкі, вобраз якога таксама паказальны. Думаецца , тут не выпадковае супадзенне прозвішчаў - персанажа паэмы і рэальнага епіскапа Сямашкі, які па загадзе цара Мікалая І , правёў у Беларусі скасаванне царкоўнай уніі. Менавіта уніяцкае мастацтва дапускала ў царкоўным жывапісе і архітэктуры наяўнасць мясцовых асаблівасцей. Малюючы рэзка адмоўны вобраз біскупа Сямашкі, Максім Танк з дапамогай празрыстай алюзіі (намёк на агульнавядомы факт гістарычнага ці бытавога характару) -выступіў супраць безнацыянальнага мастацтва.