ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 04.12.2023
Просмотров: 67
Скачиваний: 1
ВНИМАНИЕ! Если данный файл нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам.
Тақырыбы: «Имандылық- жүрекке ұяласа»Мақсаты: Оқушыларға діни тәрбие берумен қатар бір Аллаға сенімдерін арттыру, дінді уағыздау арқылы балаларды тазалыққа, имандылыққа тәрбиелеу. Оқушыларды адалдыққа, қайырымдылыққа, мейірімділікке, ізгілікке тәрбиелеу. Көрнекілігі: «Абай» энциклопедиясы, тақырыпқа байланысты нақыл сөздер. Сабақтың түрі: «Тәрбие сағаты»Барысы: I. Кіріспе. Мұғалімнің сөзі.II. «Ислам діні- таза, күшті, құдіретті дін».III. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас»-IV. Қазақтың қара өлеңдері
Яғни, Ислам - «басынан аяғына» дейін құрылымы жетілген нағыз керемет Дін.Жүргізуші: «Алланың өзі де рас, сөзі де рас»-Темирхан БисұлтанАлланың өзі де рас, сөзі де рас,Рас сөз ешуақытта жалған болмас.Көп кітап келді Алладан, оның төртіАлланы танытуға сөз айырмас.Аманту оқымаған кісі бар ма? Уәктубиһи дегенмен ісі бар ма? Алла өзгермес, адамзат күнде өзгерер, Жарлық берді ол сіздерге, сөзді ұғарға. Замана, шаруа, мінез күнде өзгерді, Оларға кез-кезімен нәби келді. Қағида шариғаты өзгерсе де, Тағриф Алла еш жерде өзгермеді. Күллі махлұқ өзгерер, Алла өзгермес, Әһлі кітап бұл сөзді бекер демес. Адам нәпсі, өзімшіл мінезбенен, Бос сөзбенен қастаспай, түзу емес. Махаббатпен жаратқан адамзатты, Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті. Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп, Және хақ жолы осы деп әділетті. Жүргізуші: Ешбір жеке тұлғаға телінбейтін қазақтың қара өлеңі әу баста былай дейді:Дүние бір қисық жол бұраңдаған,Бақ қайтса, басқа дәулет құралмаған.Күніне мың пәлеге жолықсаң да,Сонда да күдер үзбе бір Алладан!Бүкіл қазақ халқының өмір сүру негізін көрсететін есте жоқ ескі заманнан жеткен жәдігер сөз осындай. Бұл біреуі ғана. «Құдайсыз қурай сынбайтынын», «Алладан сұрағанның екі бүйірі, адамнан сұрағанның екі көзі шығатынын», «Құдай деген құр қалмайтынын» заманалардан бері білетін халық мұндай өлең-жырдың мыңын айтқан.Осының бәрін қорыта келіп Абай: «Алланың, Пайғамбардың жолындамыз…» дейді.Абайдан ары да Бұхар жырау: «Бірінші тілек тілеңіз, бір Аллаға жазбасқа…» деп өсиет айтады. Ал, «Мұсылман мен кәпірдің арасын бұзып дінді ашқан» қарға да бойлы Қазтуғанның жыры болатын.Жалаңаш барып жауға ти,Тәңірі өзі біледі,Ажалымыз қайдан дүр!- деген Шалкиіздің тәуекелі «Мен ісімді Хаққа тапсырамын һәр жерде» деген берік ұстанымнан, тағдырына келтірген кемел иманынан еді.…Малын салып алдына,Әр саладан құйылды.Он екі ата Байұлы,Бір Аллаға сыйынды -дейтін Жиенбет жыраудың жыры тайға таңба басқандай тарихтың өзі.Иманын айтып өлерде,Иекке жаны келгенде,Сәлем айтты үш қайта,,Кеттім деп сізді көре алмай.… Қайырылмас қаза келгенде,Батырың өлді – Бөгенбай! -деп ардақты батырдың ақ өлімін Абылайханға естіртіп, «иманын айтып өлерде…» – деп көңіліне қуат тұтады, жүрегі Алла деп соққан асыл ер!
Иман – қой, ақыл – қойшы, нәпсі – бөрі,Бөріге қой алдырмас ердің ері.Таяқты қатты ұстап қойшы тұрса,Жоламас ешбір пәле шайтан-пері –деп тақуалықтың жолын көрсетеді Шал ақын. Және де:…Жарлығы екі болмас Хақ Құдайым,Жанында серігі жоқ, дақ Құдайым.Жанымды алсаң, Құдая, иманмен ал,Шайтанның қазасынан қақ Құдайым –деп Алладан ақ адал өлім тілейді. Алланың аманатын орындап, хақ мұсылманша өмір кешуді мұрат тұтады. Айналасына да айтатыны: «Жігіттер, ғибадат қыл маған нансаң, намаз оқы Алланы ойыңа алсаң» деген насихат болды.Енді заманының зарлы күйін жағы суалғанша жырлаған Дулат ақын ақырында:Дұға қылып қойыңыз,Рахым айтып біздерге.Баршамызға Құдайым,Иман берсін сіздерге! –деген тұжырымға келіп тиянақ табады.Ханның ісі қатайды,Азамат ерден мал тайды.Қанды көбе киініп,Бір Аллаға сыйынып,Ұрандап жауға тигенде,Кім жеңеді талай-ды,Жолдастарым, мұңайма! -деп ақырып жауға тиген ер Махамбеттің иманының кәмілдігі, сенімінің беріктігі аузына осы сөзді салғаны хақ.Енді атақты Шортанбай:Құбылаға бас қоймақ,Мұсылманның тарығы.Ораза, намаз қаза қылмасаң,Көңіліңде Құдай барлығы – дейді. Шортанбайдың хақ Ислам жайындағы талғамы бір бұл ғана емес, тұтасымен Алла жолы – ақиқатқа шақыратын жырлары толып жатыр.Жас шағынан Мекке көріп, Алтай менен Қобданың арасын мекен етіп дін таратқан дала ғұламасы атақты Ақыт хажы Үлімжіұлы:Бір Алладан басқаға,Бас кессе де бас ұрма! – деп жырлауы ұрпағының дінін таза, адами рухын биік ұстауына қарата айтқан өсиеті еді. Айтар сөзін бұралаңдатпай шірене тартқан жебедей дөп қадауға әрине жүрек қуаты керек! Сонда ғана қуатты сөз шықбақ. Ол қуат шыққын сөзде емес, шығаратын ақында болады алдымен. Қазақтың бұл ақындарына осыншама қуаттың қайдан келіп жатқанына көзіміз енді жеткендей болды.Жүргізуші:Хадис-Мұхаммед пайғамбардың даналық сөздерінің жиынтығы, «Құран кәрімнен» кейінгі ең қастерлі кітап. Мұнда мұсылманшылық, имандылық, инабаттылық, адамгершілік ережелері жинақталған.Хадисте: «Қайсыбір әйел төрт амалды орындаса, сегіз жәннаттың қалаған есігіне кірсін» делінген. Біріншісі — күніне бес уақыт намазын оқу.Екіншісі — жылына бір келетін Рамазан айында ауыз бекіту. Үшіншісі — күйеуінің ризашылығына бөлену, Төртіншісі — ар-ұятын сақтау.
Яғни, төртінші амалдағы ар-ұят дегенде, суық жүрістен сақтанып, некелі күйеуіне ғана көрсетуге тиіс құндылықтары мен артықшылықтарын өзге бөтен көздерден тыю. Себебі, адам баласының бүкіл жаман іс-әрекеті көз жанарынан бастау алады.Аш адамға көмек беріңдер.Аурудан хал сұрандар.Қарызға батқан адамның қарызын өтеуге көмек беріндер.Кездескенде кім бірінші болып сәлем берсе, сол адам тәңір алдында да, адам алдында да иманды адам. Иманның жақсысы-сабырлы және кеңпейілді болу.Тәңір әйелдермен сыпайы сөйлесуді бұйырады, себебі әйел- анаңыз, әжеңіз, қызыңыз.Тамақ салынған табақтың шетінен ғана алып жеу керек. Ортасына қол жүгіртпе, себебі береке ортада болады.Біреуге зиян келтірме, біреудің өзіңе залал келтіруіне жол берме. Мұның екеуі де исламда жоқ.Апатқа апаратын жеті түрлі күнәдан аулақ болындар: Құдайдың құдіретіне шек келтіру, алдап-арбаумен шұғылдану, біреуді нақақ өлтіру, пайдакүнемдік, жетімің ақысын жеу, күйеуіне адал әйелді сөгу, отан қорғау үшін болған соғыстан қашу.Мұғалімнің сөзі: Ендігі сөз кезегін, қонағымыз Химелден атаға берейік.Залдағы оқушылар өздерінің көкейлерінде жүрген сұрақтарын қояды.Мұғалімнің сөзі:Химелден ата, әңгімеңіз сондай әсерлі, тартымды жақсы болды. Осы берген жауаптарыңыз, әңгімелеріңіз бізді қатты қызықтырады. Енді бұл әнгімеден кейін оқушылар өз ойларын айта жатар.Мұғалімнің сөзі: Құрметті, Химелден ата, сіз бізге көп нәрсе үйреттіңіз. Сізге осы оқушылардың атынан ризашылығымызды білдіремін. Сізге де Алла тағала бар жақсылықтарын берсін демекпіз.Біз сізден естіген, білгендерін үнемі естен шығармай орындап, имандылық жолында адал болып, сенімнен шығамыз деп уәдемізді береміз.Сіздің алтындай уақытыңызды бізбен бөліскеніңізге көптен- көп рахмет айтамыз. Жүргізуші:«...Иман сақтауға қорықпас жүрек, айналмас көңіл, босанбас буын керек. Яғни (оқу арқылы таныған) иманы бар деуге ғылымы жоқ, я алдағанға, я азғырғанға, я бір пайдаланғанға қарап: ақты қара деп, я қараны ақ деп, өтірікті «шын» деп ант ететұғын кісіні не дейміз? Алла өзі сақтасын! Әрнешік білмек керек, жоғарғы екі түрліден басқа иман жоқ»,- деп қорытады Абай. Бүгінгі тәрбие сағатымызды аяқтаймыз. Келесі кездескенше сау-саламатта болыңыз. Имандылыққа байлансты мақал мәтелдер.
Көптің бірі емес аздың бір дегені болыңыздар барлық уақытта астан болсын бағаларың.Мадақтаумен мақтағанға молданбаАқымақпен дос болма,Иманның жігері бәрін де жеңеді.Бірінші неке АлладанЕкінші неке АдамнанҮшінші неке шайтаннанЕркектің ақылы көзіндеӘйелдің ақылы сөзінде.НақылМалдан малдың несі артық, бірақ асым еті артық.Жерден жердің несі артық, бірақ уыс шөбі артық.Ерден ердің несі артық, ептестірген сөзі артық.Айтқаным болат деп сұраншақ болма,Білегім жуан деп ұрыншақ болма.Бітер істің басына, жақсы келсін қасыңа.Көзің көзіне түссе мейірім бір-біріне сонда түсер.Ата-ана баласына тағын жасап берсе де,Бағын жасап бере алмайды.Отызда ордалы болмасаңҚырқында қамал алмайсың.Туғанына жақпағанДұшпанына жағынар.Тоқпағы мықты болса, киіз қазық жерге кіреді.Көзі жаман көлді бүлдіреді,Ауызы жаман елді бүлдіреді.Аллаға жағам десең, азаншы бол.Ағайынға жағам десең, қазаншы бол.
-
Сұрақ –жауап
Яғни, Ислам - «басынан аяғына» дейін құрылымы жетілген нағыз керемет Дін.Жүргізуші: «Алланың өзі де рас, сөзі де рас»-Темирхан БисұлтанАлланың өзі де рас, сөзі де рас,Рас сөз ешуақытта жалған болмас.Көп кітап келді Алладан, оның төртіАлланы танытуға сөз айырмас.Аманту оқымаған кісі бар ма? Уәктубиһи дегенмен ісі бар ма? Алла өзгермес, адамзат күнде өзгерер, Жарлық берді ол сіздерге, сөзді ұғарға. Замана, шаруа, мінез күнде өзгерді, Оларға кез-кезімен нәби келді. Қағида шариғаты өзгерсе де, Тағриф Алла еш жерде өзгермеді. Күллі махлұқ өзгерер, Алла өзгермес, Әһлі кітап бұл сөзді бекер демес. Адам нәпсі, өзімшіл мінезбенен, Бос сөзбенен қастаспай, түзу емес. Махаббатпен жаратқан адамзатты, Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті. Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп, Және хақ жолы осы деп әділетті. Жүргізуші: Ешбір жеке тұлғаға телінбейтін қазақтың қара өлеңі әу баста былай дейді:Дүние бір қисық жол бұраңдаған,Бақ қайтса, басқа дәулет құралмаған.Күніне мың пәлеге жолықсаң да,Сонда да күдер үзбе бір Алладан!Бүкіл қазақ халқының өмір сүру негізін көрсететін есте жоқ ескі заманнан жеткен жәдігер сөз осындай. Бұл біреуі ғана. «Құдайсыз қурай сынбайтынын», «Алладан сұрағанның екі бүйірі, адамнан сұрағанның екі көзі шығатынын», «Құдай деген құр қалмайтынын» заманалардан бері білетін халық мұндай өлең-жырдың мыңын айтқан.Осының бәрін қорыта келіп Абай: «Алланың, Пайғамбардың жолындамыз…» дейді.Абайдан ары да Бұхар жырау: «Бірінші тілек тілеңіз, бір Аллаға жазбасқа…» деп өсиет айтады. Ал, «Мұсылман мен кәпірдің арасын бұзып дінді ашқан» қарға да бойлы Қазтуғанның жыры болатын.Жалаңаш барып жауға ти,Тәңірі өзі біледі,Ажалымыз қайдан дүр!- деген Шалкиіздің тәуекелі «Мен ісімді Хаққа тапсырамын һәр жерде» деген берік ұстанымнан, тағдырына келтірген кемел иманынан еді.…Малын салып алдына,Әр саладан құйылды.Он екі ата Байұлы,Бір Аллаға сыйынды -дейтін Жиенбет жыраудың жыры тайға таңба басқандай тарихтың өзі.Иманын айтып өлерде,Иекке жаны келгенде,Сәлем айтты үш қайта,,Кеттім деп сізді көре алмай.… Қайырылмас қаза келгенде,Батырың өлді – Бөгенбай! -деп ардақты батырдың ақ өлімін Абылайханға естіртіп, «иманын айтып өлерде…» – деп көңіліне қуат тұтады, жүрегі Алла деп соққан асыл ер!
Иман – қой, ақыл – қойшы, нәпсі – бөрі,Бөріге қой алдырмас ердің ері.Таяқты қатты ұстап қойшы тұрса,Жоламас ешбір пәле шайтан-пері –деп тақуалықтың жолын көрсетеді Шал ақын. Және де:…Жарлығы екі болмас Хақ Құдайым,Жанында серігі жоқ, дақ Құдайым.Жанымды алсаң, Құдая, иманмен ал,Шайтанның қазасынан қақ Құдайым –деп Алладан ақ адал өлім тілейді. Алланың аманатын орындап, хақ мұсылманша өмір кешуді мұрат тұтады. Айналасына да айтатыны: «Жігіттер, ғибадат қыл маған нансаң, намаз оқы Алланы ойыңа алсаң» деген насихат болды.Енді заманының зарлы күйін жағы суалғанша жырлаған Дулат ақын ақырында:Дұға қылып қойыңыз,Рахым айтып біздерге.Баршамызға Құдайым,Иман берсін сіздерге! –деген тұжырымға келіп тиянақ табады.Ханның ісі қатайды,Азамат ерден мал тайды.Қанды көбе киініп,Бір Аллаға сыйынып,Ұрандап жауға тигенде,Кім жеңеді талай-ды,Жолдастарым, мұңайма! -деп ақырып жауға тиген ер Махамбеттің иманының кәмілдігі, сенімінің беріктігі аузына осы сөзді салғаны хақ.Енді атақты Шортанбай:Құбылаға бас қоймақ,Мұсылманның тарығы.Ораза, намаз қаза қылмасаң,Көңіліңде Құдай барлығы – дейді. Шортанбайдың хақ Ислам жайындағы талғамы бір бұл ғана емес, тұтасымен Алла жолы – ақиқатқа шақыратын жырлары толып жатыр.Жас шағынан Мекке көріп, Алтай менен Қобданың арасын мекен етіп дін таратқан дала ғұламасы атақты Ақыт хажы Үлімжіұлы:Бір Алладан басқаға,Бас кессе де бас ұрма! – деп жырлауы ұрпағының дінін таза, адами рухын биік ұстауына қарата айтқан өсиеті еді. Айтар сөзін бұралаңдатпай шірене тартқан жебедей дөп қадауға әрине жүрек қуаты керек! Сонда ғана қуатты сөз шықбақ. Ол қуат шыққын сөзде емес, шығаратын ақында болады алдымен. Қазақтың бұл ақындарына осыншама қуаттың қайдан келіп жатқанына көзіміз енді жеткендей болды.Жүргізуші:Хадис-Мұхаммед пайғамбардың даналық сөздерінің жиынтығы, «Құран кәрімнен» кейінгі ең қастерлі кітап. Мұнда мұсылманшылық, имандылық, инабаттылық, адамгершілік ережелері жинақталған.Хадисте: «Қайсыбір әйел төрт амалды орындаса, сегіз жәннаттың қалаған есігіне кірсін» делінген. Біріншісі — күніне бес уақыт намазын оқу.Екіншісі — жылына бір келетін Рамазан айында ауыз бекіту. Үшіншісі — күйеуінің ризашылығына бөлену, Төртіншісі — ар-ұятын сақтау.
Яғни, төртінші амалдағы ар-ұят дегенде, суық жүрістен сақтанып, некелі күйеуіне ғана көрсетуге тиіс құндылықтары мен артықшылықтарын өзге бөтен көздерден тыю. Себебі, адам баласының бүкіл жаман іс-әрекеті көз жанарынан бастау алады.Аш адамға көмек беріңдер.Аурудан хал сұрандар.Қарызға батқан адамның қарызын өтеуге көмек беріндер.Кездескенде кім бірінші болып сәлем берсе, сол адам тәңір алдында да, адам алдында да иманды адам. Иманның жақсысы-сабырлы және кеңпейілді болу.Тәңір әйелдермен сыпайы сөйлесуді бұйырады, себебі әйел- анаңыз, әжеңіз, қызыңыз.Тамақ салынған табақтың шетінен ғана алып жеу керек. Ортасына қол жүгіртпе, себебі береке ортада болады.Біреуге зиян келтірме, біреудің өзіңе залал келтіруіне жол берме. Мұның екеуі де исламда жоқ.Апатқа апаратын жеті түрлі күнәдан аулақ болындар: Құдайдың құдіретіне шек келтіру, алдап-арбаумен шұғылдану, біреуді нақақ өлтіру, пайдакүнемдік, жетімің ақысын жеу, күйеуіне адал әйелді сөгу, отан қорғау үшін болған соғыстан қашу.Мұғалімнің сөзі: Ендігі сөз кезегін, қонағымыз Химелден атаға берейік.Залдағы оқушылар өздерінің көкейлерінде жүрген сұрақтарын қояды.Мұғалімнің сөзі:Химелден ата, әңгімеңіз сондай әсерлі, тартымды жақсы болды. Осы берген жауаптарыңыз, әңгімелеріңіз бізді қатты қызықтырады. Енді бұл әнгімеден кейін оқушылар өз ойларын айта жатар.Мұғалімнің сөзі: Құрметті, Химелден ата, сіз бізге көп нәрсе үйреттіңіз. Сізге осы оқушылардың атынан ризашылығымызды білдіремін. Сізге де Алла тағала бар жақсылықтарын берсін демекпіз.Біз сізден естіген, білгендерін үнемі естен шығармай орындап, имандылық жолында адал болып, сенімнен шығамыз деп уәдемізді береміз.Сіздің алтындай уақытыңызды бізбен бөліскеніңізге көптен- көп рахмет айтамыз. Жүргізуші:«...Иман сақтауға қорықпас жүрек, айналмас көңіл, босанбас буын керек. Яғни (оқу арқылы таныған) иманы бар деуге ғылымы жоқ, я алдағанға, я азғырғанға, я бір пайдаланғанға қарап: ақты қара деп, я қараны ақ деп, өтірікті «шын» деп ант ететұғын кісіні не дейміз? Алла өзі сақтасын! Әрнешік білмек керек, жоғарғы екі түрліден басқа иман жоқ»,- деп қорытады Абай. Бүгінгі тәрбие сағатымызды аяқтаймыз. Келесі кездескенше сау-саламатта болыңыз. Имандылыққа байлансты мақал мәтелдер.
Көптің бірі емес аздың бір дегені болыңыздар барлық уақытта астан болсын бағаларың.Мадақтаумен мақтағанға молданбаАқымақпен дос болма,Иманның жігері бәрін де жеңеді.Бірінші неке АлладанЕкінші неке АдамнанҮшінші неке шайтаннанЕркектің ақылы көзіндеӘйелдің ақылы сөзінде.НақылМалдан малдың несі артық, бірақ асым еті артық.Жерден жердің несі артық, бірақ уыс шөбі артық.Ерден ердің несі артық, ептестірген сөзі артық.Айтқаным болат деп сұраншақ болма,Білегім жуан деп ұрыншақ болма.Бітер істің басына, жақсы келсін қасыңа.Көзің көзіне түссе мейірім бір-біріне сонда түсер.Ата-ана баласына тағын жасап берсе де,Бағын жасап бере алмайды.Отызда ордалы болмасаңҚырқында қамал алмайсың.Туғанына жақпағанДұшпанына жағынар.Тоқпағы мықты болса, киіз қазық жерге кіреді.Көзі жаман көлді бүлдіреді,Ауызы жаман елді бүлдіреді.Аллаға жағам десең, азаншы бол.Ағайынға жағам десең, қазаншы бол.