ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 11.12.2023
Просмотров: 3818
Скачиваний: 81
ВНИМАНИЕ! Если данный файл нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам.
С. П. НАУМОВОМЫРТҚАЛЫЛАР ЗООЛОГИЯСЫПЕДАГОГТЫҚ ИНСТИТУТТАРДЫҢ ЖАРАТЫЛЫСТАНУ-ГЕОГРАФИЯ ФАКУЛЬТЕТТЕРІНІҢ СТУДЕНТТЕРІНЕ АРНАЛҒАН ОҚУ Қ¥РАЛЫҚазақ ССР Жогағы жэне арнаулы орта білім министрлігі коллегиясы бекіткен“МЕКТЕП” БАСПАСЫ АЛМАТЫ — 19702—10—6 251—69МС. П. Наумовтың “Омыртқалылар зоологиясы”деген оқулығынан ықшамдап, еркін аударғандар:Ш. Р. Ыбраев пен Т. X. КүлтебаевМАЗМҰНЫ Кіріспе ХОРДАЛЫЛАР ТИПІ Хордалылар типше жалпы сипаттама1-тип тармағы. Личинка хордалылар немесе туникат-тарІІ-тип т а р м а ғ ы. Бас сүйексіздер Ланцетник бас сүйексіздердің өкіліБас сүйексіздердің тектеріІІІ-тип тармары Бас сүйектілер. немесе омыртқалылар 1-класс. Дөңгелек ауыздыларДене құрылысыДөңгелек ауыздылардың систематикасы мен экологиясы 1-отряд. Миногалар2-отряд. Миксиндер.2*класс Балықтар1-топ. Шеміршёкті балықтар1-класс тармағы Тақта, желбезектілер1-отряд. Акулалар2-отряд. Скаттар2-класс тармағы. Бүтінбастылар немесе химерліктерІІ-топ Сүйекті балықтар3-класс тармағы Шеміршекті-сүйектілерШеміршекті-сүйекті балықтардың систематикасы кологиясы4-класс тармағы Қауырсын қанаттыларҚауырсын қанатты балықтардың систематикасы1-отряд үсті. Сүйекті ганоидалар2-отряд үсті. Көп қанаттылар3-отряд үсті. Сүйекті балықтар.1-отряд. Майшабақ тәрізділер2-отряд Қарп тәрізділер 3-отряд. Угрлар4-отряд Шортан тәрізділер5 отряд. Алабұға-шортан тәрізділер6-отряд. Саргандар немесе ұшқыш балықтар7-отряд. Тікен тәрізділер8-отряд. Шоқ желбезектілер9-отряд. Тікен қанаттылар10-отряд. Треска тәрізділер
11-отряд. Камбала тәрізділер12-отряд. Біріккен жақтылар13-отряд. Аяқ канаттылар 5-класе тармағы. Қос тынысты балықтар1-отряд. Бір өкпелілер2-отряд. Қос өкпелілер6-класс тармағы. Саусак, қанатты балықтарБалықтардың экологиясыБалықтардың кәсіптік маңызыБөгеуде балық өсіру шаруашылығыБалықтардың тегі және эволюциясы3-класс. Амфибилер немесе қос мекенділерАмфибилердің систематикасы 1-отряд. Құйрықты амфибилер2-отряд. Аяқсыз амфибилер3-отряд. Құйрықсыз амфибилерАмфибилердін. тіршілік ету жағдайлары және жалпы таралуыҚос мекенділердің шығу тегіҚос мекенділердің манызы4-класс, Бауырымен жорғалаушылар немесе рептилилерРептилилердің дене құрылысыҚазіргі кездегі бауырымен жорғалаушыларға систематика-лық шолу 1-класс тармағы. Ящерогадылар немесе алғашқы кесірткелер2-класс тармағы Қабыршақтылар1-отряд. Кесірткелер2-отряд. Хамелеондар3-отряд. Жыландар3-класс тармағы.Крокодилдер4-класс тармағы. Тасбақалар1-отряд. Жасырын мойын тасбақалар2-отряд. Бүйір мойын тасбақалар3-отряд. Теңіз тасбакалары4-отряд. Жұмсақ терілі тасбақаларРептилилердің шығу тегі және эволюциясыРептиллиердің экологиясыРептилилердщ экономикалық маңызы5-класс.ҚұстарҚұстардың дене құрылысыОсы заманда тіршілік ететін құстарға систематикалық шолуКласс тармағы. Нағыз күстар 1-отряд үсті. Қырсыз төстілер немесе түйеқұс тәрізділер1-отряд. Африка түйеқұстары2-отряд. Америка түйеқұстары немесе нанду3-отряд. Австралия түйеқұстары немесе қазуарлар4-отряд. Қанатсыздар немесе кивилер2-отряд үсті. Пингвиндер отряд. Пингвиндер3-отряд үсті. Қырлы төсті құстар1-отряд. Гагар тәрізділер2-отряд. Поганкалар3-отряд. Ескек аяқтылар4-отряд. Дегелек (айст) тәрізділер5-отряд. Қаз тәрізділер6-отряд. Күндізгі жыртқышгар7-отряд. Тауық тәрізділер8-отряд. Тырналықтар9-отряд. Сутартарлықтар10-отряд. Дуадақтар11-отряд. Балшықшылар12-отряд. Чистиктер.13-отряд. Көгершіндер14-отряд. Көкектер15-отряд. Тотылар16-отряд. Ешкіемерлер17-отряд. Ұзын қанаттылар.18-отряд. Тоқылдақ тәрізділер
19-отряд. Жапалақтар.20-отряд. Торғай тәрізділерҚұстардың экологиясыҚұстардың тегі және эволюциясыҚұстардың шаруашылық маңызы6-класс. Сүт коректілерСүт қоректілердін дене құрылысына жалпы шолуОсы замандағы сүт қоректілерге систематикалық шолу І-класс тармағы. Жұмыртқа салушылар немесе алғаш-қы аңдар2-класс тармағы. Нағыз аңдарІ-Инфра класс. Төменгі сатыдағы андарІ-отряд тармағы. Көп күрек тістілер2-отряд тармағы. Қос күрек тістілер2-Инфра класс. Плацентарлы немесе жоғарғы саты- дағы аңдар1-отряд. Насеком жемділер2-отряд. Жүнді қанаттылар3-отряд. Қол қанаттылар1-отряд тармағы. Крыландар2-отряд тармағы. Жарқанаттар4-отряд.' Мүкі тістілер5-отряд. Кесірттер (ящер)6-отряд. Кемірушілер7-отряд. Қоян тәрізділер8-отряд Жыртқыштар9-отряд. Ескек аяқтылар10-отряд. Кит тәрізділер1-отряд тармағы, Тісті киттер2-отряд тармяғы. Тіссіз киттер немесе мүртты киттер11-отряд Дамандақ12-отряд. Ет тұмсықтылар немесе пілдер13-отряд. Сирендер14-отряд. Жұп трқтылар1-отряд тармағы. Куйіс кайтармайтындар2-отряд тармағы. Күйіс қайтарушылар15-отряд. Тақ тұяқтылар16-отряд. Түтік тістілер17-отряд. Шала маймылдар немесе лемурлар18-отряд. Маймылдар немесе приматтар1-отряд тармағы. Кек танаулы маймылдар…2-отряд тармағы. Тар танаулы маймылдарСүт қоректілердің экологиясыСүт қоректілердік экономикалық маңызыСүт қоректілердід тегі және олардық эволюциясы КІРІСПЕОмыртқалылар зоологиясын анығырақ айтқанда — хордалылар зоологиясы деп атайды. Басқа жануарлармен салыстырғанда хордалылардын, үлкен маңызы бар. Бұлар ең жоғары ұйымдасқан, күрделі құрылысты, алуан түрі орталықта тіршілік ететін (40 мыңға жуық түрі бар) жануарлар. Хордалылар құрылықты, суды, ауаны және топырақ қабатын мекендейді. Сондықтан оларды бүкіл жер шарына түгелдей тараған деуге болады. Хордалылардың күрделенуі бір ғана олардың құрылысындағы және физиологиялық әрекетіндегі ерекшеліктерінін, түрліше екендігінде емес, сол сиякты олардын, тіршілік ету ортасымен өз ара қарым-қатысының да күрделене түсуінің, нәтижесінен болады.
Омыртқалылардын. халық шаруашылығыньщ түрлі салала-рын дамытуда үлкен практикалық маңызы бар. Өйткені үй малдарының барлығы хордалыларға жатады. Олардын. ішінде азық үшін өсіретіндері де, тері, жүн беретіндері де, көлік және спорттық мақсатқа пайдаланатын түрлері де бар.Табиғатта тіршілік ететін көптеген тағы түрлері үй малда-рының жаңа, пайдалы тұқымдарын шығарудағы табиғи резерв болып саналады. Сондай-ак, жабайы омыртқалыларды жоспар-лы түрде аулай отырып, ет, май, бағалы терілер сияқты шаруашылыққа қажетті өнімдер аламыз.Жабайы жануарларды жоспарлы түрде пайдалану және олардын, қолда өсірілетін жақа түқымдарын шығару жұмысы-на біздің елімізде үлкен маңыз береді. Мұның өзі мемлекеттің табыстың басты көзі болып есептеледі.Хордалылардьщ пайдалы түрлерімен қатар зиянды түрлері де бар. Олардың көптеген түрлері ауыл шаруашылық зиянкестері. Оларға саршұнақтар, тышқандар, дала тышқандары, қасқыр т. б. жатады. Хордалылардың өзі ауру қоздырушы болмағанымен, кейбір түрлері алуан түрлі қауіпті ауруларды (оба,3туляремия, энцефалит, бруцеллез т. б.) тасымалдаушы, таратушы болып саналады.Омыртқалылар — қаншама күрделі және көп түрлі болға-нымен толык, әрі жан-жақты зерттелген жануарлар. Хордалы-лардың түрлері, сипаты мен мақсаты түрліше ғылми зерттеу-лердің әрқашанда қажетті материалы болып келген. Осы зерттеудің нәтижесінде систематиканың, салыстырмалы анатомияның, гистологияның, экологияның, зоогеографияның, палеонтологияның, филогенетиканың көптеген күрделі жалпы мәселелері шешілді.Омыртқалылар зоологиясыньщ осы замандағы биік шыңына көтерілуіне көптеген совет оқымыстыларының (Н. М. К н и п о -в и ч, В. К. С о л д а т о в, А. Н. Державин, Б. М. Ж и тк о в және т. б.) қажырлы еңбектері негіз болды.Совет зоологиясының негізгі мақсаты — омыртқалылардың ұйымдастыру заңдылықтары мен тіршілік әрекеттерін зерттеп қана қоймай, жануарлар дүниесін халық шаруашылығында пайдаланудың жоспарлы, ғылми негізін жасау болып табылады.1-тип тармағы. ЛИЧИНКА ХОРДАЛЫЛАР НЕМЕСЕ ТУКИКАТТАР (Огосһопіаіа немесе Типісаіа)Личинка хордалыларға — асцидиялар (аsсіdiае), сальпылар (sаlрае) және аппедикуляриялар (аррепdicиlагіае) жатады. Олар теңіздерде тіршілік етеді. Бұлардың барлығының да денесі — туника деп аталатын қабықтың ішінде болады. Туника — біріншіден тері эпителиясының туындысы; екіншіден туниканың ішкі қалың қабатына келіп орналасқаң жас клеткалардың есебінен де ол қалыңдап дамиды. Туниканың химиялық құрамы өсімдіктердің клетчаткаларына ұқсайды. Өсімдік клетчаткасы жануарлар дүниесінде тек осы организмдерде кездеседі. Хорда личинкалық дәуірінде болады, ал аппедикулярйяда ол өмір бойы сақталады. Ересек личинка хордалылардың нервтері қуыс емес. Сезім органдары жетілмеген, кан айналу системасы ашық. Жынысты, жыныссыз жолмен көбейеді. Жыныссыз көбеюі бүршіктену арқылы орындалады (2-сурет).
Олардың бірнешеуі бірігіп, колония құрып немесе жеке жүріп тіршілік етеді. Қейбір турлері су түбіндегі заттарға2-с у р е т. Асцидияның ішкі құрылысы:/ — ауыз сифоны; 2 — клоака сифоны; 3 — туника; 4 — мантияның эктодермасы; 5 — мантияның қабаты; 6 — жұтқыншақ; 7 — жұтқыншақтық іші; 8— желбезек сақы” лаулары; 9 — эндостиль; 10 — арқа сайы;11 •— желбезек айналасындағы қуыс;12 — желбезек айналасын-дағы қуыстың ке-регесі; 13 — қарын; 14 — бауыр өсінділері; 15— артқы тесіп; 16 — аталық безі; 17—анапық безі; 18 — жыныс жолдары; 19 — жүрек қабы; 20 — жүрек; 21 — шажырқай; 22 — нерв түйіні.7бекініп отырып, ал кейбір формалары қозғалып жүріп тіршілік етеді.Бұл тип тармағының өкілі асцидияның құрылысы 2-суретте көрсетілген.Личинка хордалыларды көп уақытқа дейін омыртқасыздар-ға, оның ішінде моллюскаларға, немесе мшанкаларға жатқызып келді. Тек қана 1866 жылы А. О. Ковалевский бұлардың эмбриональдық дамуын зерттеп, хордалыларға жататынын дәлелдеді. Асцидияның эмбриональдық дамуы ланцетниктердің эмбриональдық дамуына ұқсас. Заттарға бекініп отырьш тіршілік ететін асцидиялар, өз бетінше еркін қозғалып жүретін хордалылардан шыққандығы анықталды. Асцидиялар отырып тіршілік етуге бейімделген. Соның салдарынан көпшілік органдары дамымай қалған. Ересек формаларында хордалары жойылып кетеді.11-тип тармағы. БАС СҮИЕКСІЗДЕР (Асгапіа)Бұл тип тармағына бас хордалылар (серһаlосһогdаtа) деп аталатын бір ғана класс жатады. Бұлардың хордалары нерв түтігінен ұзынырақ алға шығып тұратын болғандықтан — бас хордалылар деп аталған.Бұл класқа жататындардың негізгі белгілері мыналар: хор-далары бас миынан да алға шығып, созылып жатады, желбе-зектерінің айналасында (атриальдық) қуысы болады. Басы де-несінен айқын бөлінбеген. Сезім мүшелері нашар дамыған. Бас миы деп нерв түтігінің алғашқы бөлімін атаранмен де, оны қаптап тұратын бас сүйегі болмайды. Хорда және оның қабы скелет қызметін атқарады. Аяқ-колдары жоқ, ал нефридиясы және жыныс системалары сегментті болады. ЛАНЦЕТНИК БАС СҮЙЕКСІЗДЕРДІҢ ӨҚІЛІ(ВRАNСНІ0SТОМА LАМСBОLАТUМ)Сыртқы түрі. Ланцетник — ұзындығы 5—8 *сж болатын, екі бүйірінен қысыңқы, сопақ, балық пішіндес, мөлдір келген жән-дік. Құйрығының артқы бөлімі найзаның ұшына немесе ланцет-ке ұқсас болғандықтан — ланцетник деп аталған; Арқа қанаты кұйрық қанатына келіп түйісіп, одан ары тұтасқан түрінде жел-- безек қуысына шейін созылады.
11-отряд. Камбала тәрізділер12-отряд. Біріккен жақтылар13-отряд. Аяқ канаттылар 5-класе тармағы. Қос тынысты балықтар1-отряд. Бір өкпелілер2-отряд. Қос өкпелілер6-класс тармағы. Саусак, қанатты балықтарБалықтардың экологиясыБалықтардың кәсіптік маңызыБөгеуде балық өсіру шаруашылығыБалықтардың тегі және эволюциясы3-класс. Амфибилер немесе қос мекенділерАмфибилердің систематикасы 1-отряд. Құйрықты амфибилер2-отряд. Аяқсыз амфибилер3-отряд. Құйрықсыз амфибилерАмфибилердін. тіршілік ету жағдайлары және жалпы таралуыҚос мекенділердің шығу тегіҚос мекенділердің манызы4-класс, Бауырымен жорғалаушылар немесе рептилилерРептилилердің дене құрылысыҚазіргі кездегі бауырымен жорғалаушыларға систематика-лық шолу 1-класс тармағы. Ящерогадылар немесе алғашқы кесірткелер2-класс тармағы Қабыршақтылар1-отряд. Кесірткелер2-отряд. Хамелеондар3-отряд. Жыландар3-класс тармағы.Крокодилдер4-класс тармағы. Тасбақалар1-отряд. Жасырын мойын тасбақалар2-отряд. Бүйір мойын тасбақалар3-отряд. Теңіз тасбакалары4-отряд. Жұмсақ терілі тасбақаларРептилилердің шығу тегі және эволюциясыРептиллиердің экологиясыРептилилердщ экономикалық маңызы5-класс.ҚұстарҚұстардың дене құрылысыОсы заманда тіршілік ететін құстарға систематикалық шолуКласс тармағы. Нағыз күстар 1-отряд үсті. Қырсыз төстілер немесе түйеқұс тәрізділер1-отряд. Африка түйеқұстары2-отряд. Америка түйеқұстары немесе нанду3-отряд. Австралия түйеқұстары немесе қазуарлар4-отряд. Қанатсыздар немесе кивилер2-отряд үсті. Пингвиндер отряд. Пингвиндер3-отряд үсті. Қырлы төсті құстар1-отряд. Гагар тәрізділер2-отряд. Поганкалар3-отряд. Ескек аяқтылар4-отряд. Дегелек (айст) тәрізділер5-отряд. Қаз тәрізділер6-отряд. Күндізгі жыртқышгар7-отряд. Тауық тәрізділер8-отряд. Тырналықтар9-отряд. Сутартарлықтар10-отряд. Дуадақтар11-отряд. Балшықшылар12-отряд. Чистиктер.13-отряд. Көгершіндер14-отряд. Көкектер15-отряд. Тотылар16-отряд. Ешкіемерлер17-отряд. Ұзын қанаттылар.18-отряд. Тоқылдақ тәрізділер
19-отряд. Жапалақтар.20-отряд. Торғай тәрізділерҚұстардың экологиясыҚұстардың тегі және эволюциясыҚұстардың шаруашылық маңызы6-класс. Сүт коректілерСүт қоректілердін дене құрылысына жалпы шолуОсы замандағы сүт қоректілерге систематикалық шолу І-класс тармағы. Жұмыртқа салушылар немесе алғаш-қы аңдар2-класс тармағы. Нағыз аңдарІ-Инфра класс. Төменгі сатыдағы андарІ-отряд тармағы. Көп күрек тістілер2-отряд тармағы. Қос күрек тістілер2-Инфра класс. Плацентарлы немесе жоғарғы саты- дағы аңдар1-отряд. Насеком жемділер2-отряд. Жүнді қанаттылар3-отряд. Қол қанаттылар1-отряд тармағы. Крыландар2-отряд тармағы. Жарқанаттар4-отряд.' Мүкі тістілер5-отряд. Кесірттер (ящер)6-отряд. Кемірушілер7-отряд. Қоян тәрізділер8-отряд Жыртқыштар9-отряд. Ескек аяқтылар10-отряд. Кит тәрізділер1-отряд тармағы, Тісті киттер2-отряд тармяғы. Тіссіз киттер немесе мүртты киттер11-отряд Дамандақ12-отряд. Ет тұмсықтылар немесе пілдер13-отряд. Сирендер14-отряд. Жұп трқтылар1-отряд тармағы. Куйіс кайтармайтындар2-отряд тармағы. Күйіс қайтарушылар15-отряд. Тақ тұяқтылар16-отряд. Түтік тістілер17-отряд. Шала маймылдар немесе лемурлар18-отряд. Маймылдар немесе приматтар1-отряд тармағы. Кек танаулы маймылдар…2-отряд тармағы. Тар танаулы маймылдарСүт қоректілердің экологиясыСүт қоректілердік экономикалық маңызыСүт қоректілердід тегі және олардық эволюциясы КІРІСПЕОмыртқалылар зоологиясын анығырақ айтқанда — хордалылар зоологиясы деп атайды. Басқа жануарлармен салыстырғанда хордалылардын, үлкен маңызы бар. Бұлар ең жоғары ұйымдасқан, күрделі құрылысты, алуан түрі орталықта тіршілік ететін (40 мыңға жуық түрі бар) жануарлар. Хордалылар құрылықты, суды, ауаны және топырақ қабатын мекендейді. Сондықтан оларды бүкіл жер шарына түгелдей тараған деуге болады. Хордалылардың күрделенуі бір ғана олардың құрылысындағы және физиологиялық әрекетіндегі ерекшеліктерінін, түрліше екендігінде емес, сол сиякты олардын, тіршілік ету ортасымен өз ара қарым-қатысының да күрделене түсуінің, нәтижесінен болады.
Омыртқалылардын. халық шаруашылығыньщ түрлі салала-рын дамытуда үлкен практикалық маңызы бар. Өйткені үй малдарының барлығы хордалыларға жатады. Олардын. ішінде азық үшін өсіретіндері де, тері, жүн беретіндері де, көлік және спорттық мақсатқа пайдаланатын түрлері де бар.Табиғатта тіршілік ететін көптеген тағы түрлері үй малда-рының жаңа, пайдалы тұқымдарын шығарудағы табиғи резерв болып саналады. Сондай-ак, жабайы омыртқалыларды жоспар-лы түрде аулай отырып, ет, май, бағалы терілер сияқты шаруашылыққа қажетті өнімдер аламыз.Жабайы жануарларды жоспарлы түрде пайдалану және олардын, қолда өсірілетін жақа түқымдарын шығару жұмысы-на біздің елімізде үлкен маңыз береді. Мұның өзі мемлекеттің табыстың басты көзі болып есептеледі.Хордалылардьщ пайдалы түрлерімен қатар зиянды түрлері де бар. Олардың көптеген түрлері ауыл шаруашылық зиянкестері. Оларға саршұнақтар, тышқандар, дала тышқандары, қасқыр т. б. жатады. Хордалылардың өзі ауру қоздырушы болмағанымен, кейбір түрлері алуан түрлі қауіпті ауруларды (оба,3туляремия, энцефалит, бруцеллез т. б.) тасымалдаушы, таратушы болып саналады.Омыртқалылар — қаншама күрделі және көп түрлі болға-нымен толык, әрі жан-жақты зерттелген жануарлар. Хордалы-лардың түрлері, сипаты мен мақсаты түрліше ғылми зерттеу-лердің әрқашанда қажетті материалы болып келген. Осы зерттеудің нәтижесінде систематиканың, салыстырмалы анатомияның, гистологияның, экологияның, зоогеографияның, палеонтологияның, филогенетиканың көптеген күрделі жалпы мәселелері шешілді.Омыртқалылар зоологиясыньщ осы замандағы биік шыңына көтерілуіне көптеген совет оқымыстыларының (Н. М. К н и п о -в и ч, В. К. С о л д а т о в, А. Н. Державин, Б. М. Ж и тк о в және т. б.) қажырлы еңбектері негіз болды.Совет зоологиясының негізгі мақсаты — омыртқалылардың ұйымдастыру заңдылықтары мен тіршілік әрекеттерін зерттеп қана қоймай, жануарлар дүниесін халық шаруашылығында пайдаланудың жоспарлы, ғылми негізін жасау болып табылады.1-тип тармағы. ЛИЧИНКА ХОРДАЛЫЛАР НЕМЕСЕ ТУКИКАТТАР (Огосһопіаіа немесе Типісаіа)Личинка хордалыларға — асцидиялар (аsсіdiае), сальпылар (sаlрае) және аппедикуляриялар (аррепdicиlагіае) жатады. Олар теңіздерде тіршілік етеді. Бұлардың барлығының да денесі — туника деп аталатын қабықтың ішінде болады. Туника — біріншіден тері эпителиясының туындысы; екіншіден туниканың ішкі қалың қабатына келіп орналасқаң жас клеткалардың есебінен де ол қалыңдап дамиды. Туниканың химиялық құрамы өсімдіктердің клетчаткаларына ұқсайды. Өсімдік клетчаткасы жануарлар дүниесінде тек осы организмдерде кездеседі. Хорда личинкалық дәуірінде болады, ал аппедикулярйяда ол өмір бойы сақталады. Ересек личинка хордалылардың нервтері қуыс емес. Сезім органдары жетілмеген, кан айналу системасы ашық. Жынысты, жыныссыз жолмен көбейеді. Жыныссыз көбеюі бүршіктену арқылы орындалады (2-сурет).
Олардың бірнешеуі бірігіп, колония құрып немесе жеке жүріп тіршілік етеді. Қейбір турлері су түбіндегі заттарға2-с у р е т. Асцидияның ішкі құрылысы:/ — ауыз сифоны; 2 — клоака сифоны; 3 — туника; 4 — мантияның эктодермасы; 5 — мантияның қабаты; 6 — жұтқыншақ; 7 — жұтқыншақтық іші; 8— желбезек сақы” лаулары; 9 — эндостиль; 10 — арқа сайы;11 •— желбезек айналасындағы қуыс;12 — желбезек айналасын-дағы қуыстың ке-регесі; 13 — қарын; 14 — бауыр өсінділері; 15— артқы тесіп; 16 — аталық безі; 17—анапық безі; 18 — жыныс жолдары; 19 — жүрек қабы; 20 — жүрек; 21 — шажырқай; 22 — нерв түйіні.7бекініп отырып, ал кейбір формалары қозғалып жүріп тіршілік етеді.Бұл тип тармағының өкілі асцидияның құрылысы 2-суретте көрсетілген.Личинка хордалыларды көп уақытқа дейін омыртқасыздар-ға, оның ішінде моллюскаларға, немесе мшанкаларға жатқызып келді. Тек қана 1866 жылы А. О. Ковалевский бұлардың эмбриональдық дамуын зерттеп, хордалыларға жататынын дәлелдеді. Асцидияның эмбриональдық дамуы ланцетниктердің эмбриональдық дамуына ұқсас. Заттарға бекініп отырьш тіршілік ететін асцидиялар, өз бетінше еркін қозғалып жүретін хордалылардан шыққандығы анықталды. Асцидиялар отырып тіршілік етуге бейімделген. Соның салдарынан көпшілік органдары дамымай қалған. Ересек формаларында хордалары жойылып кетеді.11-тип тармағы. БАС СҮИЕКСІЗДЕР (Асгапіа)Бұл тип тармағына бас хордалылар (серһаlосһогdаtа) деп аталатын бір ғана класс жатады. Бұлардың хордалары нерв түтігінен ұзынырақ алға шығып тұратын болғандықтан — бас хордалылар деп аталған.Бұл класқа жататындардың негізгі белгілері мыналар: хор-далары бас миынан да алға шығып, созылып жатады, желбе-зектерінің айналасында (атриальдық) қуысы болады. Басы де-несінен айқын бөлінбеген. Сезім мүшелері нашар дамыған. Бас миы деп нерв түтігінің алғашқы бөлімін атаранмен де, оны қаптап тұратын бас сүйегі болмайды. Хорда және оның қабы скелет қызметін атқарады. Аяқ-колдары жоқ, ал нефридиясы және жыныс системалары сегментті болады. ЛАНЦЕТНИК БАС СҮЙЕКСІЗДЕРДІҢ ӨҚІЛІ(ВRАNСНІ0SТОМА LАМСBОLАТUМ)Сыртқы түрі. Ланцетник — ұзындығы 5—8 *сж болатын, екі бүйірінен қысыңқы, сопақ, балық пішіндес, мөлдір келген жән-дік. Құйрығының артқы бөлімі найзаның ұшына немесе ланцет-ке ұқсас болғандықтан — ланцетник деп аталған; Арқа қанаты кұйрық қанатына келіп түйісіп, одан ары тұтасқан түрінде жел-- безек қуысына шейін созылады.