ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 02.10.2025
Просмотров: 3589
Скачиваний: 0
О календару новозмышленом. Року 1583. Григорий XIII, римский папеж, календар в РимЂ отновил и дний 10 помкнул Э.
Примирье кроль з Москвою присягою потвержает. A гды пришол час сейму з[ъ]Ђхались сенаторове всЂ и послове земские на сейм, приЂхали теж и послы московские, абы им кроль примире 99В поприсягл, що учинил кроль пред великим мнозством людий, положивши два палцы на олтару, который ему на тое был приправленый. Арцибискуп гнежненский роту ему присяги читал, а o вязнЂ згодитися не могли, еднак на том стало, абы на певное мЂстце были для окупу ставлены 100.
Року 1585. Пришла новина o цару московском, же умер, зачим и примире 100А умерло, бо тылко было доживотное. A так кроль знову почал промышляти o войнЂ з Москвою, але внутрные 100АА ТурнЂи зашкодили и заваснене з домом Ю 1 Збаразских. И так немаль ввесь рок тая справа собою зволокла.
Потым, року 1586, кроль приЂхавши до Кракова суды отправовал, справы седмигродские особно на памяти 2 мЂючи. \л.543об.\
Року 1587. Кроль Стефан ни o чом, тылко з Москвою o войнЂ мыслячи Я, Ђхал до Литвы, а мешкаючи З в Лит†нагорожал Речи Посполитой заслужоным добре. A паны литовские на войну
А буква e приписана другими чернилами Б на поле: смерть кроля Стефана Батория В буква я переделана из го Г на поле: Жигмонт Третий коронован на крол[евство] Пол[ское]
4 обойга Л, K 5 рыцерский Л, K 6—6 нет Л 7 Баторого Л, K
способляючи и на сейм пришлый (абы могл все по мысли справити) з сенаторами обоега А 4 народу готуючи захоровал, и в том же року, тылко дний 4 хоруючи, умерл Б в ГроднЂ, a в Крако†похован з великим жалем панов коронных и литовских. Был то пан учоный и велми мудрый, языков килка умЂл, рицерский 5 и завше щасливый. Кролевал лЂт 10, месяцей 7, дний 12.
Року 1588. Жигмонт третий, сын Яна кроля шведского 6, по смерти кроля 6 Стефана Батороя В 7 на кролевство Полское обраный, и от арцибискупа гнежненского в Крако†коронованый Г.
[Кінець Хроніки Литовської й Жмойтської]
Хроніка биховця
Опис рукопису
А Ввиду отсутствия в Хронике Быховца начала, ниже приводится соответственное место из Хроники М. Стрыйковскозо, так как текст Стрыйковского в дальнейшем почти дословно совпадает c текстом Быхоеца. Все ссылки даны на первое издание Стрыйкоеского (см. «Kronika Polska, Litewska, Żmodzka y wzystkiey Rusi. . . Macieia Osostewicłusa Striykowskiego. . . w Krolewcu», 1582).
.Roku bożego 401, powstał iest Atila, ktory zwan iest Bicz Boży, ktory wyszedł od rzeki Juhri, a Jura i teraz iest w ziemi Iwaka cara, oyca iego zwali Mandazig. Wyszedł z trzema braty swoimi: Aczar, Rohas y Bieda, wyszedł morzem Oceanem y przyszedł w morze Ziemskie, ktore iest miedzy Francią y Hispanią. A gdy wszedł w to morze, w ten czas niesiono z Britaniey krolewnę imieniem Orsulę za syna krola angelskiego, przy ktorey krolewnie było iedennaście tysiąc panien. Atila same, krolewnę y tych wszystkich iedennaście tysiąc panien przy niey zabił, a ony dla imienia Christusowego stały sie mączennicami. To pierwsze uczynił okrucieństwo nad narodem chrześciańskim. Potym obszedł ziemię Francuską y Włoską i poszedł morzem do ziemie Charwackiey, tam wyszedł z morza y wziął przez moc ziemie, Karwacka. Podbił też ziemię Węgierską y zbudował zamek Budzyń y nazwał się krolem węgierskim, a bracia iego Athar i Rohas pomarli. A gdy budował Budzyń i obwodził mur około miasta, w ten czas trzeciego brata swego Bledona zabił, a sam krolował na wszystkiey ziemi Węgierskiey y podbił pod moc swoię wiele państw y opanował ich, y ieszcze z początku iako prześladował chrześciaństwo, tak osiadwszy na tym państwie, w żadney rzeczy umysłu swego nie odmienił, ale sie ieszcze tym więtszym prześladowcą stał nad chrześciany. Y zebrawszy pięc set ludu swoiego, pociągnął na ziemie Włoska, y przyszedł pod miasto, ktore zowią Aquileia, ktore miasto w ten czas było pod cesarzem Marcianem, y obegnał Aquileią. A to miasto było bardzo mocne y rycerstwem rzymskim dobrze opatrzone, przeto, gdy go nie mogł rychło dostać, nie chciał dlużey czasu trawić, pociągnął daley w ziemię Włoska ku Rzymowi, a xiążęta i senatorowie, ktorzy. . . Б так в тексте; y N rybołowow (буквой N в дальнейшем обозначается работа T. Нарбута. см. T. Narbutt. Dzieje starożytne narodu litewskiego, t. I — IX, Wilno, 1835 — 1841 В Так ошибочно в тексте; должно быть Palemon Г так в тексте; y Стрыйковского samej; no смыслу должно быть semej Д в белорусско-литовских летописях (см. Полное Собрание Русских Летописей, т. XVII) Hektor. B дальнейшем все ссылки летописного характера даются на т. XVII ПСРЛ и Ипатьевскую летопись, помещенную в т. II ПСРЛ (М., 1962). Е так в тексте; в других летописях офитости Ж на поле приписано: Osady przychodniow włochow, mnóstwo zwierza. З так в тексте; в других летописях офитости, офитость И так в тексте; должно быть Juroiu ż
К на поле: Synowie Palemonowi — Bork, Kunoś i Spera Л нa поле: Zamek Jurbork w Żmuydzi М на поле: Dziś Kownem zowią ten Kunasow Н на поле: Jezioro Spera О нa поле: zamek Wiłkomirz П на поле: Spera umarł Р на поле: Bałwan Spera С так в тексте Т так в тексте У на поле: X[ię]że Bork umarł Ф на поле: Synowie Kunasowi Kiernus i Gimbut; Х на поле; Zamek Kiernow od Kiernusa mil 5 od Wilna Ц на поле: Kunos umarł rok 1040 Ч так в тексте Ш на поле: Litwa zkąd ma nazwisko Щ от «a potom» до «lude na imia» нет в других белорусско-литовских летописях Ъ на поле: Kiornus i Gimbuth do Rusi Ы на поле: łotwa żomojć splondrowali Ъ на поле: Łothyhajłowie z gruntu zwojowani Э так в тексте Ю на поле: Niemcy do Inflant ma być w roku 1111 Я—Я в других белорусско-литовских летописях это изложено несколько по иному
А на поле: Kiernus umarł 1097. Syna Żywibimta zostawił
/стр.1/... byli u tom miste А, baczeczy tak welikuiu siłu ludey ieho, byli ohorneny strachom welikim y rozbehlisia z mesta, a niekotoryie pobehli do rybołow Б swoich y tam sia poczali budowat na ostrowe; to sie nazwała Wenecya.
A kniaża imenem Apolon В, kotoroie też u tom meste było, zabrawszysia zo wsim, y pry nem było piatsot semen Г szlachty rymskoie, a meży nimi czotyry rożaj na wyspie szlachty rymskoie, imenem z herbu Kitowrasowa Dowsprunkow, herbu z Kolumnow Preszpor Cezarinus, a z herbu Urseynow Julianus, a z herbu Roży Toroho Д, poszoł morem meży zemli y wziął so soboju odnoho astronoma, kotory astronom znał sia po zwizdach. Y poszli na korablech morem na połnocz, y obszedszy Francyiu i Angiliju, y woszli sut u korolewstwo Dunskoie, a w korolewstwe Dunskom uwoszli u more Akijan, y morem Akijanom doszli do ustija, hde reka Nemon wpadajet w more Akijan, potym poszli rekoju Nemnom u werch aż w more zowemoje Małoie, kotoroie nazywaietsia more Nemnowoje. A s toie pryczyny toie more Nemnowoie nazywaietsia, iż w toie more wpadaiet Nemon dwanancatma ustij, a kożdoie zowetsia osobnym imenem, meży kotorymi ż dwanancatma ustij odno ustije nazwali imenem Gilia. Y poszli tym ustiem u werch, i doszli cełoho Nemna, hde wżo on sam w odnom weś mesty teczet, y werch Nemnom doszli do reki Dubisy, hde ż wszedszy w tuju reku Dubisu, y nad neiu naszli hory wysokija, /стр.2/ y na onych horach rowniny welikija y dubrowy roskoszny y rozmaitoie użytosty Е napołnennych, wo zwerech rożnoho rożaju Ж, to jest nayperwey turow, żubrow, łosey, oleney, sarn, rysey, kunie, lisic, biełok, hornostajew i innych rozmaitych rożajew. Y tu też w rekach welikuju ożytost3 ryb nepospolitych, iż tolko tyie ryby, kotoryie se w tych rekach rodet, ale mnożestwo ryb rozmaitych a dywnych prychodiat z mora, a to za toju pryczynoju, iż nedaleko ustyie Nemnowoie, hde Nemon w more wpadajet. Nad kotorymi ż rekami, nad Dubisoju y nad Nemnom y nad Juroius И, tam sia poselili y poczali rozmnożatysia. Onoie meszkanie ich nad tymi rekami wielmi sia im spodobało i nazwali tuiu zemlu Żomoydzkaja zemla.
Y potom wyszereczennoie kniaże Palemon wrodył trech synow: starszy Bork, druhi Kunos, tretij Spera К. Starszyi ż syn Bork wczynił horod na rece Jure, y złożeno imia toho kniażaty pospoł z rekoiu, iż imia rece Jura, a kniażaty Bork, y nazwał toy horod Jurbork Л. A seredni syn Kunos pryszoł na ustie reki Newiaży, hde ona wpadaiet w Nemon, i toy wczynił horod, i nazwał ieho imenem swoim, Kunosow horod М. A tretij syn Spera poszoł dalej u puszczu ku wschodu słońca, y preszoł reku Newiażu y reku Swiatuju, i tretiuju reku Szyrwintu, y naszoł ozero, łukami y rozmaitym derewom ukraszenno, hde ż to zlubiwszy y nad tym ozerom poselilisia, y toie ozero imenem swoim nazwali Spera Н. A Dowsprunk imenem s Kitawrasa /стр.3/ poszoł rekoiu Swiatoiu y naszoł meysce welmi choroszo y horodyszczu podobnaho, y spodobałosia iemu welmi, y on tam poseliłsia, y wczynił sobi horod, y dał imia tomu horodu Wiłkomir О, a sam nazwałsia kniazem Dziawiłtowskim, y tam sia poczał rozmnożaty.
My że wozwratymsia wospak. Y panuiuczy Speru mnoho let, y był welmi łaskaw poddanym swoim, y potom zmerł bez płodu П. Y poddanyi ieho miłujuczy ieho y podłuh rymskoho obyczaju wczynili bałwana na pamet ieho y nazwali Spera Р. A potym onyi ludij, meszkaiuczy koło neho, y poczali jemu ofiry czynitij С, y za boha jeho mitij Т, y potym, koli tot bałwan zkaziłsia, y onyi toie ozero y mestco chwalili y za boha mili, y potom meży soboiu hospodara ne mili i meszkali bez pana.
A nawratymsia wospak. Po małych czasech umre brat ieho Bork У, kotory meszkał na Jurborku, ne maiuczy ditey. A brat ieho Kunos ozmet y tuiu czast brata swojeho Borka, y horod Jurborg, y toy czasty jeho budet panowaty.
A onoie kniaże Kunos mił dwuch synow, odnoho Kiernusa, a druhoho Gimbuta Ф. A panujuczy jemu w zemli Żmoydzkoy, począł mnożyty i razszyraty i wychodyty za reku Wellu w zemlu Zawelskuiu. Y proszed reku Swiatuiu wyszey y naszoł meystce welmi choroszo y spodobałosia jemu toje rnieystce welmi, y on /стр.4./ tam poselił syna swoieho Kiernusa, y nazwali toie mestco po Kernuse Kier nowom Х. A potom Kunos umre Ц, y po nem syn ieho Kiernus panował na wsej zemli Zawelskoy po hra nicu Łatyholskuiu y po Zawelski Brasławl, y aż po reku Dwinu. A brat jeho Gimbut na Jurborku y na Kunowie y na wsey zemli Żmoytskoy. A w tot czas, hde Kiernus panował, na Zawelskoy storonie ludij Ч tyie jeho za Welleju oseli y hrywali na trubach dubasnych. Y prozwał tot Kiernus bereh iazykom swoim włoskim, po łatine Litus, hde sia ludy mnożat, a truby, szto na nich ihraiut, tuba, y dał imia tym ludem swoim po łatine, złożywszy bereh s truboiu, Listubania. Y prostyi lude ne umeli zwaty po łatine y poczali zwaty prosto Litwom Ш. Y od toho czasu poczało sia zwaty państwo Litowskoie y mnożyty od Żomoyty. A Щ potom kniaź weliki Kiernus y Gimbut, chotiaczy otczyzny swoj rozmnożyty, y sobrawszy siły swoj litowskij y żomoydzkiie y poydut na Ruś ku Brasławlu y ko Połoku Ъ; y Rusi mnoho szkody poczynili, y zemlu ich skazili, y ludej mnożestwo w połon poweli. A w tot czas, buduczy iemu na Rusi, y nekotoryie lude na imia łatyhoły, kotoryi sedeli nad berehom morskim, y usłyszali, szto kniazia Kiernusa w Litwie nit, a kniazia welikoho Giembuta w Żomoyty, y zobrawszysia wsi poszli w zemlu Żomoyckuiu, y mnoho szkody poczynili w zemli Żomoyckoy Ы. A potom kniaź Ginbut /стр.5/ pryiedet z Rusi do Żomoyty y szkodu w zemli Żomojtskoj uwidet; tohdy ż poszoł do łatyhoł y wsich wykorenił, wystynał, a innych w połon wyweł do Żomoytij Ь, y zemlu ich pustu wczynił, y wernułsia do Żomoytij.
A po wysztij Э ieho z Łatyhoł pryszli do onoho bereha nemcy z zamorja y tot bereh, hde łatyhoła meszkali, zaseli, y pany zostali, y nazwalisia Liflanty Ю.
A kniaź weliki Kiernus panował na Litwe, a kniaź Ginbut na Żomoytij, y nemały czas panowali, y żyli meży soboiu w pokoi. Potom Я Kiernus kniaź żył mnoho lit na Litwe, y sam u welikoy starosty swoiey umre. A po sobe zostawił syna swojeho na welikom kniażenij Litowskom Żywinbudia А. A Gin-
Б на поле: Ginbut umarł, a syna Montwiła zostawił В на поле; car tatarski Baty do Rusi, miał wojska 500 000 Г—Г так в тексте; в других летописях сожжон Д на поле: Ziemia Drucka Е на поле: Erdziwił z wojskami do Rusi. Panowie Erdziwiłowi do rady przydani na wojnę Ж на поле: Nowogrodek З так в тексте И на поле: Grodno zamek zbudował К на поле: zamki podlaskie Erdziwił pobrał, Brześć, Drogiczyn, Mielnik od tatarów zburzone Л на поле: Montwił umarł r. 1070, syn jego Wikinth na Żmudzi panem został М на поле: Erdziwił panom swoim dzierżawy rozdaio Н на поле: Grumpiu Oszmiane О нa поле: Ejkszowi Ejkszyszki od niego nazwane П нa поле: Growżyszki Р na поле: z Grumpia narodził się Gasztolt С нa поле: Wikint umarł, Zywinbud. zmudzkim i litewskim panem Т на поле: Erdziwił umarł 1089, syn jego Mingajło na państwo У на поле: Mingajło na połoczan z wojskiem Ф на поле: bitwa Mingajłowa z połoczany Х так в тексте Ц нa поле: Mingajło księciem połockim Ч на поле: Mingajło umarł 1192 Ш на поле: Skirmunt i Ginwił synowie Mingajłowi Щ так в тексте; должно быть Borysa Ъ на поле: Ginwił dla żony x[ę]żny twerskiej chrescijaninem Ы в других летописях Борыс Ь на поле: Ginwił umarł 1199 Э на поле: Borys Ginwiłowicz na Połocku Ю на поле: zamek Borysow na Berezynie; в других летописях — город Борисов основал сам Гинвил — Борис, a не его сын
but kniaź był na Żomoytij także mnoho lit y umre Б, a syna swoieho Montwiła zostawił na kniastwie Żomoytskom Я. Y czasu panowania Montwiłowa powstał car Batyi y poszoł na Ruskuiu zemlu В, y wsiu zemlu Ruskuiu zwoiewał, y kniazey ruskich mnohich postynał, a inszych w połon poweł, y stolec wseje zemli Ruskoie, horod Kijew, zożoh y pust wczynił. A kniaź weliki kijewski Dmitrey, bojaczysia welikoie siły y mocy ieho, zbieh z Kijewa w horod Czernihow, y potom dowedałsia, szto horod Kijewski a Г zżon Г y wsia zemla Ruskaia spustoszena, y słyszał, iż muzyki meszkaiut bez hospodara, a zowutsia druczane, y on sobrawszysia z ludmi y poszoł ko Drucku, y zemlu Druckuiu poseł Д, y horod Druczysk zarubił, y nazwałsia welikim kniazem druckim. /стр.6./ A w tot czas dowiedałsia kniaź weliki Montwił żomoytski, iż Ruskaia storona spusteła, y kniazi ruskiie rozohnany, i on dawszy woysko synu swoiemu Erdiwiłu y posłał s nim panow swoich radnych Е, naperwey z Kolumnow imenem Grumpia, a druhoho so Ursinow imenem Ekszys, a treteho z Roż imenem Growżys. Y zaszli za reku Wellu, y potom pereszli reku Nemon y naszli w czotyrech milach ot reki Nemna horu krasnuiu, y spodobałosia im, y wczynili na ney horod y nazwali ieho Nowhorodok Ж. Y wczynił sobi kniaź weliki Erdywił stolec y nazowatysia З welikim kniazem nowhorodskim.
Y poszodszy z Nowohorodka y zarubił horod Horodeń И, y potom poszoł do Berestia, y naszoł Berestec y Dorohiczyn, y Melnik od Batyia spustoszon y pokażeny К, y on tyie horody zarubił y począł na nich kniażyty. Y potom umre kniaź weliki żomoycki Montwił, y po nem seł na welfkom kniażeni żomoytskom syn ieho Wikinth Л. A druhi wyszereczenny syn ieho Erdiwił ymeł kniażyty na Nowehorodcy y na wsłch tych wyszereczennych horodech, y podawał panom swoim, kotoryi s nim byli wyszli, ostrowy puszczy М. Grumpiu ż dał ostrow koło reki Oszmeny, kotoroie zowetsia nineczy Oszmena Н, y wse pryleżaczoie ko Oszmene, szto nyni kniazi i panowie w powete Oszmenskom derżat. A Ejkszewi dał ostrow, kotory po nem nazwań iest Eykszyszki О, y wse pryleżaczoie ko powitu Eykszyszskomu. A Khrawżu dał ostrow, kotoryi /стр.7./ też imenem jeho nazwany iest Growżyszki П, i weś powet pryleżaczy Growżyszkam. Y iz Khrumpia narodyłsia Gasztolt Р, a z Eyksza narodyłsia Dowoin, a z Grawża narodyłsia Monwid. Wozwratymsia wospak.
Y panuiuczy welikomu kniaziu Wykintu w Żomoytskoy zemli, a Jerdywiłu w Nowohorodcy y w tych wyszereczennych horodech, y zatym umre kniaź weliki Wykinth, y po nem nacznet kniażyty Zywinbud, kniaź weliki litowski, obema tymi kniażenij, Litwoiu y Żomojtiju С, a Jerdywił na Nowohorodcy i na wsich tych wyszeyreczennych ruskich horodech; y mnoho let Erdywił kniaź żywszy na tych horodech, y umre, a po nem nacznet kniażyty syn ieho Mingayło Т. Y po smerty otca swoieho kniaź weliki Mingayło, sobrawszy woyska swoi, y poyde na horod Połtesk y na muży połoczane У, kotoryie weczom sia sprawowali, kak weliki Nowhorod y Pskow. Y naperwey pryszli ko horodu ich, reczennomu Horodeń. Y muży połoczanie opołczywszysia połki swoimi y stretyli ich pod Horodcom, y welik boy y seczu meży sobolu wczynili Ф. Y pomoże boh welikomu kniaziu Mingayłu, iż pobił wsich mużej połoczan nahołowu y horod ich Horodeń sozże, y horod Połtesk otmet Ч, y ostał welikim kniazem połockim Ц. Y buduczy iemu welikim kniazem połockim y nowhorodskim, y panował mnoho let y umre, /стр.8./ Ч y ostawił po sobi dwuch synow swoich, odnoho Skirmunta, a druhoho Ginwiła Ш, y Skirmunt nacznet kniażyty na Nowohorodce, a Ginwił na Połocku. A poymet Ginwił doczku u welikoho kniazia twerskoho w Borka Щ, imenem Marylu, dla kotoroie ż ochrystyłsia w ruskuiu wiru Ъ, y dali imia jemu Jurij Ы. Y tot Jurij panował nemnoho let y umre Ь, a po sobi zostawił syna swoieho Borysa na Połocku Э, y tot kniaź Borys wczynił horod na imia swoie na rece Berezyni i nazwał ieho Borysom Ю.
Я na поле: cerkwie w Połocku od Borysa
А на поле: Wolność pierwsza połoczanom przywrócona wiecam sie sadzić Б на поле: Borys umarł 1206 В на поле: książe Rohwold Г на поле: Paraskowia do czernic Д на поле: Paraskowija do Rzymu Е так в тексте Ж так в тексте З так в тексте И так в тексте К—К Текст испорчен u сравнителъно c другими летописями имеет значителъный пропуск. B Познанск. летописи следует: «В тых лЂтех мати князя великого литовского и жомоитского Куковотева Поята умерла y великой старости своей, и князь великий Куковойть, милуючы матку свою, и вчынил балвана на образ ее, чынечы ей паметку, и поставил того балвана именем матки своее Пояты вышей озера Жослий, который же образ хвалили и за бога его мели. A потом тот балван зъгнил и на том мЂстцы липы выросли, и тые липы хвалили и за бога их мЂли во имя тое Пояты, олиж и до сего дня. A за тым князь великий литовский и жомоитский Куковойть, милуючы подъданых своих, и сам умер. И зоставил по собЂ сына на великом кнежени Литовском и Жомоитском именем Утенуса. Который же сын, милуючы отца своего, великого князя Куковойта, и вчынил балъвана на паметь отца своего и поставил его на горе одной над рекою Святою недалеко Дявилтова, которого ж хвалили и за бога мели, a потом тот балван згнил и там гай вырос, и люди тым хвалили и пррзвали его именем пана своего Куковойта. Троняте, пануючы на Новегородцэ, и в тот час цар завольокий Курдас повстал з многими силами татарскими на Руские земли, и князь Тронята зберется з братею своею, c князем Писимонтом туровским, a o князем Любортом карачевоким и со воиии силами, и к тому обослалъся c князми рускими, c князем Семеном Михайловичом друцким и c князем Давыдом Мъотиславовичом луцким, и Светославом киевским, и собравшыся c одного и пошли против цара Курдаса и всее рати его завольское. И поткалися c ним за Мозырем на рецэ Окуневъцы и вдарылися в полки межы собою, и вчынили бой вельми великий от пораня олиж до вечора, и поможеть бог великому князю Троняте и князем руским цара Курдыса и все войско наголово побили, ледве сам цар y малой дружыне втек. И в том бою убили двух братов князя Тронятиных. князя Писимонта туровского a князя Люборта корачевъского, a князя Семена, сына князя друцкого Михаила, a князя, Давыдова сына, луцъког[о] Анъдрея и иных бояр много побили. И князь великий Тронята, звитяжство одержавшы и добытку великого золота и серебра и каменя и жэмъчугу и шат дорогих набравшы, и пошол у свою землю, a князи руские также y свои городы пошли. И пануючы князю Троняте немало лЂт, потом умер и зоставил сына по собе на великом кнежени Новгородоком Олькгимонта. И кнежыв Олькгимонт немало, потом умер, и зоставил по собЂ сына именем Рынкголта на великом кнежени Новгородъском.