ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 23.10.2020
Просмотров: 2326
Скачиваний: 21
Кәсіби қылмыстылық бұл кәсіпкер қызметкерлерімен негізгі және қосымша кіріс табу мақсатында қылмыстық әрекет арқылы жасалатын қылмыстылықтың бір түрі. Кәзіргі таңда кәсіби қылмыстылықтың өсуін куәландыратын қылмыстар пайдакүнемдік сипаттағы қасақаналықпен жасалуы арқылы сипатталады. Кәсіби қылмыстылық мәселесінің теориялық және тәжірибелік мәнін анықтай отырып, оның жағдайын жалпы бқрын анықталмаған белгілері арқылы қарастыру қажет. Криминалды айналысатын ісі (мамандыңы) Қазіргі кездегі қылмыстылық айқын көрінетін пайдакүнемдік бағыттылықпен сипатталады. Бұл кәсіби – қылмыстық әрекет аясының кеңейгендігін көрсетеді. Бұндай жағдайларда қылмыстық мамандық біртекті қылмыстарды жүйелі түрде жасауымен шартталады. Ол қылмыскерде нақты бір әрекетті қалыптастырады., ал әдет біртіндеп оның таңдаған қызметінің тәртіп нормасына айналады. Қылмыстық әрекеттің таңдалған түрінің тұрақтылықы жөнінде арнайы рецидив көрсеткіші куаландырады. Кәсіби қылмыстық әрекет жөнінде арнайы рецидив мәліметтері куаландырады. Арнайы рецидив криминалдық кәсібилік белгілерінің біріншісіне жатады. Таңдалған құқыққа қайшы істің келесі көрсеткіші жасалған қылмыстың көптілігі, яғни тұлғаның құқық қорғау органдарының назарына ұшырамай, ұзақ уақыт бойы біртекті қылмыстарды жасауымен байланысты.
2. Кәсіби қылмыстылықтың пайда болу себептері.
1.Кәсіби қылмыскерлерге тек жұмыс жасамайтын және қылмыс жасамайтындарды ғана жатқызу керек деген көз қарас бар, ол дұрыс емес. Бірінші ден, қылмыстық әрекетке тыйым салынған, екіншіден, кәсіби қылмыстардың кейбір түрлерін нақты лауазымда қызмет жасамай жүзеге асыру мүмкін емес. Қандай да бір қылмыстық әрекет түрінің тұрақтылығын қарастырғанда оның нақты бір құрамдас белгісітуралы айту керек. Ол – кәсіби қылмыскерлердің деклассирленген тобына толық негізде жатқызуға болатын қылмыскер – қаңғыбастар саны туралы белгі. Нарық және өзгерген заңнама жағдайында қаңғыбастық мәселесі өзектірек мағызға ие және қоғамдық қауіпке айналуда. Адамның құқықтарымен қозғалыс бостандықтарын жария етіп, мемлекет осы санаттағы тұлғалардың өмір сүруі үшін жағдай жасамады жіне қоғамды тұрақты тұратын жері жоқ адамдардан қорғай алмады, Осы санаттағы тұлғалардан кәсіби қылмыскерлерге қандай қатысы бар деген сұрақ тууы мүмкін, Біріншіден, қаңғыбастармен ме қайыршылар арасында кәсіби қылмыскерлердің үлесі үлкен, екіншіден, қаңғыбастықпен айналысудың өзі «бос» адамның өзінше кәсібі болып табылады. Үшіншіден, олардың арсында білікті қалмыскерлердің бір бөлігі сақталады.
2. Қажетті білім және тәжірибелік дағды (біліктілік). Мамандықты таңдау адамды маман етпейді. Ол үшін арнайы дайындық және білім мен дағды қажет. Қылмыстың түрін таңдаған кезде білім дәрежесі мен сипаты, қылмыскер дайындығы, оның физикалық мүмкіндіктері бөлек мамндықты шарттайды, оның біліктілігін анықтайды. Кәсіби – қылмыстық әрекет басқа құқыққа қайшы әрекеттерден адамда нақты білімнің, тәжірибелік дағдының қалыптасуымен анықталады, Бұл әшкерелену қаупінің төмен дәрежесінде мақсатқа жетуді қамтамасыз етеді. Қылмыстың кейбір түрлері арнайы тәсілдерді қолданбай жүзеге асырылмайды. И. И. Карпец жазғандай дайындық және арнаулы оқусыз қалта ұрылары болмайды. Арнаулы дағдыларды үйрену үшін қылмыстық әрекеттерін жаңадан үйренуші қалта ұрысына шамамамен алты ай керек екен. Бүгінгі таңдағы қылмыскерлер бұрынғы кәсіби қылмыскерлерге қарағанда криминалдық әрекеттердің ерекшелену тенденциясын жоғарылатуда, мысалы қалта ұрысы карта ойындарында ғана жеңіске жетіп қоймай, пәтерлерді де тонай алады.
3. Қылмыс өмір сүруге қажетті қаражат көзі ретінде. Қылмыс өмір сүру қаражатының көзі ретінде адам өмір сүруі үшін қажет ақша немесе басқа материалдық құндылық түріндегі кірісті келетін қандай да бір қызмет түсіндіріледі. Кіріс негізгі немесе қосымша болуы мүмкін және тұлғаның қажеттіліктерінің дамығандылыңына байланысты болады. Өмір сүрудің негізгі көзі ретінде қоғамдық пайдалы еңбекпен байланыссыз қылмыстық әрекет түсініледі, ал қосымша кірістің бір бөлігі ғана жасалған қылымыстан түсімділігімен түсініледі.
4. Қоғамға қарсы ортамен байланыс (субкультура). Қылмыс жасау жолына түскен адам, сонымен қоғамда жалпы қабылданған бекітілген әлеуметтік жүріс – тұрыс нормаларынан бас тартады және қоғамға қарсы қандайда бір топқа тән жүріс – тұрыс нормаларын үйренеді, қалыптастырады. Сонымен қатар бұл ортаның өмір сүруі қылмыскердің келешектегі тәрртібін анықтайды. Мұндай ортада ол маральді стимулдармен дағдыларға уйреніп өзіне қатысты қауіпсіздікті қамтамасыз етуге тырысады. Мысалы, жазасын өтеу орындарында жаңадан түскен қылмыскер өзі сияқты қылмыстың түрін жасаған қылмыскерлердің тобына қосылуға тырысады. Қымыстық тәртіп құқықтық тәртіптен жасырылса да ол өзі тектес қылмыскерлер ортасында ғана ашылады. Сол себептен қылмыскерлердің криминогенді ортамен байланысты оның қарым–қатынас нысандарынан байқалады: қылмыскер қылмыстық топтың мүшесі болуы мүмкін, рецидивистермен қарым-қатынасты ұстауы және т. б. Әдетте, жасалған қылмыстардың байланысы байқалады. Ол криминальды реакция деп аталады. Мысалы, комиссионды дүкендер немесе ломбарттар арқылы ұрланған заттарды иемдену үшін қалта ұрылары арқылы табылған төл құжаттар пайдаланылады. Қазіргі таңдағы қылмыстық ая нақты стратификацияға, яғни жіктеулерге ие (расслоение) ие. Мысалы, «воры в законе», «авторитет», «смотрящий», «бригадиры» және т. б. болып бөлінеді.
8-ші дәріс.
8-ші тақырып. Ұйымдасқан қылмыстылық.
Дәріс жоспары:
1. Ұйымдасқан қылмыстылық түсінігі.
2. Ұйымдасқан қылмыстылықтың түрлері.
3. Ұйымдасқан қылмыстылықтың алдын алу.
Негізгі ұғымдар: ұйымдасқан топ.
1. Ұйымдасқан қылмыстылық түсінігі. Ұйымдасқан қылмыстылық бұл мемлекетпен қоғам үшін ең бір қауіпті қылмыстылықтың түрі. Ол қоғамның құрылымдық элементтерінің дамуына басқарушылық әсер етеді, экономикалық ғана емес сондай-ақ әлеуметтік, моральдық-психологиялық, әлеуметтік-мәдени құбылыстарға теріс ықпалын тигізеді. Ұйымдасқан қылмыстылыққа қоғамның әр түрлі әлеуметтің деңгейіндегі тұлғаоар тартылады. Ұйымдасқан қылмыстылық мемлекет және қоғаммен де бақыланбайтын аса үлкен қаржылық және экономикалық мүмкіндіктерге ие. Ол мемлекетпен қоғам есебінен үлкен пайда көру мақсатында ішкі басқару және мемлекеттке қарсы әрекет етудің жеке жүйесіне ие. Ұйымдасқа қылмыстылық сондай-ақ заңды нарықта заңды кәсіпкерлік қызмет аналогиясы бойынша қылмыстық әлемнің рационалды қайта құрылу процесі ретінде анықталады. XX ғ аяғы мен XXI ғ басында әлемде ұйымдасқан қылмыстылықтың қарқынды өсуі байқалды. Ұйымласқан қылмыстылықтың интернационализациялануы бүкіл әлемді қамтитын қылмыстық коммерциялық ұйымдардың бөлімшелері арқылы түсіп және өңделетін есірткі заттарын, ұрланған заттарды, қару мен басқа да заңсыз тауарлар мен қызмет көрсетулерді өткізу нарығының кеңеюі мен көрінеді.
2. Ұйымдасқан қылмыстылықтың түрлері. БҰҰ –ның құжаттарында ұйымдасқан қылмымтылық ретінде қылмыспен іс ретінде айналысатын және күш көрсету, қорқыту, жемқорлық және үлкен масштабтағы тонау сияқты заңға қайшы құралдармен әлеуметтік бақылаудан қорғану жүйесін құратын қылмыскерлердің тұрақты және басқарылатын одақтарының жиынтығы көрсетіледі. Ұйымдасқан қылмыстылықты БҰҰ-ның сарапшылары бірнеше түрге бөледі. Олар:1. Мафия жанұясы. 2. Кәсіпқойлар. Сондай-ақ нақты аумақты бақылайтын ұыймдасқан топтардың көптеген түрлері болады және де ұйымдасқан қылмыстылық құрылымдар этникалық, мәдени, тарихи байланыстар бойынша да бөлінеді. Ұйымдасқан қылмыстылық сипатын түсіндіретін белгілер: -ұйымдасқан қылмымтылық бұл экономикалық негізде біріккен қылмыскерлер тұлғаларын қалыптастыру әрекеті; - ұйымдасқан қылмыстылық иерархиялық тәртіппен құрылған құрылым көмегімен заңсыз әрекеттерді жоспарлау және жүзеге асыруға немесе заңды мақсатқа заңсыз құралдармен жетуге бағытталатын конспиративті қылмфстық әрекет; -ұйымдасқан қылмыстық топтар тұтынушыларға заңсыз тауарлар мен қызмет көрсетулерді ұсынуға бөлшектік немесе толық монополия бекітуге әрекеттенеді, себебі солай олар жоғары көруге кепілдік алады; - ұйымдасқан қылмыстық көрінеу заңсыз әрекеттерді жүзеге асырумен немесе заңсыз қызмет көрсетумен ғана шектелмейді, оған сондай-ақ электрондық құралдар көмегімен жүзеге асырылатын заңды экономикалық құрылымдар және манипуляция арқылы ақшаны иемдену әрекеті де кіреді. –ұйымдасқан қылмыстық топтардың мүшлері болып ұзақ немесе қысқа тұрақтылық негізінде құқыққа қайшы әрекетке қатысу мақсаты біріктіретін тұлғалар танылады; - заңмен тыйым салынған тауарлар мен қызмет көрсетулерді ұсыну бойынша ұйымдасқан қылмыстық топтардың қызметі едәір дәрежеде ұйымдастырылуды талап етеді. Ұйымдасқан қылмыстылық жоғарғы дәрежедегі әлеуметтік нысаеға ие: - ұйымдасқан қылмыстық құрылым күрделі әлеуметтік өзі басқаратын және өзі құрылатын құбылыс бола отырып өзнің қызметіне құқықққа қайшы, сондай-ақ легитимді әлеметтік әрекеттердің көп дәрежелі және салалы жүйесін, сондай-ақ құқық бұзушылар мен заңды сыйлайтыназаматтарды да қосады. –ұйымдасқан қылмыстық құрылым қоғамдық қатнастардың реформациялануы кезінде өздерінің нақты саяси және әлеуметтік мақсаттарына жету үшін қылмыс болып табылмайтын қандай да бір әлеуметтік топтардың қызметін құралы ретінде пайдалануы мүмкін.
Ұйымдасқан қылмыстылық әрқашанда халықаралық байланыста болған. Қазіргі кездегі технология тек заңды сауда ғана емес сондай-ақ қылмыстық іс-әрекетке де жол ашуда. Тауарлар мен қызмет көрсетулерге тыйым салу ешқашан толық көлемде ұлттық шекарамен ұсталған емес. Қылмыскерлер мен қылмыстық ұйымдар нарық коньюктурасының өзгеруіне байланысты ғана емес, және де құқық қорғау органдарының бақылауынан кету үшін трансшекаралық операцияларын жасау аясын кеңейтуде. Трансұлттық операциялар қылмыстық топтарға тиімді нарыққа жол ашуға және оларға кіру жолдарын табуға мүмкіндік береді. БҰҰ-ның сарапшылары келесідей негізгі трансұлттық ұйымдарды бөліп көрсетеді: Итальяндық мафия, қытай елінің «Триада» ұйымдасқан тобы, Жапондық «Якудза», Колумбиялық картельдер, Нигериялық қылмыстық ұйымдар.
3. Ұйымдасқан қылмыстылықтың алдын алу.
Алғаш рет ұйымдасқан қылмыстылықпен күрестің БҰ-ның дәрежесінде стратегиялық бағыттардың біртұтас кешені қылмыстылықтың алдын алу және құқық бұзушылармен қатнас бойынша өткізілген екінші Конгресінде құрастырылды. Олар трансұлттық ұйымдасқан қылмыстылық бойынша БҰҰ-ның бүкіл әлемдік конференциясында нақтыланды. Онда келесі мәселелерге баса назар аудару керектігі көрсетілген: а) қылмыстық ұыйымдарға қатысқаны үшін қылмыстық жазаны енгізу; б) қылмыстық әрекетпен түскен кірісті иемденуге тйым салуды енгізу; в) санкция және басқа да шараларды қолдану, мысалы: қылмыстық ұйымдардың экономикалық күшін бұзу мақсатында заңсыз кірістерді көбейтуге кедергі келтіретін тауарларды тәркілеу.
Полиция және қылмыстық сот өндірісі органдарының әрекеттеріне қатысты БҰҰ-ның құжаттарында келесі салаларында стратегиялық шараларды қолдану ұсынылады: 1) қылмыстық ұйысдардың ұйымдастырушылық құрылымын, олардың әрекеттерінің сипатын, өздерін қорғау мақсатында қолданатын әдістер мен түрлі нысандар арасындағы байланысты анықтау мақсатында жедел ақпарат жинау әдістерін жетілдіру; 2) қылмыстық ұйымдарға енуге мүмкіндік беретін әдістерді дайындау.
9-шы дәріс.
9-шы тақырып. Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының криминологиялық сипаттамасы.
Дәріс жоспары:
1. Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының түсінігі.
2. Кәмелетке толмаған қылмыстардың тұлғалық сипаттамасы.
3. Кәмелетке толмағандармен жасалатын қылмыстардың алдын алу.
Негізгі ұғымдар: жасөспірім қылмыстылығы.
1. Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының түсінігі. Кәмелетке толмағандар қылмыстылығы әдетте ғалымдар мен құқық қорғау органдарының тәжірибелік қызметкерлерінің назарын көптеген себептер бойынша өзіне аудартады. Бастысы- бұл жас шағында құқыққы қайшы әрекеттер жасаған тұлғалар өскеннен кейін тәрбиеге көп мін бермейді, сонымен олар үлкен және рецидивті қылмыстылық үшін негізгі резервті құрады.
ҚР-ның қылмыстық кодексінде осы тұлғалардың қылмыстық жауаптылығы мен жазасының ерекшеліктері бекітілген, олардың ерекше демографиялық топқа кіруінің жас критериилері көрсетіліп, бекітілген. Осының бәрі кәмелетке толмағандар қылмыстылығының, оның негізгі сипаттамаларын, 18 жасқа дейінгі тұлғаларды қылмыс жасауға итермелейтін себептер мен шарттарын, олардың алдын-алу шараларын дайындау криминологиялық тұрғыда зерттеуге мүмкіндік ғана тудырмайды, сондай-ақ қажет етеді. Кәмелетке толмағандар арасында қылмыстардың бұрын негізінен үлкендерге тиесілі түрлері таралып бара жатыр: қару немесе есірткі саудасы; притон ұстаушылық немесе жеңгетайлық; кәсіпкерлер мен шетелдіктерді тонау, шабуыл жасау; азаматтардың өмірі мен ден саулығын қорлау, басқа да аяусыз тәсілдерді қолдану арқылы қол сұғушылық; жалған ақша жасау не оларды өткізу; валюта және бағалы қағаздармен алаяқтық әрекеттер жасау; ұрланғанды сату; өз орталарында рэкетерлықты жүргізу; дефицит тауарлрды күш көрсетіп қайта бөлуге қатысу т.с.с.
Жағдайды криминологиялық бағалау тұрғысынан алғанда кәмелетке толмағандардың күш көрсету немесе пайдакүнемдік сипаттағы қылмыстылықтың арақатнасы қалай қалыптасты, қандай нақты мотивті өзгерістер болды деген мәселелерді шешу қажет. Осы арақатнасты дұрыс анықтау үшін криминологтар күш көрсету, пайдакүнемдік сипаттағы қылмыстарға қатысты қылмыстылықтың статистикалық және басқа да сандық көрсеткіштерінің барлығын топтастыруға тырысады. Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығы жасаған құқыққы қайшы әрекеттернің ниетіне байланысты құрылымдалып, бірнеше рет сыналды. Бірақ статистика қылмыстың ниетін бекітпейтіндіктен, мұнда құрылымдауды жүзеге асыру өте қиын. Терең таңдау зеттеулерінің нәтижесінде криминологтар кәмелетке толмағандар ұрлық жасаған кезде пайдакүнемдік сипаттағы ниет тек үшінші-төртінші жағдайда ғана орын алатындығын анықтады. Қалған жадайларда бұл өзін-өзі көрсету, топқа сәйкестігін өз-өзіне дәлелдеу ниетімен байланысты болады.
2. Кәмелетке толмаған қылмыстардың тұлғалық сипаттамасы. Кәмелетке толмаған қылмыстардың тұлғалық сипаттамасын зерттей отырып, криминологтар кәмелетке толмаған қылмыскерлер арасында ұл балалардың саны қыз балалардың санына қарғанда басымырақ екенін атап көрсетеді. Көптеген жылдар бойы криминологтар кәмелетке толмағандардың шұғылданатын ісінің түріне байланысты кәмелетке толмағандардың контингенттерінің қылмыстық белсенділігін тіркеген. Қазіргі кезде қылмысты жасауда көрсететін белсенділігінің дәрежесіне байланысты кәмелетке толмағандардың әлуметтік және кәсіби сатыларының арасында айтарлықтай жақындау процесі жүруде. Криминологиялық тұрғыдан алғанда әр түрлі топ пен контингенттердің жақындасуы негізінен қылмыстың жасалу санының қарқынды өсуі есебінен болатындығы маңызды дерек болып табылады. Тұрақты кіріс көзі жоқ, жұмыс жасамайтын жіне оқымайтын жасөспірімдер криминалды белсендірек болып саналады. Олардың ортасында құмар ойындар, ішімдік, қоғамдық тәртіп нормаларына бағынбаушылықты көрсету, басқаша өмір сүретін және тәне тәрбиелі жасөспірімдер тобына деген кекшілдік жоғары бағаға ие.
Қылмыс жасаған жас өспірімдердің эмоционалды ерікті ортасында әдетте ұялу сезімінің төмендігі, басқалардың уайымына немқұрайлы қарау, өзін өзі үстамау, жалғандық, өзін-өзі жоғары бағалау байқалады. Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, кәмелетке толмаған жас қылмыскер – бұл қоғамға қоғамға қарсы әрекеттердің түрақты стереотиптеріне, әдеттеріне ие тұлға.
Қоғамда кәиелетке толмағандарға қарсы қылмыстардың көбеюі азаматтардың адамгершіліктік құндылықтарының жоғалтуын көрсетеді. Әсіресе, отбасында балалар мен жасөспірімдердің арасындағы қатынас айтарлықтай жағымсыз болады. Отбасында оның мүшелеріне қатысты қаталдық пен аяусыздықтың нысандарының түр-түрі жиі орын алуда. Оған балағаттау, кемсіту, соғу, құққыа қайшы әрекетке риясыз көндіру жатады. Балаларды дұрыс тірбиелеу олардың адамдық қасиетін кемсіту, психикалық және физикалық күш көрсету көбіне жан ұяда, сондай-ақ мектепке дейінгі мекемелерде, оқу орындарында, баларлар үйінде арнайы оқу тәрбиелеу мекемелерінде де көрініс табады. Осыған сәйкес жыл сайын аяусыздықтан қорғанып шамамен екі мың бала және жасөспірім өзін-өзі өлтіруге барады, елу мыңы үйлерінен, алты мыңы балалар үйінен қашады.