Файл: 1. сімдіктер мен жануарлар биотехнологиясы.docx

əрекетететінбиологиялықбелсенділікспектріиммундық жүйе;топ–диагностикалықпрепараттарменжүйелеринфекциялық жəне спецификалық диагнозжұқпалыемес аурулар. ДИАГНОСТИКАЛЫҚ ДƏРІЛЕР Сарысудиагностикасы(құрамындабелгіліантиденелербарпрепараттар,белгісіздіанықтауүшінқолданыладықоздырғыш-серотиптеу)

• 
  Агглютинациялау
  
• 
  тұндыру
  
• 
  Гемолитикалық
  
• 
  Белгіленген сарысу (фторхромдар, ферменттер немесе радиоактивті изотоптар)
  
• 
  Антиглобулин
  
• 
  Эритроциттік антиденелерінің диагностикасы
  

ДИАГНОСТИКАЛЫҚ Сарысу АЛУ

1. 
   Бірнеше рет жануарды иммундау (қоян)
   

• 
  Корпускулярлы əдіспен
  
• 
  Молекуляырды антигенмен
  
• 
  Жануар эритроциттерімен (қой)
  
• 
  Адам иммуноглоболиндерімен
  

2. 
   Спецификалық антиденелерді өндіру\
   

• 
  Адсорбция
  
• 
  Жануарлардың эритроциттеріне шөгу
  
• 
  Фторхромдардың, ферменттердің, радиоизотоптардың қосылуы
  

4. 1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   38

---

Өсімдіктер жасушаларының, ұлпаларының жəне ағзаларының өсінділерін өндіру биотехнологиясы.

Өсімдік жасушаларын өсіру тотипотенттілік қасиетіне негізделген. Тотипотенция(латын тілінен totus – бүтін, бүтін жəне potentia – күш) жасушалардың ядроныңгенетикалық ақпаратын жүзеге асыру қасиеті, олардың дифференциациялануын,сондай-ақ бүкіл ағзаға дамуын қамтамасыз етеді. Осының арқасында өсімдіктіңсоматикалықжасушаларытұқымқуалайтынақпараттытолықжүзегеасыраалады,яғнибүкіл өсімдіктің дамуын қамтамасыз етеді. Айта кету керек, жануар жасушасынанайырмашылығы,өсімдікжасушасыөсіружағдайларынаазқатаңталаптарқояды.Өсімдік ұлпаларын өсіру салыстырмалы түрде қысқа мерзімде жəне шектеулікеңістікте көптеген популяцияларды алуға мүмкіндік береді. Жасушалар in vitroжағдайында олардың тағдыры мен бүкіл ағзадағы дифференциациясын анықтайтынкөптегенмаңыздыөзараəрекеттесулерденайырылады.Белгілібіршектердеөсірілгенжасушалардыңдифференциациясынэкспериментаторбақылай алады.Мəдениөсімдікжасушасыныңнегізгітүрікаллусболыптабылады.Каллус ұлпасы - өсімдік мүшелерінің дедифференцирленген жасушаларыныңұйымдастырылмағанкөбеюіненпайдаболатынжасушадифференциациясыныңбіртүрі.Өсімдіктерде,табиғаттакаллусұлпасыерекшежағдайлардапайдаболады(мысалы,жарақаттар кезінде) жəне қысқа уақытқа қызмет етеді. Бұл тін жарақат орнынқорғайды,анатомиялықрегенерациянемесежоғалғанорганныңқалпынакелуіүшінқоректікзаттарды жинақтай алады.Əртүрлі шыққан өсімдік ісік жасушалары əлдеқайда аз өсіріледі. Каллусжасушаларынан өсіру кезінде ісік жасушаларының дақылдары сыртқы түрі менморфологиясы бойынша аз ерекшеленеді.Олардың арасындағы негізгі айырмашылық

---

ісік жасушаларының гормондық тəуелсіздігі болып табылады, сондықтан оларфитогормондарды қоспай-ақ қоректік ортада өсе алады, бірақ ісік жасушаларықалыпты ұйымдасқан құрылымдарды (тамыр, өркен жəне т.б.) бере алмайды жəне жиітүзеді.тератомалар(қатетүзілгеноргантəріздіқұрылымдар),олардыңқалыптыдамуыоданəрі болмайды.Трансплантациямəдениетіндегікаллусжасушаларыөздігіненгормондықтəуелсіздіккеиеболуымүмкін.Гормондардыңекігормонғада(ауксинменцитокининге)мұндайтəуелділігінің табиғаты генетикалық (мутацияның нəтижесі) немесе эпигенетикалық(жасушаның гормондық тəуелсіздігін анықтайтын гендердің экспрессиясыныңнəтижесі) болуы мүмкін. Гормондардың генетикалық тəуелсіздігі кезінде каллусжасушалары ісік жасушалары сияқты əрекет етеді, эпигенетикалық жағдайда оларжасуша-өсімдік-клеткалық трансформациялар сериясында гормондық тəуелсіздікбелгісінжоғалтады,бұлмұндайалынғангормондықтəуелсіздіктіңгенетикалықеместабиғатыныңдəлелі.Мəдени каллус жасушаларын алу үшін жоғары сатыдағы өсімдіктердің əртүрлімүшелерінің ұлпаларының фрагменттерін – тамырларды, жапырақтарды, сабақтарды,антерлерді,эмбриондарды(экспланттарды)фитогормондар(ауксиндер,цитокининдер)бар жасанды ортаға, пробиркаларға, колбаларға, Петри табақшаларына салады. (invitro). Ауксиндер ретінде 0,5–10 мг/л концентрацияда 2,4-дихлорфеноксисіркеқышқылы (2,4-Д), а-нафтилсірке қышқылы (НАА), индолбутир қышқылы (ИМА),индолсірке қышқылы (ХАА) қолданылады. экспланттың түрі бойынша. Бастапқыкаллус алу жəне трансплантация мəдениетін сақтау процесі қатаң стерильдіжағдайларды талап етеді. Ол үшін белсенді хлор немесе сынап (гипохлориттер,сублиматтар, диацидтер) бар ерітінділердің көмегімен жақсырақ сулану үшін жуғышзаттар қосылады, экспланттарды зарарсыздандырады, содан кейін олардыпайдаланылғанерітіндіденстерильдісуменмұқиятжуады.Автоклавтанемесеқоректікортада ультрафильтрлер арқылы сүзу арқылы зарарсыздандырыңыз. Автоклавта 2

---

атмосфералық қысымда 1 сағат немесе құрғақ бу шкафтарда 160 градус температурада1,5 сағат ішінде, ыдыстарды, құралдарды, жұмысқа қажетті материалдардызарарсыздандырады. Дақылдармен манипуляциялар ультракүлгін сəулелермен жұмысалдында сəулеленетін микробиологиялық типтегі жəшіктерде немесе жұмыс көлемінестерильді ауаны тұрақты беру арқылы асептикаға қол жеткізілетін ламинарлыжəшіктердежүргізіледі.

5. Банк in vitro жəне криконсервация. Өсімдіктердің гендік қорын сақтау үшін олардың маңызын қарастыру.

Пайдалыбелгілерібаржасушалинияларыналукезіндеосыбелгілердісақтаумəселесітуындайды. Өсімдіктер тұқымдарда генетикалық ақпаратты сақтай алады, бірақ бұлкөзтолығыменсенімдіемес,өйткеніуақытөтекелемутацияғабайланыстытұқымныңөнуітөмендейді.Соныменқатар,кейбірөсімдіктертеквегетативтіжолменкөбейеді.Бұл материалдың бір бөлігін in vitro жағдайында сақтауды қажет етеді. Екіншіжағынан,кейбіржағдайлардақосымшаметаболиттердісинтездейтінжаңажасушалинияларыналуғаболады, яғниөнімділігі жоғары,олар дасақталуы керек.Тіндерде болатын физиологиялық жəне биохимиялық процестерді зерттеу үшінстандартты бастапқы мəдениеттер де қажет, бұл сериялық эксперименттер жүргізіліпжатқанкездематериалдыбелгілібіруақытаралығындасақтауқажеттілігінтудырады.Мұныңбəрі генофондты сақтаумəселесін өте өзекті етеді.Бұл, əрине, жасуша дақылдарынан өту жəне егу мүмкін. Бірақ бұл жағдайдасомаклондық өзгергіштік, мутациялардың жинақталуы, ластану (бөтен генетикалықматериалмен инфекция) қаупі бар. Ол сондай-ақ белгілі бір қаржылық жəне еңбекшығындарынталапетеді(жиіаударымдарқажеттілігі,экологиялықшығындаржəнет.б.).Дақылдардысақтаудыңəртүрлітəсілдерібар:криоконсервация,

---

өсуді тежеу, бүрку немесе мұздатып кептіру (микробтық жасушалар үшін).

Криоконсервация - өте төмен температурада мұздату. Əдетте сұйық азотта, -196oС температурада жүргізіледі.Төмен температурада сақтаудың сəттілігі бірқатар факторларға байланысты:

• 
  жасушалардың жіктелуі мен түрі;
  

• 
  олардың суспензиядағы концентрациясы,
  

• 
  сақтау ортасының құрамы,
  

• 
  криопротектордың түрі мен концентрациясы;
  

• 
  салқындату жəне жылыту режимі,
  

• 
  қыздырғаннан кейін жасушаларды қалпына келтіру əдісі.
  

Жасушалардың ойдағыдай тоңазытуында маңызды рөлді олардыңморфофизиологиялық күйі атқарады: өсудің стационарлық фазасындағы жасушаларэкспоненциалды өсу фазасындағы жасушаларға қарағанда төмен температуралықконсервацияныңзақымдаушыəсерінетөзімділігітөмен.Мұздатуүшінжасушаларөсуқисығыныңэкспоненциалды фазасының ортасында таңдалады.Мұздатылғансуспензияныңтығыздығыдамаңызды.Жасушалардықалпынакелтірудеоңтайлы нəтижелер 1 мл-ге 1*105 - 5*106 жасуша тығыздығы бар жасушасуспензиясынмұздату арқылы алынды.Өсімдікжасушаларыкөбінесеерекшежағдайлардаалдыналаөсірудіқажететеді.Ортағаəртүрлі заттар қосылады, мысалы:2-6%маннитолнемесесорбитвакуольмөлшеріназайтуүшін;амин қышқылдары, ең алдымен жасушадағы суды байланыстыруға қызмет ететінпролин (концентрациясы 1 моль немесе 11,5%), аспарагин, γ-аминобутир қышқылы;диметилсульфоксиді(DMSO),олцитоплазмалықмембрананыңөткізгіштігінарттыруүшін 48 сағат бойы 2,5-тен 10% дейін концентрацияда культура алдындағы ортағақосылады;Сонымен қатар, жасанды суықта қатайту өсіру температурасы төмендеген кездеқолданылады, қысқы тыныштық кезеңіне дайындықтың табиғи күзгі процесінимитациялайды (тек қалыпты климаттық өсімдіктерге қолданылады).Жасуша

---