Файл: 1. сімдіктер мен жануарлар биотехнологиясы.docx

кесіндісін көп мөлшерде көбейтіп алу полимеразалық тізбектік реакция(ПТР) арқылы жүргізіледі.

ПТР-инвитор жағдайында ДНҚ-ны амплифизикациялау əдісі. Амплифиз-у əдісі 3 сатыдан тұрады. Ол үшін кесіндінің нуклеотидтік ретін біліп, сол арқылы 2 олигонуклеотидтік праймер синтезделу қажет.

2. 
   ДНҚ-ны кесінділерге бөлшектеу- бұл кезең эндонуклеазалар тобына жататын рестриктаза ферменті арқылы жүргізіледі. Адам генетикасында 2 тізбектік ДНҚ-ны 4-6 жұп негіздерден тұратын нуклеотидтік реті белгілі бір аймақтарды кесетін 10 шақты əр түрлі рестриктазалар қолд.
   
3. 
   ДНҚ кесінісін электрофорездеу-ДНҚ кесінділері мөлшеріне байланысты жылдамдыпен тұрақты электр өрісінде теріс полюсінен оң полюсіне қарай жылжиды. Əр бөліктіің ұзындығын, оның өткен жолын, мөлшері белгілі ДНҚ-ң стандарттын үлгісінің өткен жолымен салыстыру арқ. білуге болады.
   
4. 
   Гендегі кесінділерді анықтау(агарный гель)-ДНҚ-мен байланыстыратын этидибромидімен өңдейді. Ультракүлгін сəуле арқылы қарағанда гельдің бетінде ол қызыл түсті жарық болып көрінеді.
   
5. 
   ДНҚ кесінділерін идентификациялау н/е танып, ажырату- қажетті кесінділері гельден табу Саузерннің блот будандастыру əдісі арқылы жүргізіледі.
   

3. 
   Пренатальдық диагностикалау əдіс-зерттеу үшін тікелей ұрық ұлпасынан н/е провизорлық мүшелерінен(плацента, амнион сұйықтығы, хореон) эмбрионалдық материал алуға мүмкіндік беретін əдістер тобы. Прнеат-қ диагностика инвазиялық жəне инв-қ емес деп бөлінеді.
   

А)Инв-қ əдісте-жүктіліктің əртүрлі кезеңінде трансобдомикалды(құрсақарқылы) ж/е трансцервикалды(қынап арқылы) құрсақтаға эмбрионклеткасынан бөліп алып, цитогенетикалық, мол-гентетикалық, биохим-қəдістер арқылы зерттеп анықтайды. Цитоген- қ əдіс арқылы құрсақтағыбаланың кариотипін хр-лық бұзылысын, бихим-қ əдіс арқылы кейбірферменттңғбелсенділігінжəне

---

кнсентрациясын мол-ген-лық əдіс арқылы гендегі мутацияның бар-жоғын анықтайды.

Инвазиялық əдіске

1. 
   Хориоцентез-жүктіліктің 8-11 аптасында іш пердесін тесу арқылы н/е қынап арқылы УДЗ(ультрадыбыстық зерттеу) аппатымен бақылау арқылы хорион бүрлерінен кесінді алу.
   
2. 
   Амниоцентез-ұрық көпіршігін тесу арқ. Амнион сұйықтығын жəне ондағы ұрық клеткаларын алу əдісі. Жүктілікің 15-18 аптасында жүргізіледі. Туа біткен ақаулықтарды анықтауда қолд.
   
3. 
   Кардоцентез- жүктіліктің 18-22 аптасында кіндік тамырларынан қан алу əдісі. Алынған қан цитогенетикалық, биохим-қ ж/е мол-генет-қ əдістерменталдау жасалады.
   

---

3. Биотехнология негіздері.

1.Биотехнологияныңқазіргіжағдайыжəнедамупреспективалары.

1. 
   БИОТЕХНОЛОГИЯНЫҢ ДАМУ ПРЕСПЕКТИВАЛАРЫ ЖƏНЕ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ
   

1. Биотехнология ғылымының даму кезеңдері

БиотехнологияныңпайдаболуымендамутарихындағылымипəнретіндеголландғалымыЕ.Хаувинк 5кезеңдіажыратты.

1. 
   Пастер ғасырына дейінгі эра (1865ж.) Сыра, шарап, нан өнімдерін жəне сыра ашытқыларын, ірімшік алғандағы спирттік жəне сүт қышқылды ашытуды қолдану. Сірке қышқылын жəне ферментативті өнімдірді алу.
   
2. 
   Пастер ғасырлық кезеңі (1886-1940 жж.) – этанол, бутанол, ацетон, глицерин, органикалық қышқылдарды, вакциналарды алу. Канализациялық суды аэробты тазалау. Көмірсулардан азықтық ашытқылар өндіру.
   
3. 
   Антибиотиктер кезеңі (1940-1960жж.) – тереңдетілген ферментация жолымен пеницилл жəне басқа антибиотиктерді алу. Өсімдік жасушаларын дақылдау жəне вирустық вакциналар алу. Стероидтардың микробиологиялық биотрансформациясы. 4.Меңгерілетін биосинтез кезеңі (1961-1975жж.) – микробты мутанттар көмегімен амин қышқылдарын өндіру. Тазартылған ферменттік препараттар алу.
   

Иммобилизацияланғанферменттердіжəнежасушалардыөндірістікқолдану.Канализациялық суды анаэробты тазалау жəне биогаз алу. Бактериальдыполисахаридтердіөндіру.5.Жаңа биотехнология кезеңі (1973 жылдан бастап) – биосинтез агенттерін алумақсатында жасушалық жəне генетикалық инженерияны қолдану. Моноклональдыантиденелердіөндіретінбудандарды,протопласттардыжəнемеристемдідақылдардыбудандастырыпалу.Эмбриондардытрансплантациялау[5].

2. Қазақстанда биотехнологияның даму жағдайы

---

1993жылыҚазақстанРеспубликасыПрезидентініңҮкіметіменҰлттықбиотехнологияорталығы (ҰБО) құрылды. ҰБО құрамына: ғылыми-өндірістік жүйе“Прогресс”(Степногорск қ.), М.А.Айтхожин атындағы молекулярлық биология жəнебиохимия институты (Алматы қ.),Микробиология жəне вирусология институты(Алматы қ.), Алматылық биокомбинат, Ғылыми-зерттеу ауыл шаруашылықинституты(қазіргі Биоқауіпсіздік ғылыми зерттеу институты), кейін қайта құрылғанФизиология, генетика жəне өсімдіктердің биоинженерия институты(Алматы қ.)жəнеРеспубликалықмикроорганизмдерколлекциясы(Астанақ.)кірді.“Прогресс” ғылыми-өндірістік жүйесіне мал жəне ауыл шаруашылығына қажетті ірітоннажды биопрепараттардың өндірілуі салынды. Бұл жерде лизин аминқышқылыншығарды, оны жемге қоспа ретінде қолданды, тағам өнеркəсібіне қажетті –амилосубтилинжəнеглюкамоворин,инсектицидтіпрепараттар–бактоларвициджəнелепидоцид.Алматылықбиокомбинат,ауылшаруашылықғылыми-зерттеуинститутывирустыжəнебактериялықэтиологиясы бар антропозооноздыинфекцияныңалдыналужəнезерттелуіүшіниммундысарысуменвакцинаны,диагностикумдардышығарады.Өндірістік биотехнология институты (Степногорск қ.), орталық зауыттың зертханақорында қалыптасқан Ғылыми – Өндірістік Жүйе “Прогресс” технология өндірісімен,тəжірибелі–өнеркəсіптікжаңабиопрепараттардыөндіруменайналысады.Институтта“Бифидумбактерин құрғақ” пробиотигі, “Феррим” протеолитикалық ферменті,қаймаққаарналған ашытқыны жəнебасқа препараттарды өндіреді.Микробиологияжəневирусологияинституты,Əл-ФарабиатындағыҚазақұлттықуниверситететінің микробиология кафедрасы өндірістік микроорганизмдердіңөндірілуіменкөпжылдар бойыжұмысістеген. Саңырауқұлаққақарсыштамм-продуцент розеофунгин антибиотигі селекцияланды. Құрғақ топинамбур

---

сығындысының қосылуымен бифидобактериялар жəне лактобациллалар негізіндепробиотикалықконсорциумөндірілген.Топырақтыжəнесуаттардыластайтын,ауырметалдарды (сынап, қорғасын, кадмий жəне т.б) сорғыш қасиеті бармикроорганизмдерді зерттеген. Мұнай жəне мұнай өнімдерін белсенді ыдырататын,мұнаймен ластанған Қазақстанның аймақтартарынан бацилла жəне псевдоманадштамдары селекцияланған, пробиотикалық қасиетке ие сүтқышқылды бактерияларжəнеашытқы дақылдары зерттеліп алынған.Өсімдік биоинженериясы жəне генетика, физиология институтында бидай жəнеарпаның тездетілген селекция технологиясы өндірілді, онтогенез үдерісіндегі өсуағзасындафитогормондардыңрөлізерттелуде,“Алтынай”сұрыптаукүрішалғашпайдаболды.М.А.Айтхожин атындағы молекулярлық биология жəне биохимияинститутындақалыпты генетикалық трансформация жəне регенерация əдістеріментрансгендікартоп,вирустыинфекцияғатұрақты,қоршағанортаныңтемпературасынатұрақты трансгенді жүгері, гербицидті фосфинотрицинге тұрақты трансгенді темекіалынды.Республикалық микроорганизмдер коллекциясы биотехнологиялық өндіріс үшінқажетті, өндірістік микроорганизмдер ресурстарының кеңеюіне жəне сақталуынажауапты.ҰБО зертханаларында моноклональды антиденелер технологиясы, диагностикалықиммунды-ферменттітест-жүйелеріндаярлапқолданылуы,бидайтүрлерініңалунуы,топырақтыңтұздалуына,фитопатогенге тұрақтылықжасалған.Биотехнология туралы қолданбалы жұмыстар жəне ғылыми-зерттеулер əр-түрліинституттардажəнеАуылшаруашылықминистрлігімекемесінде,Қоршағанортанысақтауминистрлігі,Денсаулықсақтауминистрлігі,соныменқатармемлекеттікемесмекемелерлежүргізілетінін айтып өтукерек.2005 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы бойынша ҚР ҰБО дамутұжырымыбекітілген,биотехнологиялықортадағылыми-зерттеулікмекемелердүниежүзілік үлгі – қалып қолайлығына қадағаланған. Институттарда қазіргі заманғы

---