Файл: гісторыя сусветнай літаратуры.pdf

складаецца з саг даволі розных эпох і цыклаў. Але агульным для іх з’яўляецца перавага лірычнага элемента (замест гераічнага), фантастыкі і трагічных калізій пачуццяў. І ўмоўна сагі другога цыкла можна назваць сагамі рамантычнымі або фантастычнымі.

Ірландскія сагі маюць адметныя асаблівасці. Перш за ўсё незвычайная сама іх форма. У супрацьлегласць эпасу іншых еўрапейскіх народаў:

а) кельцкі эпас складаўся не ў вершах, а ў прозе; б) усе сагі маюць своеасаблівы стыль – выразны, лаканічны па-

сапраўднаму лапідарны (сціслы), але пры гэтым ён аздоблены шматлікасцю рытарычных упрыгожанняў, якія даволі выразныя пры ўсёй іх умоўнасці;

в) арыгінальны кельцкі эпас і па сваім змесце. Бо да шматлікіх тэм і матываў яго нялёгка адшукаць паралелі ў эпасах іншых народаў, прынамсі еўрапейскіх. І ні ў адным з іх не праяўлена такая ўвага да жанчыны і не адведзена такое месца для тэмы кахання, як ў ірландскіх сагах. Няма ў іншых еўрапейскіх эпасах і такой адмысловай казачнай фантастыкі.

Іншым разам сагі ўтваралі цэласны цыкл, працяглае па сюжэце дзеянне. Такім з’яўляецца ўладскі цыкл «Выкраданне быка з Куалнге», які адносіцца да самай старажытнай часткі кельцкага эпасу. Племя ўладаў жыло на поўначы Ірландыі, на тэрыторыі сучаснага Ольстэра і мела свае багатыя паданні. Напрыклад, пра караля ўладаў Канхабара, які нібыта жыў у І стагоддзі н. э., і ягонага пляменніка − Кухуліна.

Першапачатковым стрыжнем усяго цыкла была асоба самога Канхабара, жыццё якога хронікі адносяць да I стагоддзя да н. э. і I стагоддзя н. э. Але хутка яго спасціг той жа лёс, што і быліннага князя Уладзіміра ці караля Артура і многіх іншых эпічных каралёў: ён быў адціснуты на задні план сваімі юнымі віцязямі. У сагах шмат гаворыцца пра прыгажосць і грозную постаць Канхабара, якога ўлады лічылі сваім зямным богам, але нічога не паведамляецца пра яго ўласныя подзвігі, сілу і мужнасць. Галоўнай жа гераічнай асобай зрабіўся пляменнік Канхабара – непераможны Кухулін. Ды і ўсе значныя падзеі адбываюцца на тэрыторыі, якая з’яўляецца ўласнасцю Кухуліна. Гэта − Куалнга або раўніна Муртэмне, што лішні раз пацвярджае гіпотэзу пра мясцовае і родавае паходжанне саг.

Менавіта Кухулін стаў галоўным героем уладскага цыкла саг, бо ў юнаку мы знаходзім рысы народнага заступніка, абаронцы:

11

высакароднасць, смеласць, самаахвярнасць. Ды і гіне ён як герой. Кухулін − сын Дэхцірэ, сястры Канхабара і бога святла Луга. Калі Кухулін стаў юнаком, старэйшыны ўладаў прымушаюць яго ажаніцца з прыгажуняй Эмер. Бацька абранніцы Кухуліна запатрабаваў ад хлопца выканання шэрагу цяжкіх і небяспечных задач у надзеі, што будучы нялюбы зяць загіне. Але юнак годна вырашыў усе задачы і ажаніўся з дзяўчынай.

Пад час гэтага небяспечнага сватаўства Кухуліну давялося пабываць у Шатландыі, дзе адна волатка навучыла яго асаблівасцям чарадзейства. І ён стаў валодаць цудоўнымі ўласцівасцямі і здольнасцямі. Калі Кухулін прыходзіць ў баявую раз’юшанасць, то надзвычай вырастае, з кожнага валаска яго падаюць на зямлю кроплі крыві, а цела героя пыхае жарам, ён можа ўтыкнуць дзіду тупым канцом у зямлю, а затым узляцець і стаць босай нагой на востры яе канец. Ён амаль што валодае здольнасцю лятаць, можа трымаць зброю нагамі і г. д.

Праўда, цэласнай аповесці пра жыццё Кухуліна не атрымалася, але нават эпізадычныя сагі пра яго настолькі ўзгоднены паміж сабой, што можна скласці па іх легендарную біяграфію. За аповесцю пра цудоўнае нараджэнне героя ідзе аповесць пра яго дзяцінства, з якой мы даведваемся, што яшчэ дзіцём ён расце мацнейшым і разумнейшым за сваіх аднагодкаў. Калі Кухуліну споўнілася шэсць год, адбылося здарэнне, якое і тлумачыць яго прозвішча. Каханбар і ўсе яго ваяры адправіліся на банкет, які ладзіў каваль Кулан. Хлопчык застаўся дома, але, маючы жаданне далучыцца да застолля, ён выбраўся на волю. У двары гаспадара на яго напаў сабака, з якім і атраду ваяроў цяжка было б справіцца, але хлопчык кінуў у яго пашчу камень, які прасякнуў сабаку наскрозь, і той здох. Усе здзівіліся, а каваль запатрабаваў, каб Кухулін адслужыў яму нейкі тэрмін вартаўніком замест сабакі. Таму і імя нашага героя – Кухулайнд, што ў перакладзе азначае Сабака Кулана.

У сем гадоў Кухулін упершыню арымаў зброю і адразу стаў перамагаць мацнейшых ваяроў Ірландыі.

Калі Кухулін стаў юнаком, многія жанчыны і дзяўчаты былі закаханыя ў яго прыгажосць і подзвігі. Шатландская багачка Айфе нарадзіла нават сына ад Кухуліна, які затым у бойцы загіне ад рукі ўласнага бацькі, бо яны не пазнаюць адзін аднаго.

Двума найважнейшымі эпізодамі жыцця Кухуліна з’яўляюцца яго каханне да сіды Фанд, звязанае з экспедыцыямі ў «краіну

12

блажэнных», і барацьба за першынство, якая паслужыла прадметам вялікай сагі «Застолле ў Брыкрэна». Паводле зместу, зваднік Брыкрэн хоча пасварыць адважных Кухуліна, Конала і Лайгайрэ і кліча іх да сябе ў госці. Ён падбухтораве жонак герояў пачаць спрэчку пра тое, хто з іх мужчын першы. Героі супраць волі ўцягнуты ў спрэчку і павінны даказаць першынство ў бойцы. Кухулін бярэ верх, але вынікі гэтыя суддзя аспрэчвае. Сябры ідуць да чараўніка, дзе Кухулін смела кладзе галаву пад сякеру, і чараўнік, прызнаўшы яго самым мужным, надае яму званне героя Ірландыі. У сагах паказана, што Кухулін не толькі мужны, але і прыстойны, спагадлівы да слабых.

Ва ўзросце 17 год Кухулін здзейсніў свой апошні подзвіг. Пра гэта паведамляе адна з самых вялікіх саг «Выкраданне быка з Куалнге». Канахцкая каралева Медб пажадала здабыць надзвычай рослага і прыгожага рыжага быка з Куалнге (гэта быў бык боскага паходжання), бо спадзявалася перавысіць багаццем свайго мужа, які меў беларогага быка. Але ўладар жывёлы не пажадаў прадаць быка, таму Медб рушыла на ўладаў з вялікім войскам. Яна ведала, што ўсе ўлады адзін раз у год становіліся магічна бяссільнымі, і таму напала на іх менавіта ў гэты ракавы дзень.

Аднак чары не распаўсюджваліся на Кухуліна, і ён адзін бярэцца абараняць родны Куалнге. З дапамогай чароўных таблічак з заклінаннямі Кухуліну ўдалося спыніць войска каля броду. Тут мужны юнак па чарзе стаў выклікаць ваяроў на паядынак, і на працягу трох месяцаў ірландскай зімы ён вёў бойку, пакуль, нарэшце, улады не вылечыліся і не прыйшлі яму на дапамогу. І толькі на тры дні замяніў героя яго бацька бог Луг, прыняўшы аблічча маладога ваяра. Дапамогу Кухуліну прапаноўвае і фея вайны Марыган, але юнак адмаўляецца ўступаць з ёй у дамову, згодна з якой ён павінен быць вечным ваяром феі. Тады Марыган ператварылася ў карову і сама напала на Кухуліна. Такім чынам, міфалагічныя істоты актыўна ўмешваюцца ў барацьбу, але перамога цалкам залежыць ад гераізму Кухуліна.

Высакародства Кухуліна заключаецца ў тым, што ён не падняў зброю на свайго настаўніка Фергуса, які перайшоў на бок Медб, і не папракнуў уладаў за іх бяздзейнасць. Прычына смерці Кухуліна – уласная высакароднасць, бо ён змагаецца годна і не карыстаецца чарамі. Сага пра смерць героя заканчваецца наступнымі словамі: «Тры недахопы былі ў Кухуліна: тое, што ён быў надта малады, тое, што быў надта смелы, тое, што быў надта чароўны» [10, с. 121].

У вобразе Кухуліна старажытная Ірландыя паказала свой ідэал

13

вайсковай і грамадзянскай годнасці і маральнай чысціні. Гэты цыкл празвалі «ірландскай Іліядай».

Другі значны цыкл кельцкага эпасу сфарміраваўся на поўдні Ірландыі. Ён распавядае пра Фіна, правадыра асобай араганізацыі вайскоўцаў, якія адмыслова выконвалі сваю вайсковую справу, добра валодалі мастацтвам бойкі, а ў мірны час займаліся паляваннем. Але феніі не прызнавалі нічыёй улады, акрамя ўлады свайго правадыра. У дадзеным цыкле найбольш рамантычным вобразам з’яўляецца сын Фіна Асіян. Гэту чароўнасць вобраза спевака і складальніка гераічных і лірычных песень добра адцяняе ўведзены ў дзеянне вобраз унука правадыра – Остара. Цыкл казанняў пра Фіна быў затым апрацаваны ў выглядзе вершаваных народных балад, якія распаўсюдзіліся не толькі ў Ірландыі, але і ў Шатландыі. Там з імі ў 1760 годзе пазнаёміўся шатландскі паэт Джэймс Макферсан, які выкарыстаў некаторыя сюжэты вершаваных народных балад пра Фіна ў сваёй геніяльнай імітацыі народнай паэзіі – зборніку «Песні Асіяна». Зборнік гэты стаў вядомы ў шматлікіх перакладах (і імітацыях пад іх) на розныя еўрапейскія мовы.

З іншых больш дробных цыклаў вылучаецца група саг пра марскія плаванні, бо старажытныя ірландцы былі выбітнымі мараходамі. У гэтых сагах нават паведамляецца, што ірландцы раней за скандынаваў дасягнулі берагоў Амерыкі.

У сагах пра марскія вандроўкі захапляльна распавядаецца пра хараство прыроды, дзіўныя з’явы, якія мараходам даводзілася бачыць на выспах Атлантычнага акіяна, і пра сід – чароўных духаў жаночага полу. Напрыклад, сага «Плаванне Брана» расказвае пра «дзіўную краіну асалоды», у якой жывуць толькі чарадзейныя жанчыны і пануе вечнае юнацтва. Трыста гадоў правёў там герой, а яму падалося, што прайшло ўсяго тры дні. Але за час аслоды прыходзіць расплата: як толькі герой вяртаецца на радзіму, то, ступіўшы нагой на родную зямлю, адразу становіцца настолькі старым, што рассыпаецца ў прах. Гэтым яскрава падкрэсліваецца думка пра адданасць родным традыцыям, звычкам, пра вернасць свайму роду і сваёй краіне.

Для кельцкага эпасу, цесна звязанага з фальклорнай традыцыяй, характэрныя элементы фантастыкі, багацце і маляўнічасць сюжэтаў, непасрэднасць, наіўнасць, «дзіцячае» ўспрыманне свету.

Сагі − творы вельмі своеасаблівыя ў стылявых і жанравых адносінах. Яны цікавыя і сувязямі з многімі ўсім добра вядомымі вобразамі, і матывамі агульнаеўрапейскай паэзіі.

14

З выгляду даволі чужая і адасобленая кельцкая паэзія звязана з паэзіяй раманскіх, германскіх і часткова нават славянскіх народаў шматлікімі нітачкамі, прычым у некаторыя эпохі сувязь гэта праяўлялася надзвычай ярка.

Двойчы кельцкія матывы выразана ўвайшлі ў еўрапейскую літаратуру, зрабіўшы на яе пэўны ўплыў. У першы раз − у XII стагоддзі, калі на французскай, англійскай і іншых мовах пачалі ўзнікаць так званыя раманы Круглага стала, у сюжэце і каларыце якіх многае ўзята з кельцкіх саг. Фігуры Трыстана (Трышчана), караля Артура, чараўніка Мерліна маюць правобразы ці блізкія паралелі ў ірландскіх сагах.

Удругі раз гэта ўваходжанне адбылося ўжо ў XVII–XIX стагоддзях, у эпоху рамантызму, калі ўся еўрапейская паэзія, і беларуская ў тым ліку (А. Міцкевіч, Т. Зан Я. Чачот), падпала пад чароўнасць зборніка «Песні Асіяна» Макферсана, які сам натхняўся шатландскімі баладамі, а яны, як бы «дзеткі» па бакавой лініі тых жа ірландскіх саг.

Уражвае ў кельцкім эпасе дзіўнае спалучэнне кантрастаў: першабытная жорсткасць і душэўная вытанчанасць, упіванне фантазіяй і моцнае пачуццё канкрэтнасці.

Бліжэй за іншыя да ірландскіх саг знаходзяцца ісландскія сагі, але яны пазбаўлены маляўнічай фантазіі, больш «халодныя», памяркоўна-цвярозыя і аднастайныя. У ірландскі эпас трапілі паданні піктаў – туземскага племені, што засяляла Брытанскія астравы да прыходу туды кельтаў, і надалі ім асаблівую экзотыку.

Удругой кельцкай вобласці, Уэльсе, існавала не меней развітая літаратура. На жаль, да нас дайшлі толькі творы багатай лірычнай паэзіі старажытнауэльскіх бардаў (пачынаючы з IV стагоддзя н. э.), а вось ад ульскага эпасу амаль нічога не захавалася, хаця ў французскіх раманах «брэтонскага цыкла» ёсць яскравыя намёкі на выкарыстанне уэльскіх казанняў, якія дайшлі да французскіх творцаў двума шляхамі – вусным, праз песні кельцкіх вандроўных спевакоў і расповеды друідаў, бардаў і філідаў, і пісьмовым – праз некаторыя легендарныя хронікі. Напрыклад, кельцкае казанне пра Трыстана і Ізольду было вядомае ў мностве апрацовак на французскай мове.

Багаты кельцкі эпас стаў невычэрпнай крыніцай сюжэтаў і вобразаў для пазнейшай еўрапейскай літаратуры (легенда пра Трыстана і Ізольду, рыцарскія раманы пра караля Артура,

15

перапрацоўка старажытных паданняў у «Песнях Асіяна», створаных у ХVІІІ стагоддзі Джэймсам Макферсанам, і інш.).

Германскі эпас

У старажытнанямецкай і англасаксонскай літаратурах адлюстраваліся асноўныя рысы эпічнай творчасці германскіх плямёнаў, якія на той час былі на вышэйшай ступені варварства. Спачатку асноўнай ячэйкай грамадства быў род, і таму зямля і ўсе багацці знаходзіліся ва ўладзе родавай абшчыны. Затым з агульнай масы родаў вылучылася арыстакратыя і пачала валодаць рабамі. З яе асяроддзя выйшлі вайсковыя правадыры (так званыя герцагі), яны атачалі сябе дружынамі з маладых, дужых і мужных вайскоўцаў і вялі бясконцыя рабаўнічыя набегі на іншыя плямёны. Дружынны быт нарадзіў каралеўскую ўладу. Пасля захопу германцамі рымскіх правінцый каралеўскія дружыны паслужылі адным з галоўных элементаў, з якіх склалася пазней феадальнае дваранства.

Паэзія старажытных германцаў у часы родавага ладу мела песенны характар і перадавалася выключна вусна. Затым разам з хрысціянствам да германцаў прыходзіць і лацінская пісьменнасць. У ІІІ стагоддзі н. э. было шырока распаўсюджана рунічнае пісьмо. Яно мела некаторае падабенства з лацінскім і грэчаскім алфавітам. Але рунамі карысталіся толькі для кароткіх надпісаў на зброі і прадметах хатняга ўжытку з дрэва і металу, а таксама на магільных помніках (плітах з каменю).

Слова «руна» з срэдненямецкай мовы перакладаецца як «таямніча шаптаць», што пацвярджае імкненне германцаў надаць пісьму магічнае значэнне.

Найбольш раннія звесткі пра паэзію старажытных германцаў захаваліся ў працах рымскіх гісторыкаў Юлія Цэзара, Плінія, Тацыта і іншых, якія таксама адлюстравалі першыя сутыкненні германскіх ваенных дружын з рымскімі. У працах ёсць звесткі пра германскую міфалогію, а дакладней, пра вярхоўнага, народжанага Зямлёй бога Туіска і яго сына Мана, ад трох сыноў якога нарадзіліся тры плямёны: інгевоны, істэвоны і герміноны. Распавядае Тацыт і пра бога-грамавіка Донара (Геркулеса ў грэчаскай міфалогіі, ці Перуна – у беларускай), а таксама прыводзіць шматлікія звесткі пра гераічныя песні германцаў гістарычнага зместу. Напрыклад, пра герцага херускаў Армінія, які перамог рымлян у Тэўтабургскім лесе. Пасутнасці, гэта першая гераічная песня германцаў, у якой ёсць сведчанне пра канкрэтную гістарычную падзею.

16