В.А.Сухомлинский.

Ұят деген адамның өз бойындағы адамшылығы.

Абай.

Әр адамның құдайы - өзінің ары.

Менандр.

6- тапсырма. Олжа сөзі пайда сөзіне синоним бе? Түсіндірме сөздікті пайдаланып «олжа» сөзін талдаңыздар.

7-тапсырма. Нарық экономикасы туралы досыңызбен пікірлесіңіз.

8-тапсырма. Пайда сөзімен түбірлес сөздерге назар аударыңыздар. Пайдакер – қарыз алған айлакер, қарыз берген пайдакер. Пайдақұмарлар алтынға бай кен орындарын сатып алды.

Әдістемелік ұсыныстар: Тыңдау дағдысын жаттықтырыңыздар.

Ұсынылатын әдебиеттер: 2.Нег.[172-173]

Бақылау сұрақтары:

1. Өндіріс тиімдері қалай айқындалады?

2. Өнімділік дегеніміз не?

3. Көрсеткіштер жүйесін қолдануға көшкен ыңғайлы болады ма?

4. Өнімділік өсудің қандай жолдары бар?

14-апта. 42-тәжірибелік сабақ

1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар және мазмұндаңыздар.

Жалақы

Нарық процестерін зерттейтін бүгінгі экономикалық теорияда - еңбек күмәнсіз өндіріс факторы, ал жалақы жұмыскердің еңбегін пайдалану бағасы деп есептеледі. Еңбек кең тараптан қаралып, пайда алушының кандайы болмасын,ол соның іс-әрекеті деп түсініледі. Осы бағыттан қарағанда, елдің ұлттық табысының көлеміңдегі жалақының үлесі елеулі болады.

Жалақының жалпы (орташа) дәрежесі іс-әрекет түрлеріне байланысты жіктеліп дараланады. Бұған жалақының кең деңгейлі әр түрлі нақты ставкалары жатады. Осымен қатар еңбек нарығындағы бәсекенің әр түрлі факторлары, кәсіподақтарының ықпалы, мемлекеттің жұмыспен қамту саясаты, кәсіпкердің жұмыскер жалдауға жұмсайтын шығындары, қолданылып жүрген еңбекақы жүйесінің ерекшеліктері әсер етеді.

Жалақының нақты ставкалары, нарық экономикасында еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың арақатынасымен белгіленеді. Таза бәсеке нарығы мына жағдайларды талап етеді: жұмыскерлерді жалдайтын бәсекелес фирмалардың көп болуын, жұмыс орнын таңдауда балама мүмкіңдігі болатын, бірдей квалификациясы бар жұмыскерлерлердің көп болуын, жалақының нарықтық ставкасына кәсіпкерлер мен жұмысшы жағынан бақылаудың болмауын, жұмыссыздық пен кәсіподағының ықпалының болмауын талап етеді. Осындай жағдайларда балама жұмыс орындарынан еңбектің осы түріне жаңа жұмыскерлерді тарту үшін фирмалар жалақы ставкаларын көтеруге мәжбүр болады. Жалақы ставкасы уақыттың балама пайдалану мүмкіндігін жіберіп алғандықтан болған шығыңдарды өтеуге (орнын жабуға) тиісті. Жоғары дәрежедегі жалақы осы жұмыс орнына көп жұмыскерлер тартады. Бірақ кәсіпкерлердің әрқайсысы жалпы жалақы ставкасына ықпал етпейтін жұмыскерлер санын жалдайды.

Жалақыны реттеуге мемлекет пен кәсіподақтар елеулі әсер етеді.

Дамыған елдерде салыстырмалы жоғары жалақы қамтамасыз етіліп, олардың осы замандағы рөлі елеулі өсіп отыр.

---

Жұмыскерлерді жоғары өнімділікке және еңбектің тиімділігіне ынталандыратын сыйақымен қамтамасыз ету принциптерін таңдауда, еңбекақы жүйесінің реформасы кәсіпорындарына дербестік береді, отандық жалақы жүйесін құруда шетел кәсіпкерлерінің тәжірибесін пайдалану артық болмайды.

2-тапсырма. Мына сөздерді басқа сөздермен тіркестіріп, сөз тіркестерін көбірек құрастырыңыздар.

3-тапсырма. Мына сөздерді қатыстыра отырып сұхбат құрастырыңыздар.

4-тапсырма. Сөйлемдерді аяқтаңыздар.

1. Еңбек кең тараптан қаралып, пайда алушының қандайы болмасын, ол соның іс-әрекеті ... .

2. Жалақының жалпы дәрежесі іс-әрекет түрлеріне байланысты ... .

3. Бұған жалақының кең деңгейлі әр түрлі нақты ставкалары ... .

4. Жалақының нақты ставкалары, нарық экономикасында еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың арақатынысымен ... .

5. Жалақыны реттеуге мемлекет пен кәсіподақтар елеулі ... .

5-тапсырма. Мәтіннен антонимдерді тауып қарама-қарсы сөздерін жазыңыздар.

Үлгі: кең-тар т.б.

Әзіл әңгіме

«Бұрын да өспеген, биыл да өскен жоқ, болашақта да өспейді, ол не?» - деп жұмбақ жасырыпты бастық, қарамағындағылардың көңілін көтермек болып. Бір қызметкер қулау екен: «Біздің жалақымыз», - депті өтірік жұмбақ шешкен адам сияқтанып.

7-тапсырма. Жаңа сөз тіркестері мен күрделі сөздерді құрастырыңыздар.

Нарық, экономиялық теория, жұмыскердің жалақысы, еңбек, ұлттық табыс, ставка, жұмыспен қамту, еңбек нарығы, бәсеке, жұмыс орындары, кәсіпкер.

8-тапсырма. Мына сөйлемдерді орыс тіліне аударыңыздар.

1. Еңбек кең тараптан қаралып, пайда алушының қандай болмасын, ол соның іс-әрекеті деп түсініледі. 2. Жалақының жалпы дәрежесі іс-әрекет түрлеріне байланысты жіктеліп дараланады. 3. Бұған жалақының кең деңгейлі әр түрлі нақты ставкалары жатады. 4. Жалақы ставкасы уақыттың балама пайдалану мүмкіндігін жіберіп алғандықтан болған шығындарды өтеуге тиісті. 5. Жалақыны реттеуге мемлекет пен кәсіподақтар елеулі әсер етеді.

Әдістемелік ұсыныстар: сұрақтарға жекелей, жұппен, топпен бірге жауап беруге дағдыланыңыздар.

Ұсынылатын әдебиеттер: 2.Нег.[182-185] 3 нег.[106, 134]

Бақылау сұрақтары:

1. Жалақы жұмыскердің еңбегін пайдалану бағасы деп есептеледі ме?

2. Жалақының нақты ставкалары ненің арақатынасымен белгіленеді?

3. Таза бәсеке нарығы қандай жағдайларды талап етеді?

4. Жалақы жүйесін құруда шетел кәсіпкерлердің тәжірибесін пайдалануға болады ма?

6-МОДУЛЬ МЕМЛЕКЕТТІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ САЯСАТЫ

15-апта. 43-тәжірибелік сабақ

1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар және мазмұндаңыздар.

Макроэкономика-өзара байланысты өндірушілердің және

тұтынушылардардың жиынтығы

Макроэкономика өндірушілер мен тұтынушылардың іс-әрекеттерінің мотивациясын зерттейді, сонымен қатар, ол бәсекеліктің әр түрлі болған жағдайындағы солардың (өндірушілер мен тұтынушылардың) тауар нарығындағы және өндіріс факторлары нарығындағы өзара әсер ету механизмін зерттейді. Макроэкономика экономиканың тұтас болып қызмет етуін зерттейтін, экономикалык теорияның бөлшегі, тармағы болып табылады.

---

Макроэкономикалық дәрежеде зерттелетін негізгі мәселелер:

• ұлттық өнім және ұлттық табыстың мөлшері мен құрылымын анықтау;

• ұлттық экономика масштабында жұмыспен қамтуды реттейтін (факторларды айқындау);

• инфляцияның табиғатын талдау;

• экономикалық өсудің механизмі мен факторларын зерттеу;

• экономикадағы циклдық ауытқулар мен конъюнктуралық өзгерістердің себептерін зерттеу;

• ұлттық экономикалардың сыртқы экономикалармен өзара әсерлерін зерттеу;

• мемлекеттің макроэкономикалық саясатының мақсаттарын, мазмұны мен формаларын теория жүзінде дәлелдеу.

Экономикалық процестер мен құбылыстарды зерттеудің макроэкономикалық бағыттарының ерекшеліктері болады.

Біріншіден, ол тұтас экономиканың дамуын немесе дәрежесін сипаттайтын агрегаттық көрсеткіштердің қалыптасуының принциптерін, яғни ұлттық табыстың, жұмыспен қамту және инвестициялардың жалпы көлемін, бағалардың жалпы дәрежесін, экономикалық өсудің қарқынын, т.б зерттеуді көздейді. Нарықтық экономиканың негізгі субъектілері (өндірушілер мен тұтынушылар) агрегатталған жиынтықтар деп қаралады.

Осының нәтижесінде экономикалық агенттердің іс-әрекеттерінің мотивтері былай түжырымдалады: барлық бір-бірімен байланысты ұлттық өнім шығаратын өндірушілер біріктіріліп бір тұлға -жиынтық өндірушілер деп қаралады; ал өндіріс факторларын сатып, түскен табысқа нарықта осы ұлттық өнімге сұраныс жасайтын барлық тұтынушылар, біртүтас жиынтық тұтынушы деп қаралады.

Екіншіден, макроэкономикалык талдауда, жеке нарықтардағы өндірушілер мен түтынушылардың шешімдері және іс-әрекеттері бір-бірінен тәуелсіз деп қаралса, экономиканы түтас зерттеу, экономикалық субъектілердің өзара әсер етулерін өзара байланысты нарықтар жүйесі арқылы каралуын талап етеді.

Үшіншіден, макроэкономикалық талдауда, экономиканың болмысы мен дамуын белгілейтін экономикалық субъектілердің саны көбейеді. Осы субъектілердің құрамына өндірушілер мен тұтынушылардан басқа, экономикаға әсер етуі зерттеудің объектісіне айналып отырған мемлекет кіреді. Бұдан басқа, ұлттық экономиканың ашық үлгілерінде макроэкономикалық талдаудың субъектілерінің құрамына жиынтық өндірушілер мен тұтынушылар және басқа елдердің үкіметтері енеді. Микроталдауда, әдетте, фирманың, немесе, салалық нарықтың қызмет етуіне сыртқы экономикалық факторлардың әсері қаралмайды.

Микро және макродәрежеде позитивтік және нормативтік экономика талданады. Позитивтік бағытта экономикадағы ақиқат байланыстар зерттеледі; экономиканың әр түрлі аспектінің қызметіне және оның негізгі субъектілерінің әрекеттеріне баға беру нормативтік бағытта байқалады. Макродәрежеде көбінесе мемлекеттің экономикалық саясаты талданады.

Макроэкономикалық саясаттың басты мақсаты — нарық экономикасының қызмет етуінің тиімділігін және әлеуметтік бағытталуын жоғарылату деп мойындайды. Осы міндетті жүзеге асыру қажеттігі мемлекеттік макроэкономикалық саясатты мынадай негізгі мақсаттарды орындауға бағыттауды қажет етеді:

---

• тұрақты және тиімді экономикалық өсу;

• жұмыспен толық қамтамасыз ету;

• бағаның жалпы дәрежесінің тұрақтылығы;

• әлеуметтік әділет және жұмысқа қабілеті жоқтарды экономикалық жағынан қамтамасыз ету;

• мемлекеттің сауда жәнс төлем балансының тұрақты болуы.

2-тапсырма. Сөздіктен жұмыс жасаңыздар.

Өндіруші, тұтынушы, іс-әрекеттері, мотивация, бәсеке, тауар нарығы, өндіріс факторлары ұлттық өнім және ұлттық табыстың мөлшері мен құрылымын анықтау, ұлттық экономика масштабында жұмыспен қамту, реттеу, инфляцияның табиғатын талдау, экономикалық өсудің механизмі мен факторларын зерттеу, экономикадағы циклдық ауытқулар, конъюнктуралық өзгерістердің себептерін зерттеу, ұлттық экономика, сыртқы экономика, өзара әсер экономикалық процес, құбылыстарды зерттеу

3-тапсырма. Мына сұрақтарға жауап беріңіздер.

Макроэкономика дегеніміз де? Макроэкономикалық дәрежеде зерттелетін негізгі мәселелер қандай? Жеке-жеке атап көрсетіңіздер. Макроэкономикалық саясат дегеніміз не?

4-тапсырма. Мына сөйлемдерді орыс тіліне аударыңыздар.

1. Макроэкономикалық өндірушілер мен тұтынушылардың іс-әрекеттерінің мотивациясын зерттейді. 2. Макроэкономикалық экономиканың тұтас болып қызмет етуін зерттейтін экономикалық теорияның бөлшегі, тармағы болып табылады. 3. Экономикалық процестер мен құбылыстарды зерттеудің макроэкономикалық бағыттарының ерекшеліктері болады. 4. Нарықтық экономиканың негізгі субъектілері агрегатталған жиынтықтар деп қаралады. 5. Микро және макро-дәрежеде позитивтік және нормативтік экономика талданады.

5-тапсырма. Мына сөз және терминдерді қатыстырып бірнеше хабарлы және сұраулы сөйлем құрастырыңыздар.

Макроэкономика, өндірушілер, зерттейтін, экономикалық теория, ұлттық өнім, негізгі мәселе, өндіріс факторлары, нарықтар жүйесі, тұтынушылар, негізгі мақсаттары.

6-тапсырма. Көп нүктелердің орнына тиісті сөздерді қойыңыздар.

1. Макроэкономика ... тұтас болып қызмет етуін зерттейтін, экономикалық теорияның бөлшегі, тармағы болып ... . 2. Экономикалық ..., мен құбылыстарды ... макроэкономикалық бағыттарының ерекшеліктері ... . 3. Нарықтың экономикалық ... субъектілері агрегатталған жиынтықтар деп ... . 4. Макроэкономикалық ..., экономиканың болмысы мен белгілейтін субъектілердің саны ... . 5. Микро және макродәрежеде ... және нормативтік экономика ...

Тірек сөздер: табылады, болады, экономиканың, процестер, қаралады, негізі, талдауда, көбейеді, позитивтік, зерттеудің, дамуын.

7 - тапсырма. Мәтіннің бірінші және үшінші мағыналық бөлігіне сұрақ-жауап (сұхбат) құрастырыңыздар..

8 - тапсырма. Мына сұрақтарға жауап беріңіздер.

1. Экономика адам өмірінің қай кезінен бастап араласады? 2. «Жақсылық жасасаң да қайтады, жамандық жасасаң да қайтады» - бұл ұғым, экономикаға қатысты деп ойлайсыз ба? 3. «Жақсылық жасау үшін кешікпе» - дейміз, оны экономикада қалай түсінуге болады?

---

4. «Біреуге жамандық жасасаң, алдымен орға өзің түсесің» деген мақалды экономикада қалай түсінуге болады? 5. Тұрмысқа шыққанда, үйленгенде экономика керек пе?

9 - тапсырма. Экономика терминімен басқа 10-шақты терминді еске түсіріңіздер де дәптерге жазыңыздар. Олармен сөйлем құрастырыңыздар.

10 - тапсырма. Досыңызбен мемлекеттің экономикалық саясаты туралы пікірлесіңіз.

Әдістемелік ұсыныстар: Сұхбат тілі дағдысын, есте сақтау мен зейінді жаттықтырыңыздар.

Ұсынылатын әдебиеттер: 2.Нег.[213, 216] 10 Қос.[57, 58]

Бақылау сұрақтары:

1. Макроэкономика дегеніміз не?

2. Макроэкономикалық жәрижеде зерттелетін негізгі мәселелер қандай?

3. Экономикалық процестер мен құбылыстарды зерттеудің қандай ерекшеліктері болады?

4. Микро және макро дәрежеде қандай экономика талданады?

5. Макроэкономикалық саясаттың басты мақсаты не?

15-апта. 44-тәжірибелік сабақ

1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар және мазмұндаңыздар.

Жұмыссыздық және оның түрлері

Жұмыссыздық - еңбек нарығының бөлінбес элементі болып табылады. Жұмысшы күші бар ересек адамдар еңбек нарығына қатынасуына байланысты бірнеше негізгі категорияларға бөлінеді.

Еңбекке қабілетті адамдар - жасына және денсаулығына қарай еңбек етуге қабілеті бар адамдар. Халықтың жекелеген категорияларға бөлінуі олардың экономиканың нарықтық немесе нарықтық емес секторларында жұмыс істеуіне байланысты жүргізіледі. Ересек адамдардың құрамынан нарықтық емес құрылымдарға бейімделген институционалдық адамдарды бөліп қарау керек. Нарықтық емеске — мемлекеттің әскер, полиция, мемлекеттік аппарат деп аталатын институттары жатады. Жұмыспен айналысатын адамдардың қатарына экономиканың нарықтық қүрылымдарына бейімделгендер жатқызылады.

Жұмысшы күшіне жұмыспен қамтылғандар мен жұмыссыздар жатады. Жұмысшы күшінің құрамына кірмейтіндер жеке категория болып бөлінеді. Осыларға жүмысы жоқтар, бірақ жұмыс іздеу талабына (тілегіне) сәйкес келмейтіндер жатады. Осындай адамдарға еңбек нарығыңда жұмыс іздеуге бейімділігі жоқ деп болжау (жорамал) жасалады. Шынында жұмыс істегісі келетін, бірақ әр түрлі себептермен жұмыс іздеуден бас тартқан адамдар категориясы болады, бұл, былайша айтқанда - жұмыс табудан күдер үзген адамдар. Адамдардың осы категориясы жүмыссыздарға кірмейтін адамдарға жатады. Жұмыспен қамту және жұмыссыздықтың болмысын мына көрсеткіштер сипаттайды:

• институционалдық емес адамдар;

• жұмыс істеушілердің саны ;

• жұмыссыздар саны;

• жұмысшы күшінің құрамына кірмейтін адамдардың саны.

Макроэкономикада осы көрсеткіштердің дәрежесі мен динамикасы бірнеше факторларға: демографиялық, жыныстық-жастық, этникалық, халықтың әлеуметтік құрамына, жекелеген аймақ пен салалардағы еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың арақатынасынан тәуелді болады.

---

Смотрите также файлы

• английский методичка.doc

• метод.реком.Право.менеджмент.doc

• учебник по криминалистике.doc

• МиМСИ_социологи_2009.doc

• Основы маркетинга.doc