Файл: 1. Бізді заманымыза дейінгі жазу сызулар мен аыз жырлар.docx
ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 30.11.2023
Просмотров: 2682
Скачиваний: 25
ВНИМАНИЕ! Если данный файл нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам.
/ Баланың дүниеге келуіне ,есейіп ер жетуіне байланысты туған шығармалар /шілдехана өлеңдері,бесік жыры,тұсау кесу жыры,атқа мінгізу тойы/;
3/ Үйлену салтына байланысты өлең жырлар /тойбастар,жар-жар,беташар,сыңсу/;
4/ Көңіл-күйді білдіретін өлең- жырлар / қоштасу,естірту,көңіл айту,жоқтау/
5/ Бата-тілектер.
Қойдың пірі- Шопан ата, төлі -қозы, шақыруы -пұшайт-пұшайт
Ешкінің пірі – шекшек ата,төлі – лақ, шақыруы – шөре –шөре.
Жылқының пірі – Қамбар ата, төлі –құлын, шақыруы – құрау –құрау.
Сиырдың пірі - Зеңгібаба , төлі – ұзау, шақыруы – ауқау –ауқау.
Түйенің пірі – ойсылқара , төлі – бота, шақыруы – көс- көс.
*Тұрмыс- салт жырларының басы түрлері / Еңбек пен шаруашылық кәсібіне байланысты туған және әдет- ғұрыпқа байланысты туған өлең жырлар /
*Әдет –ғұрыпқа байланысты туған өлең : / Лирикалық жанр/
* «Бақыт іздеп,ғасырлар бойына сахараны шарлап шарқ ұрған мұңдар жолаушы – қазақ халқы,»- деген пікірдің иесі : / М.Әуезов/
* Еңбек пен шаруашылық кәсібіне байланысты туған өлең жырларға жататындар: / наурыз жыры, төрт түлік мал мен жануарлар және аңшылық туралы өлең жырлар/
*Қазақтың ертедегі күнкөріс кәсібі: / Төрт түлік мал/
* Халықтың өзіне тән тұрмыс-тіршілігі, күнкөрісі жайлы шығарылған өлең түрі: /төрт түлік малға, еңбекке байланысты туған жырлар /
* «Бақташының сөзі» деген халық өлеңінің негізгі тақырыбы: / әр түлікті бағып –қағудың қиындығы,өзіндік ерекшелігі/.
* «Малдың баласын сүюі» не үшін айтылған? / Адамның малды бағалауы үшін/
* «Ай мүйізі шақпақтай,
Шүйделері тоқпақтай.
Тегене құйрық қошқарлы,
Малды берсең, қойды бер! / Шопан ата/ - деген шумақтағы,буын, бунақ сандары: / 7-8 буынды,
2 бунақты/
* «Қой сүйеді баласын «қоңырым» деп,
Ештеңені білмеген момыны деп,»-деген жыр: /Малдың баласын сүюі/
*Керекті сөзді қойып ,толықтырыңыз: «Ешкі сүйеді баласын ......» /лағым деп,тастан-тасқа секірген шұнағым» деп /
*Ауыз әдебиетінде аз тоқталады: /Сиырға /
* Сиыр туралы жыр: / Зеңгі бабаға/
* Тұрмыс-салт жырлары бойынша төлін «қараңғыға баспаған қорқағым»деп сүйетін түлік /Сиыр/
* «Шөк!» деп айтылатын мал: / Түйе/
* Түйені шақыру: /«Көс- көс» /
* «Шудаларын шаң басқан,
Төрт аяғын тең басқан,
Екі өркешті қом басқан, - деген жолдар арналған мал түрі: / Түйе/
*Керекті сөзді қойып, толықтырыңыз.:
Түйе сүйеді баласын .......Жаудыраған көзіңнен поташым деп: / Боташым деп/
-
Жылқы жылы жыл санауда нешінші ретте? / Жетінші / -
Аңшылық туралы өлең-жырлардағы сұлулықтың,әдеміліктің символы: / Аққу мен ақбөкен / -
Еңбек және шаруашылық кәсібіне байланысты туған өлең –жырлар: /Аңшылық туралы өлең – жырлар/ -
Қазақ арасында аса дәріптелетін аңшылық түрі: / Мергеншілік/ -
Қазақ халқының ерте заманнан бері тойлап келе жатқан мейрамы: / Наурыз мерекесі/ -
Төрт түлік ақты болсын,
-
«Ала биең құлындап, -
Алатауға сыймасын, -
Қара биең құлындап, -
Қаратауға сыймасын» Салт өлеңінің қай түрі? / Наурыз батасы/ -
«Наурыз жырының» ауыз әдебиетінде жататын жанры: / Тұрмыс –салт жырлары/ -
«Наурыз жыры» тұрмыс-сат жырларының қай түрі? /Еңбек және шаруашылық кәсібіне байланысты туған жырлар/ -
«Құшақтасып көріскен,жаңа ағытқан қозыдай жамырасып өбіскен» деп басталатын жыр түрі: /Наурыз жыры/ -
Әдет-ғұрыпқа байланысты туған өлең- жырлар лирикалық жанрға жақын. -
Тұрмыс –салт жырларының қатары: /Бата –тілек,жоқтау/ -
Бала дүниеге келгенде айтылатын салт өлең: / Шілдехана/ -
...Айналайын шырағым,
-
Қаз-қаз балам,қаз балам: -
Тақымыңды жаз балам. / Тұсаукесер жыры/ -
Этнограф- фольклорист ғалым А.В.Васильев тұрмыс –салт жырларының қай түріне қатысты пікір айтқан? / Бата/ -
Бата –қазақ поэзиясының ерекше түрі,онда бата беруші адамның үй иесіне деген шын жүректі жарып шыққан ықылас,пейілі,ақ ниеті, Алладан тілер тілегі поэзия түрінде ақтарыла айтылады,- деген пікір иесі: / А.Васильев/ -
Алшынбай Ұлжан отырған үйдің есігін аштырып,тысқа семіз асау құнантайды көлденең ұстап тұрып,қонақтардан не күтті? ( Бата «Абай жолы») -
Ас бергенге бас берсін, -
Өмірі ұзақ жас берсін -деген : / Ас қайыру батасы/ -
Жамбылдың бата түріндегі туындысы: «Аттандыру» -
«Елдестірмек елшіден,жауластырмақ жаушыдан.
-
Қызыңа келген жаушымын...» деген жолдар айтылатын жағдай: /Қыз айттыру/ -
«Құтты болсын айтамыз тойыңызға, -
Той иесі тойыңыз тойға ұлассын!-деген: /Тойбастар жыры/ -
Тойбастар аяқталады: /Бата беріп,жақсы тілекпен/ -
Қазақтың үйлену салтынан туған айтыс өлең: /Жар-жар/ -
Ұзатылатын қыздың тойында айтылатын өлең түрі /Жар-жар/ -
Жар- жар: /Қыз тобы,жігіт тобы болып екіге бөлініп айтылады/ -
Жар-жардың көркемдік ерекшелігі құрылған: /Психологиялық параллелизмге/ -
Ұзатылатын қыздың ел-жұртымен қоштасарда элегиялық сарындағы өлең жыры: /Сыңсу/ -
«Алтын да менің босағам, -
Аттап бір шығам ба деп едім?!-тармақтары қай жырдан /Сыңсу/ -
Сыңсу -/ Элегиялық өлеңге жатады/ -
«Жат жұрттық болып кеткен соң -
Кетер –ау бастан сәулетім –деген үзінді алынған салт өлеңі: /Сыңсу/ -
Жаңа түскен келінді елмен таныстырып,тәрбие беретін жыр: /Беташар/ - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ... 27
Әдет-ғұрып жанрының түрі:Келін,келін келіп тұр,иіліп сәлем беріп тұр -/Беташар/
-
Айт, келін-ау,айт,келін! -
Сауысқандай сақ келін! –деген үзінді: /Беташар жырынан алынған/ -
Беташардың «Айт,келін» бөлімінің мазмұны мен мәні: /жас келіннің отбасы мүшелері мен үлкендерді,жора – жолдастар мен қонақтарды сыйлау ғұрпы/ -
«Балталы,Бағаналы ел аман бол, -
Бақалы,балдырғанды көл,аман бол,»-деген Қозы Көрпеш –Баян сұлу» жырындағы Ай мен Таңсықтың сөздері салт жырларының ішіндегі қоштасуға жатады. -
Жамбылдың «Аттандыру» өлеңі /Қоштасу/ -
Басқа жаққа қоныс аударғанда айтылатын салт өлеңі : «Қоштасу» -
Жоқтау,сыңсу- лирикалық жырлар. -
Қаралы жыр - /Жоқтау/ -
Салт жырларының ішіндегі ең молырақ сақталғандарынығ бірі: /Жоқтау/ -
Жоқтау қандай өлең? / Ауыр қазалы адамның дүниеден өткен адамға деген қадыр-құрметін білдіретін өлеңдер/ -
«Бөрідей жұрт ұласып, -
Айқаймен жаға жыртысып, -
Өкірген үнін өшіртіп, -
Жылаған көзден жас өрер»-деген үзінді: - «Алып –Ер Тұңғаны жоқтау» жыры/ -
Абайдың баласы Әбдірахманға арналған өлеңдері: /Жоқтау өлеңдер/ -
«Абай жолы» романында Тәкежанның баласы Мақұлбай қайтыс болғанда Абай жоқтау айтқызған адамның есімі: /Әйгерім/ -
Бөжейді жоқтайтын: /Сары апа / «Абай жолы» / -
Уа,алатаудай Ақшадан -
Асып тудың Бөгенбай – деп жоқтау айтқан жырау: /Үмбетей/ -
Алғадай деген баласына жоқтау жыр арнаған ақын: /Жамбыл/ -
«Алла ісіне шара шара жоқ-ау! -
Жетпесті қуып алқынба! -
Қайырлы ғұмыр бере көр –ау, -
Қозыжанға артында» Тұрмыс –салт жырларының ішіндегі жататыны /Жұбату/ -
Жәнібек ханның Жиреншеге әйелінің өлгенін хабарлауын тұрмыс-салт жырында естіртуге жатқызамыз. -
«Аққу ұшып көлге кетті, -
Ақсұңқар ұшып шөлге кетті-деп Сарыбайдың бұл дүниеден өткендігін жұмбақтап естірткен: /Тазша/ / «Қозы Көрпеш- Баян сұлу/ -
«Сол ерлікпен хан болдың, -
Әлем асқан жан болдың... –деген өлең жолдары:/ Үмбетейдің Бөгенбай өлімін Абылай ханға естіртуі/ -
Көңіл айту- жақын жаны қайтыс болған адамның қайғысына ортақ болу. -
Қанаты бүтін сұңқар жоқ,
Тұяғы бүтін тұлпар жоқ.Өлгеннің соңынан өлмек жоқ.
-
Өлген қайтып келмек жоқ... / Бұл –көңіл айту жыры/ -
Түңлігімнің төрт бауы мақта,ата, -
Мен кеткен соң балаңды жоқта ,ата. -
Жыл айналып сағынып мен келермін, -
Боз інгеннің ботасын сақта,ата.» /Қайым айту/-өлең тармақтарының буын саны : / 11 буынды/ -
Ауыз әдебиетінің түрлері:/эпикалық жырлар,жұмбақ,шешендік сөздер,ертегі,тұрмыс-салт жырлары,мақал-мәтелдер/ -
Тұрмыс-салт жырларының түрлері: /бата-тілек,тойбастар,беташар/ -
Үйлену салтына байланысты туған өлең -жырлар: /Беташар,тойбастар,жар-жар/ -
Көңіл күйді білдіретін өлең-жырлар: /Естірту,жоқтау,қоштасу/ -
Халықтың тұрмыс-салтына байланысты туған шығармалар: / Бата –тілектер,көңіл-күйді білдіретін өлең жырлар,наурыз жырлары/ -
Ананың жас сәбиіне деген арман –тілегі айтылған бесік жырлары:/Құрығыңды майырып,түнде жылқы қайырып,жаудан жылқы айырып,жігіт болар ма екенсің?!/
-
Мақалдың ең басты ерекшелігі: (Аз сөзбен көп мағына беруі) -
Өмір құбылыстарын аз сөзбен шебер кестелеуі жағынан шешендік сөздерге төркіндес келетін ауыз әдебиетінің түрі: (Мақал-мәтел) -
Мақал-мәтелдің авторы: (Халық) -
Мақал-мәтелде көп қолданылатын көркемдік өрнекті табыңыз. Мысалы: «Су кірді тазартса, Ақыл миды тазартады.» (Синтаксистік параллелизм) -
Мақал-мәтелдегі көркемдік өрнек:
-
Мақал-мәтелдегі көркемдік әдіс: «Біреу тойып секіреді, біреу тоңып секіреді.» (Шендестіру) -
Мақалдағы көркем сөз айшығы: «Туған жердей жер болмас, Туған елдей ел болмас.» (Теңеу) -
Астарлы, ауыспалалы мағынада қолданылған мақал-мәтел: (Сабасына қарай піспегі, мұртына қарай іскегі) -
Ойы тұспалсыз, ашық айтылған мақал-мәтел: (Оқусыз білім жоқ, білімсіз күнің жоқ) -
Кең болсаң, кем болмайсың. Ақыл-жастан, асыл-тастан. Тәуекел кемесі суға батпайды. Жігітті жолдасынан таны. Ерге жаттың тізесі батса, ағайыншыл болады. Атаның баласы болма, адамның баласы бол. Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей. Өнер алды-қызыл тіл. (Мақалдар) -
Мақалды белгілеңіз: (Бірлік болмай, тірлік болмас) -
«Өжет адам...» нені жеңеді? (Өлімді жеңеді) -
«Жіігітке жетпіс өнер де аз» деген мақал-мәтелдің тақырыбы: (Үлгі-өнеге, тәлім-тәрбие туралы) -
«Ақ жүрген азбас» мақалының тақырыбы: (Адамгершілік, жақсы-жаман мінез туралы) -
Адамгершілікке байланысты мақал: (Жақсының ашуы шәйі орамал кекенше, Жаманның ашуы басы жерге жеткенше) -
«Асырауын тапса, адам болар» мақалының тақырыбы: (Тәлім-тәрбие туралы) -
«Алтау ала болса, ауыздағы кетеді.
-
«Жаздың бір күні қыстың мың күнін асырар» мақалының тақырыбы: (Еңбек туралы) -
Мақалдың тақырыбы: «Қасықтап жинағанды, Шөміштеп төкпе» (Үнемшілік туралы) -
«Ер жігіт ел үшін туады, ел үшін өледі» мақалының тақырыбы: (Батырлық, ерлік тақырыбы) -
Туған жер, Отан тақырыбына жазылған мақал: («Отан оттан да ыстық») -
Еңбек тақырыбындағы мақал: («Жан қиналмай жұмыс бітпес»);