Файл: 6мавзу збекистон удудларининг хонликларга блиниб кетиши, унинг сабаблари ва оибатлари.docx

амакисиПирмуҳаммад, 1561-1583 йилларда отаси Искандархон олий ҳукмдор деб эълон қилинганбўлсада амалда ҳукмдор Абдуллахон ИИ эди) 1557 йилдан бошлаб пойтахт расман Бухоробўлибқолади вабусанатарихгаБухоро хонлиги ташкилтопганйилбўлиб кирди.Абдуллахон II сиёсий тарқоқликка қарши узоқ йиллар уруш олиб бориб, 1573 йилдаФарғонани,1574йилдаШаҳрисабз,Қарши,Ҳисорвилоятларини,1578йилдаСамарқандни,1582йилдаТошкент,Шоҳруҳия,ОҳангаронваСайрамни,1583йилдаБалхни, 1584 йилда Бадахшонни, 1588 йилда Ҳиротни, 1595 йилда Хоразмни забт этиб,минтақанибирлаштиришишиниуддалади,Бухорохонлигиникучливамарказлашгандавлатгаайлантирди.Бироқ,ичкинизо,адоватнибартарафэтолмади.ҒанимларАбдуллахонга қарши унинг ўғли Абдулмўминни қайрайдилар. Шу тариқа, уюштирилгансаройфитнасинатижасида1598йилдаАбдуллахонўлдирилади.Абдуллахонўрнигатахтга кўтарилган Абдулмўмин 6 ойча ҳукмдор бўлди. У отасининг амирларидан бири,Абдулвосе томонидан отиб ўлдирилди. Тахтга чиққан сўнгги Шайбоний ПирМуҳаммад(1599-1601) ҳам ички урушларнинг бирида ҳалок бўлади. Шайбонийлар сулоласи барҳамтопди.

---

Шайбонийлар сулоласи (1500-1601 й.й.)

1. 
   Муҳаммад Шайбонийхон 1500-1510 й.й.
   
2. 
   Кўчкинчихон 1510-1531 й.й.
   
3. 
   Абу Саидхон 1531-1533 й.й.
   
4. 
   Убайдуллахон 1533-1539 й.й.
   
5. 
   Абдуллахон I 1539-1540 й.й.
   
6. 
   Абдулазизхон (Бухорода) 1540-1550 й.й.
   
7. 
   Абдулатиф (Самарқандда) 1540-1550 й.й.
   
8. 
   Наврўз Аҳмадхон (Бароқхон)-1551-1556 й.й.
   
9. 
   Пирмуҳаммадхон I-1557-1561 й.й.
   
10. 
    Искандархон-1561-1583 й.й.
    
11. 
    Абдуллахон II-1583-1598 й.й.
    
12. 
    Абдулмўминхон-1598-1599 й.й.
    
13. 
    Пирмуҳаммадхон II -1599-1601 й.й.
    

1601йилданэътиборанБухорохонлигидаҳокимияташтархонийлар(Жонийлар)сулоласиқўлигаўтади.150йилча(1601-1753)ҳукмронликқилганАштархонийларсулоласидавридаБухорохонлигидатинчлик,осойишталикбўлмади.Хонликвилоятларидаҳукмронликқилувчиамирларвабекларнингўзбошимчалиги,марказийҳокимиятдагиамалдорларўртасидагиўзарокелишмовчилик,йп-йиқитлармамлакаттинкасини қуритиб борди. Буни аштархонийлар сулоласидан Бухоро тахтига кўтарилганўннафархонданиккитасинингтахтданағдарилгани,тўрттасинингтахтустидаўлдирилганиҳамяққолкўрсатади.ИнқирозўзинингюқорипалласигачиққанXVIIасрнинг 40-йилларида эрон шоҳи Нодиршоҳ Бухоро хонлигига юриш қилиб уни ўзигабўйсундиради.Йирик ер эгаларининг мустақилликка бўлган янгиуринишлари ҳар бирудел ичидаваайниқсаБухоробиланСамарқандўртасидаАмирларнингҳокимиятучункураши,СамарқандтахтиниэгаллашучунсулолаларкурашиХVIасринг40йилларданкейинайниқса кучайиб марказий ҳокимиятнинг янада заифлашувига олиб келган эди.. Бу эса ўзнавбатидақишлоқхўжалиги,ҳунармандчиликваумуман

---

мамлакатиқтисодиётнингривожланишига халақит берар эди. Ўша даврда мунтазам давом этган феодал можароларишароитида ҳунармандчилик орқага кетиб савдо ва хўжалик алоқалари узилиб қолди. 1558йилнингохирларидаБухородабўлганАнтонийЖенкинсонмарказийҳокимиятнингйўқлиги мамлакат иқтисодиётига ёмон таъсир кўрсатганини ёзади. Бу ерда подшоҳ «кўпибилан икки ёки уч йил ҳукмронлик қила олади. Шу давр ичида ё уни ўлдиришади ёкиҳайдабюборишадидебёзади.Женкинсонбуларнингҳаммасимамлакатнивасавдогарларни ниҳоятда хонавайрон қилмокда». Бундай тартибсизликлар Аштархонийларҳукмронлиги даврида ҳам давом этди. Аштархонийлар давом этаётган бундай вазиятниолдини олиш учун курашдилар. Лекин бунинг иложи бўлмади охирги аштархонийларҳукмронлик қилган даврга келиб Бухоро хонлиги марказий ҳокимиятдан амалда мустақилбўлганмулкларйиғиндисиданиборатбўлибқолганэди.Буларнингҳаммазулмвабебошликнинг кучайишига тинч аҳолининг хонавайрон бўлишига хўжаликнинг умуманвайрон бўлишига олиб келди. Завифлашиб қолган Бухоро хонлиги қўшни ҳокимларнингистилочилик манфаатларини қондириш учун жозибали ўлка бўлиб қолди. Шундай қилибХV-ХVIасрлардабўлибўтганўзароичкинизолартуфайлимарказийҳокимиятзаифлашди.Бухоро хонлигида катта нуфузга эга бўлган манғит уруғининг вакили МуҳаммадРаҳим 1747 йилда ичкиликбозлик ва маишатбозликка берилиб кетган Абдулфайзхонни,сўнграрасманхондеб(сохтахон)элонқилинганунингўғиллари:АбдулмўминваУбайдулло султонларни ўлдириб, ҳокимиятни ўз қўлига олади. Муҳаммад Раҳим 1753йилда ўзини Бухоро амири деб эълон қилади. Шундан эътиборан Бухоро хонлиги Бухороамирлиги деб атала бошланди. Амирликда ҳокимият 1920 йилгача манғитлар сулоласиқўлидабўлди.

---

Аштархонийлар сулоласи (1601-1752 й.й.)

1. 
   Боқимуҳаммад-1601-1605 й.й.
   
2. 
   Валимуҳаммад-1605-1611 й.й.
   
3. 
   Имомқулихон-1611-1642 й.й.
   
4. 
   Назармуҳаммадхон-1642-1645 й.й.
   
5. 
   Абдулазизхон-1645-1681 й.й.
   
6. 
   Субхонқулихон-1681-1702 й.й.
   
7. 
   Убайдуллахон II-1702-1711 й.й.
   
8. 
   Абулфайзхон-1711-1747 й.й.
   
9. 
   Абдулмўмин (сохта хон)-1747-1748 й.й.
   
10. 
    Убайдулла Султон (сохта хон) - 1748-1752 й.й.
    

Муҳаммад Раҳим ҳукмронлигини беклик-вилоятлардаги бошқа қавмлардан бўлганҳокимлартанолмадилар.Амирманғитларгатаянибҳокимиятнимарказлаштиришгаинтилди.БарчақабилаларнингҳукмдорлариниБухорогайиғиб,уларданмарказийҳокимиятга бўйсунишни талаб қилди, акс ҳолда қаттиқ жазоланиши ҳақида огоҳлантирди.Вилоятлардаги кўпгина ҳокимлар, бебош амалдорлар ҳокимиятдан четлаштирилиб, ер-мулки тортиб олиниб, бошқа жойларга кўчирилди. Улар ўрнига амир қабиладошларидантайинланди.МуҳаммадРаҳимБухороминорасиёнидагиўзқароргоҳинимаҳсусқурилганАрккакўчирди,ўзбошимчабекларниАрккачақирибқаттиқжазолади.Тарқоқликнибартарафэтишмақсадидакўпгинабекликларга-Самарқанд,Жиззах,Ўратепа,Ҳисор,Бойсун,Шаҳрисабзгақаршиқонлиурушларқилди,кўпгинавилоятларвайронбўлди.МуҳаммадРаҳимНуротадаистиқоматқилувчибургутқабиласиманғитинибостириб,уларнингҳарбийистеҳкомларинибузибташлаб,ўзлариниБухоротуманигакўчирди.Миёнқалъақипчоқларигаҳужумқилиб,истеҳкомларинибузибташлайди,йўлбошчилариниқатл этиб, қолганларини кўчирибюборади.МуҳаммадРаҳимвафотиданкейинўзароурушларянадакучайди.Вилоятҳукмдорлари манғитларнинг марказий ҳокимиятига қарши қўзғолонлар кўтарди. Кенагас,

---

юз, баҳрин, бургут, сарой қабилаларининг манғитлари, ҳокимиятга ўтирган Дониёлбийнинг уларни бостириш учун қилган урушлари минглаб одамларнинг ёстиғини қуритди. Дониёлбий қўшинлар ҳаражати учун қўшимча солиқлар жорий этиб аҳоли норозилигини оширди. Бухоро ҳунармандлари ва тижорат аҳли 1784 йилда ғалаён кўтарди. Қўзғолонни бостириш жараёнида минглаб одамлар қурбон бўлди.

Амир Маъсум («бегуноҳ амир») деб ном олган Шоҳмурод (1785-1800 йиллар) тарқоқликка қарши курашни давом эттирди. Амир Шоҳмурод бошқарув тартибини ўзгартириш, амалдорлар таркибини янгилаш чораларини кўрди. Амир икки йирик давлат арбоби-Давлат қушбеги билан Низомиддин қозикалонни сарой, қўшин ва бошқа соҳадаги амалдорлар ҳузурида ўз қўли билан ўлдирди. Солиқларни тартибга солди. Бухоро аҳолисига тархон ёрлиғини топширди. Унга биноан аҳоли савдо даромадидан бож тўлашдан, ҳунармандлар пул йиғимидан, мажбурий меҳнат ва солиқлардан озод этилди. Шунингдек, хирож, никоҳ пули, тарози ҳақи ва бошқа йиғимлар миқдори камайтирилди.

Шоҳмурод даврида Бухоро амирлиги нисбатан мустаҳкамланган бўлсада, ўзаро урушлар тўхтамади. Ғарбий чегараларда эса Хива хони қўшинлари ҳужумга ўтар, экинзор ва боғлар пайҳон қилинар, қишлоқлар вайрон бўлар, одамлар ва чорва моллари ҳайдаб кетилар эди. Бухоро хонлигидаги ички курашлар, марказий ҳокимиятнинг заифлашуви сабабли у ХVIII аср бошларида иккига бўлиниб кетди. Аштархонийлар ҳукмронлигининг заифлашуви оқибатида Фарғона водийсига унинг шимолида ташкил топган Жунғорлар давлати тез-тез бостириб кирадиган, талон-тарож қиладиган бўлиб қолди. Бундай вазият Фарғонадаги ички кучларнинг

---