Файл: Гістарыяграфія гісторыі Беларусі. Вуч.дап. Белазаровіч.pdf

У гэты перыяд была закладзена вялікадзяржаўная канцэпцыя гісторыі Беларусі, правадніком якой сталі прадстаўнікі ўрадавых установаў: губернскія статыстычныя камітэты, афіцэры Генеральнага штаба, праваслаўныя святары. З падачы расійскіх даследчыкаў і з дапамогай ураджэнцаў беларускіх губерняў гістарыяграфіі быў нададзены дваранскі характар.

Разам з афіцыйнай канцэпцыяй гісторыі Беларусі фармуецца плынь «мясцовых даследчыкаў», часта непрафесійных, якія прадметам вывучэння выбралі мінулае ВКЛ. Нягледзячы на вялікапольскі падыход у ацэнцы гістарычных падзеяў, аўтары заклалі аснову планамернага і грунтоўнага вывучэння айчыннай гісторыі. Асяродкам тутэйшых даследчыкаў былі віленскія часопісы і Віленская археалагічная камісія.

Праверачны тэст

І. Дайце тлумачэнне паняццям.

1. «Атэніўм».

2.«Редэгаст».

3.Параўнальна-тыпалагічны метад.

ІІ. Вызначце правільны адказ.

1. Бітву на Нямізе В.М.Тацішчаў лакалізаваў на А) Нямізе Б) Дняпры В) Нёмане Г) Бярэзіне.

2.Першая праца ў Расіі, прысвечаная царкоўнай уніі ў ВКЛ, была напісана А) В.М.Тацішчавым Б) Г.Ф.Мілерам

В) С.І.Богуш-Сестранцэвічам Г) М.М.Бантыш-Каменскім.

3.Тэндэнцыя да абгрунтавання права Расіі на беларускія землі прасочваецца ў

А) «Истории Российской» Б) «Древней Российской Вифлиофике» В) «Бархатной книге»

Г) «Географическом словаре Российского государства».

4.Аўтар кнігі «О Западной России»

А) В.М.Тацішчаў Б) Г.Ф.Мілер

В) С.І.Богуш-Сестранцэвіч Г) М.М.Бантыш-Каменскі.

124

5.Першай спробай інтэрпрэтацыі права ВКЛ у польскай гістарыяграфіі была дзейнасць

А) Е.Бандтке Б) Ф.Шміта В) Т.Чацкага Г) С.Ліндэ.

6.На думку І.Лялевеля, філасофскі асэнсаванае абагульненне мінулага – гэта

А) гістарыяграфія Б) этыялогіка В) фактаграфія

Г) крыніцазнаўства.

7.Самай багатай са славянскіх моваў І.Лялевель лічыў

А) беларускую Б) украінскую В) чэшскую Г) польскую.

8.Аснова «рамантычнай» гістарыяграфіі А) гісторыя дзяржавы Б) гісторыя манархіі В) «нацыянальны дух»

Г) рэспубліканскія інстытуты ўлады

9.Першы дэкан юрыдычнага факультэта Кіеўскага універсітэта А) І.Даніловіч Б) І.Анацэвіч В) М.К.Баброўскі

Г) І.Ярашэвіч.

10. Першым гісторыю ВКЛ у Віленскім універсітэце пачаў выкладаць А) І.Даніловіч Б) І.Анацэвіч В) І.Ярашэвіч

Г) М.К.Баброўскі.

11. Канцэпцыю існавання феадалізму ў ВКЛ упершыню прапанаваў А) І.Даніловіч Б) І.Анацэвіч В) І.Ярашэвіч

Г) М.К.Баброўскі.

12. І.І.Грыгаровіч супрацоўнічаў з археаграфічнай камісіяй А) Кіева Б) Пецярбурга В) Вільні Г) Масквы.

13. Асновы славяназнаўства заклаў А) І.Даніловіч Б) І.Анацэвіч

125

В) І.Ярашэвіч Г) М.К.Баброўскі.

14. Першы ў беларускай навуцы археаграфічны зборнік А) «Скарбніца грамат» Б) «Беларускі архіў старажытных грамат»

В) «Акты, относящиеся к истории Западной России» Г) «Собрание русской истории».

15. Упершыню матэрыялы дахрысціянскай міфалогіі, сабраныя на тэрыторыі Беларусі, былі апублікаваны

А) В.Суравецкім Б) М.Чарноўскай В) І.Загорскім Г) А.Плятарам.

16. «Ліцвінам рускага паходжання» называлі А) В.Суравецкага Б) Ю.Нямцэвіча В) І.Загорскага Г) А.Плятара.

17. 20 разоў перавыдаваўся твор А) «Манеты даўняй Польшчы»

Б) «Пошукі пачаткаў славянскіх народаў» В) «Гістарычныя песні» Г) «Аб даўніх трунах».

18. Першым атрымаў права на правядзенне археалагічных раскопак А) А.Плятар Б) З.Даленга-Хадакоўскі В) П.Кепен Г) Ю.Нямцэвіч.

19. Аўтар «Гісторыі горада Вільні» (1836-1837 гг.) А) Ц.Ліпінскі Б) М.Балінскі

В) М.Маліноўскі. 20. Ураджэнец м.Дзярэчын

А) Ц.Ліпінскі Б) М.Балінскі

В) А.Марціноўскі.

21. Арганізатар друкарскага таварыства ў Вільні, заснавальнік навуковалітаратурнага часопіса «Дзённік Віленскі»

А) М.Маліноўскі Б) М.Балінскі В) А.Марціноўскі.

22. Часопіс «Візерункі разрывкове» з’яўляўся А) энцыклапедычным выданнем Б) літаратурным выданнем В) сатырычным выданнем

126

23.Арганізатар першага беларускага літаратурнага гуртка А) Ю.Крашэўскі Б) У.Сыракомля В) А.Кіркор.

24.Першым з Беларусі здзейсніў замежную навуковую стажыроўку А) К.Тышкевіч Б) Я.Тышкевіч В) Т.Нарбут

25.Браты Тышкевічы праводзілі раскопкі

А) ямным спосабам Б) траншэйным спосабам

В) перакрыжаваным спосабам.

26.Методыка краязнаўчага апісання рэк упершыню прапанавана ў манаграфіі

А) «Вілія і яе берагі» Б) «Нёман ад вытокаў да вусця»

В) «Апісанне Барысаўскага павета...».

27.У 1811 г. В.Р.Анастасевіч ажыццявіў навуковае выданне

А) І-га Статута ВКЛ Б) ІІ-га Статута ВКЛ В) ІІІ-га Статута ВКЛ.

28.М.В.Без-Карніловіч Беларусь абмяжоўваў тэрыторыяй А) Віцебскай і Магілёўскай губернямі Б) Віцебскай і Мінскай губернямі В) Віцебскай і Віленскай губернямі.

29.Адным з першых паспрабаваў уключыць гісторыю ВКЛ у канцэптуальную схему рускай гісторыі

А) М.М.Карамзін Б) П.М.Строеў В) М.Г.Устралаў.

30.Першым у айчыннай гістарыяграфіі гісторыю Беларусі вызначыў прадметам асобнага вывучэння

А) І.П.Барычэўскі Б) В.В.Турчыновіч В) П.М.Бацюшкаў

31.У польскай гістарыяграфіі другой трэці ХІХ ст. панавала А) «манархічная школа» А.Нарушэвіча Б) «рамантычная школа» І.Лялевеля В) пецярбургская «юрыдычная школа».

32.«Гісторыю Літвы» у 2-х т. напісаў А) С.Даўкантас Б) А.Марачэўскі В) К.Гофман

127

ІІІ. Складзіце пералік.

1. Віленскі перыядычны друк першай паловы ХІХ ст.: ...

2.Гістарычныя раманы Ю.І.Крашэўскага: ...

3.Расійскія перыядычныя выданні першай паловы ХІХ ст., якія размяшчалі публікацыі гісторыкаў Беларусі і Літвы: ...

4.Гістарычныя працы П.В.Баброўскага: ...

5.Задачы, пастаўленыя перад Віленскай археалагічнай камісіяй: ...

ІV. Ці згодны вы з выказываннем (так, не)?

1. Аўтарам «Старажытнай гісторыі літоўскага народа» (1835 – 1841) з’яўляецца А.Кіркор.

2.Экспазіцыя ў Віленскім музеі старажытнасцяў будавалася паводле канцэпцыі дацкага археолага К.Томпсена.

3.«Беларускай Адысеяй» называюць працу Я.Баршчэўскага «Шляхціц Завальня».

4.П.В.Баброўскі ўпершыню ўзняў пытанне аб ролі фіна-ўгорскага элемента ў этнагенэзе беларусаў.

V.Вызначце дату.

1. Арганізацыя першага музея на тэрыторыі Беларусі.

2.Арганізацыя губернскіх статыстычных камітэтаў.

3.Адкрыццё Віленскага і Віцебскага Цэнтральных архіваў старажытных актавых кніг.

4.Пачатак дзейнасці Віленскай археалагічнай камісіі.

VI. Аб кім ідзе размова?

1. Аўтар працаў па педагогіцы, антыпрыгонніцкай сатыры, паказаў бяспраўнае становішча сялян.

2.Вядомы пісьменнік, гісторык, псеўданімы: «Б.Балеславіта», «К.Пастарнак».

3.Гісторык і археолаг, «беларускі Карамзін».

4.Упершыню сістэматызаваў беларускі фальклор па жанрах і тэматыцы, марыў аб «вялікай Польшчы» ад Балтыкі да Смаленска.

5.Старшыня Віленскай археалагічнай камісіі, стваральнік Віленскага музея старажытнасцяў.

6.Вядомы археолаг, этнограф, гісторык, псеўданімы: «Ян са Слівіна», «Ян Валігурскі».

128

Тэма5. ГістарыяграфіягісторыіБеларусі ў 60-я гг. ХІХ – пачатку ХХ ст.

План

1. Русіфікатарская палітыка ўрада пасля паўстання 1863 г. Дзейнасць Віленскай археаграфічнай камісіі.

2.«Заходнерусізм» і яго прадстаўнікі ў расійскай гістарыяграфіі.

3.Ліберальны кірунак у расійскай, украінскай і беларускай гістарыяграфіі.

4.Гісторыя Беларусі ў даследаваннях польскіх гісторыкаў.

Рэкамендаваная літаратура

1. Булахов, М.Г. Е.Ф.Карский: Жизнь, научная и общественная деятельность / М.Г.Булахов; под ред. В.И.Бобковского. – Мн.: Изд-во БГУ,

1981. – 271 с.

2.Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. – Мн.:БелЭн, 2005. –

Т. 1. – 688 с.

3.Грушевский, М.С. История украинского народа. Автобиография / М.С.Грушевский. – М.: Монолит-Евролинц-Традиция, 2002. – 416 с.

4.Гулак, А.А. Ідэі заходнерусізму ў «Гісторыі беларускага краю» Пятра Бяссонава / А.А.Гулак // Беларускі гістарычны часопіс. – 2004. –

№4. – С. 34 – 37.

5.Дзяржаўнасць і права Беларусі са старажытных часоў да канца ХVІ ст. Ч. 1: Гістарыяграфія гісторыі дзяржавы і права феадальнай Беларусі / Я.А.Юхо. – Мн.: Серыя «Гісторыя Бацькаўшчыны», дадатак да часопіса «Права і эканоміка», 2001. – 104 с.

6.Историография истории южных и западных славян: учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений. – М.: Изд-во МГУ, 1987. – С. 50 – 65.

7.Евгений Ляцкий: материалы к биографии / подготовка текстов и публикация С.И.Михальченко. – Брянск: Изд-во БГПИ, 2000. – 176 с.

8.Карев, Д.В. Академик М.К.Любавский. Судьба и наследие / Д.В.Ка-

рев // Наш радавод. – Гродна, 1994. – Кн. 6. – Ч. 3. – С. 450 – 619.

9.Карев, Д.В. Белорусская историография во второй половине ХІХ – начале ХХ в. / Д.В.Карев // Очерки истории науки и культуры Беларуси ІХ – начала ХХ в. / П.Т.Петриков [и др.]. – Мн.: Наука и техника, 1996. –

С. 40 – 47.

10. Карев, Д.В. Белорусская историография в эпоху капитализма (1861 – 1917 гг.) / Д.В.Карев // Наш радавод. – Кн. 3. – Ч. 1. – Гродно,

1991. – С. 49 – 115.

129

11. Копысский, З.Ю. Историография БССР (эпоха феодализма): учеб. пособие / З.Ю.Копысский, В.В.Чепко. – Мн.: Университетское, 1986. –

С. 20 – 62.

12. Коялович, М.О. История русского самосознания по историческим памятникам и научным сочинениям / М.О.Коялович. – Мн.: Лучи Софии, 1997. – 688 с.

13. Кушнер, В. Стваральнік канцэпцыі беларускай нацыянальнай гісторыі / В.Кушнер // Беларускі гістарычны часопіс. – 2004. – №9. –

С. 53 – 59.

14. Лаппо, И.И. Витебский центральный архив и его издание / И.И.Лаппо // Журнал Министерства народного просвещения. – 1904. –

С. 326 – 356.

15. Лінднэр, Р. Гісторыкі і ўлада: Нацыятворчы працэс і гістарычная палітыка ў Беларусі ХІХ – ХХ ст. / Р.Лінднер. – СПб.: Неўскі прасцяг, 2003. – С. 70 – 146.

16. Литвинский, А. Западноруссизм в российской историографии второй половины ХIХ – начала ХХ веков / А.Литвинский, Д.Карев // Стэфан Баторый у гістарычнай памяці народаў Усходняй Еўропы. – Гродна:

ГЦДУЕ, 2004. – С. 195 – 324.

17. Любавский, М.К. Отзыв о сочинении И.И.Лаппо «ВКЛ во второй половине ХVI столетия. Литовско-Русский повет и его сеймик» (Юрьев, 1911), составленный профессором М.К.Любавским / М.К.Любавский. – Пг.: Типогр. Импер. АН, 1912.

18. Михальченко, С.И. Киевская школа: Очерки об историках / С.И.Михальченко. – Брянск: Изд-во БГПИ, 1994. – 76 с.

19. Новік, Н.Я. Выкладанне гісторыі ў навучальных установах дарэвалюцыйнай Беларусі / Н.Я.Новік // Гісторыя: праблемы выкладання. – 2001. – №1. – С. 39 – 51.

20. Пыпин, А.Н. История русской этнографии. Т. 4: Белоруссия и Сибирь / А.Н.Пыпин. – Мн.:БелЭн, 2005. – 256 с.

21. Цвікевіч, А. «Западнорусизм»: Нарысы з гісторыі грамадскай мысьлі на Беларусі ў ХІХ – пачатку ХХ ст. / А.Цвікевіч. – Мн.: Навука і тэхніка, 1993. – 352 с.

22.Цыхун, А.П. Акадэмік з вёскі Лаша. Я.Ф.Карскі: краязн. – біягр. Нарыс / А.П.Цыхун. – Гродна, 1992. – 76 с.

23.Черепица, В.Н. М.О.Коялович. История жизни и творчества / В.Н.Черепица. – Гродно: ГрГУ, 1988. – 328 с.

24.Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. – Мн.: БелЭн, 1993. –

Т. 3. – С. 19 – 21.

25.Яцкевіч, З. Віленская археаграфічная / З.Яцкевіч // Беларуская мінуўшчына. – 1994. – № 2. – С. 32.

130

Тэматыка рэфератаў

1. Падрыхтоўка і выданне гістарычных крыніцаў па гісторыі Беларусі ў 60-я гг. ХІХ – пачатку ХХ ст.

2.Заходнеруская гістарыяграфія ў пачатку ХХ ст. (1905 – 1915 гг.).

3.Я.Ф.Карскі – прадстаўнік ліберальнай гістарыяграфіі канца ХІХ – пачатку ХХ ст.

4.Гістарычная школа М.К.Любаўскага.

1. Русіфікатарская палітыка ўрада пасля паўстання 1863 г. Дзейнасць Віленскай археаграфічнай камісіі. Моцны ўплыў на развіццё айчыннай гістарыяграфіі парэформеннага часу аказала паўстанне 1863 г. у Польшчы, Літве і Беларусі. Яно зноў звярнула ўвагу ўрада і расійскага грамадства ў цэлым на заходні рэгіён краіны, прымусіла нанова адкрыць Беларусь і яе гісторыю. Каб абвергнуць польскія прэтэнзіі на Беларусь і Літву, царскі ўрад пачаў актыўна даказваць рускі характар «заходняга краю» імперыі. Дзеля гэтага былі выдадзены два гістарычныя атласы.

Першы атлас з шасці картаў падрыхтаваў палкоўнік Р.Ф.Эркерт (1863 г.). Выданне раскрывае арэал рассялення ў «заходнім краі» рускіх, палякаў, літоўцаў, латышоў, немцаў і яўрэяў. Зразумела, што ўкраінцы і беларусы былі аднесены да рускага этнасу. Першае выданне атласа выйшла на французскай мове і прызначалася для еўрапейскай дыпламатыі ў адказ на падзеі 1863 г.

У 1864 г. выйшаў атлас, складзены падпалкоўнікам А.Ф.Рыціхам пад кіраўніцтвам Пампея Бaцюшкава.

Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў (1811 – 1892 гг.) скончыў ар-

тылерыйскае вучылішча ў Пецярбургу, у 1832 – 1840 гг. афіцэр рускай арміі. З 1850 г. – віцэ-губернатар Ковенскай губерні, затым памочнік папячыцеля Віленскай навучальнай акругі, у 1856 – 1857 гг. – віцэ-дырэктар дэпартамента духоўных спраў іншаземных веравызнанняў. Кіраваў будаўніцтвам Храма Хрыста Збавіцеля ў Маскве, праводзіў палітыку русіфікацыі: садзейнічаў пабудове больш за 2 тыс. праваслаўных храмаў на тэрыторыі Беларусі і Украіны. Спрабаваў перавесці набажэнства ў касцёлах Мінскай губерні з польскай на рускую мову. Гістарычнае развіццё Беларусі зводзіў да гісторыі праваслаўнай царквы і палітычнай дзейнасці князёў. Галоўная праца – «Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края» (1890 г.).

У 1864 г. падпалкоўнік А.Ф.Рыціх пачаў збор матэрыялаў для складання атласа. За аснову ён узяў дадзеныя, атрыманыя з МУС і чыноўнікаў, якія спецыяльна былі накіраваны ў заходнія губерні

131