Файл: Praktykum_pa_gistar_gramatytsy_VMK_Dzyadovay_A.doc

1. Запішыце сказы. Падкрэсліце займеннікі, вызначце іх разрады. Прааналізуйце мову ўрыўка з пункту гледжання адлюстравання ў ім беларускіх моўных рыс (лексічных, фанетычных і інш.).

И королевна рекла: Пане, даи мне мечъ, нехаи я его убъю. И король еи далъ мечъ, она посмотрэвшы на Трыщана рекла: Пане альбо пусти Трыщана, альбо хочу сама себе убити тымъ мечомъ (АТ).

Растлумачце паходжанне канчатка ў займенніку тымъ (параўн. з былым тhмь).

2. З наступных сказаў, узятых з “Александрыі” пачатку ХУІІ ст. (рукапіс Дзяржаўнай публічнай бібліятэкі імя М.Я.Салтыкова-Шчадрына ў Санкт-Пецярбургу, F. ХУІІ. 5), выпішыце займеннікі, вызначце іх разрады і склон, пракаменціруйце канчаткі.

Александеръ отменившисе в шаты княжате своего зоставил его з двома конми и зъ оным што сам не нем ехал;

[александеръ] казал прийти до себе вещкови, а ему сонъ которий виделъ объявил;

потом александеръ писал листъ княжатом своим тым обычаем ...;

мовил до оного люду: Благо вам ижесте славы гомеровой достали; некотории теж княжата хвалили той обычай и велми залецали;

[дарий] реклъ приятелю штож то чинишъ, ижъ ты кубки до пазухи ховаешъ;

которому александеръ рек: при годованю нашего царя таковый есть обычай, ижъ годуючи если хочут берут кубки з которих пиют;

вшедши до ложницы обудил александра и все ему объявил што ему кондаулос поведал;

зрозумевши александеръ шемране реклъ до нихъ: што ест што з собою мовите.

* Заўвага. Тут і далей тэкставы матэрыял, узяты з “Александрыі” пачатку ХУІІ ст., пададзены з захаваннем арфаграфіі арыгінала, але сучаснымі графічнымі сродкамі (заменены графемы: h – е, w – о, u – у, " – я, s – й, K – кс).

3. Выпішыце энклітычныя формы займеннікаў, вызначце іх пачатковую форму , лік і склон.

Ты ми боуди wтьць (Чэцця); а лице мое не "вит ти с# (Чэцця); не может т# нихто познати (АТ); хочет ми се пити (ПХ); поустhте м# смерд#щаг оумрhти (Чэцця).

4. Растлумачце змены прыназоўнікаў і займеннікаў у наступных спалучэннях.

Кънъ ему, сънъ имъ, вънъ емь.

5. Аднавіце агульнаўсходнеславянскія формы займеннікаў перыяду Х-ХІ стст.

Хто, што, ніхто, нішто, чый, той, усякі.

Тэма 12. Прыметнік

І. Пытанні.

1. Гісторыя кароткіх (іменных) прыметнікаў, іх скланенне.

2. Паходжанне поўных (займеннікавых) прыметнікаў, іх скланенне.

3. Змены ў поўных прыметніках. Утварэнне іх сучасных склонавых формаў.

4. Прыналежныя прыметнікі.

5. Ступені параўнання прыметнікаў.

Тэрміналагічны мінімум: іменныя і займеннікавыя прыметнікі, сцягнутая форма

ІІ. Заданні.

1. З наступных урыўкаў са старабеларускіх пісьмовых крыніц ХУІ-ХУІІ стст. выпішыце кароткія прыметнікі. Вызначце іх граматычныя катэгорыі (род, лік, склон). Акрэсліце сінтаксічную функцыю прыметнікаў у сказах.

В хоженю был ленив яко жолвъ (Ал.); недведове окрутни а велми велики почали до оного озера приходит (Ал.); wни видели кролевою мертву (АТ.); там то сталос# велико побите (Троя); тhсто без квасu ест мертво (Каз. Кір.); з прирожен# вси соут грешни (Пс. ХУІ); чинит... чuдеса безличена (СБК).

2. Вызначце склонавыя формы прыметнікаў. Растлумачце прычыну адрозненняў у канчатках назоўнікаў і дапасаваных да іх прыметнікаў.

Добрh земли, добры землh; низъкъ столъ, (на) низкhхъ столhхъ; мала сыну, малы сынъми; красьна огни, красьну огни, красьнh огни; т#жько коло, т#жька колесе, т#жьку колеси; высока цьркы, высокы цьркъве, высоку цьркъвь.

3. Запішыце формы меснага склону адзіночнага ліку і формы назоўнага і меснага склонаў множнага ліку мужчынскага роду кароткіх прыметнікаў паводле нормаў агульнаўсходнеславянскай мовы ХІ ст. Пракаменціруйце чаргаванні зычных.

Благъ, глухъ, коротъкъ, сухъ, убогъ.

4. Дакажыце, што прыметнікі мудры (чалавек), хітры (вораг), чыстая (вада), гладкая (дарога), сіняе (мора), шырокае (поле) – гістарычна складаныя словы. Аднавіце іх усходнеславянскія формы, растлумачце фанетычныя змены. Пракаменціруйце марфемную структуру слоў Вялікдзень, Ноўгарад.

5. Ва ўрыўках са старабеларускіх тэкстаў вызначце род, лік, склон поўных прыметнікаў. Пракаменціруйце паходжанне іх канчаткаў.

Нашолъ wдин кубокъ чыстое трутизны и възявъшы прынесъ королю (АТ); нашли там палацъ дивным обычаем справленый велми сличный (Ал.); за малый округлый сыр албо малдрик осм пенязей (Ст. літ 1588); поховали тело его в гробе высоком, а мистерне справленом и велми коштовном (Ал.); потомъ немного минувшы король поехал в ловы з доброю дружиною (АТ); твар его железными кокти драти казал (Зб.).

6. У наступных прыкладах з фальклорных крыніц пракаменціруйце формы якасных і адносных прыметнікаў, вызначце іх сінтаксічную функцыю.

Ой, красна-ясна каліна ў лузе (Вянок). Ды дымна поле, дымна (Вяс. І). На двары чорна хмара ўецца (Вянок). Боты новы, а пяты голы (Прык.). Драмліва поле, драмліва і на ягадкі ўрадліва (Вянок). Ой, у полі бяроза, да ў полі кудрава (Вянок). Зялёна дуброва без ветру шуміць (Вянок). Адбілася ад роду, як бел камень у воду (Сям.-быт.). У майго брата нова хатка (Вянок). Там жнуць жнейкі маладзенькі, у іх сярпочкі залаценькі (Валач.).

7. Растлумачце паходжанне наступных тапанімічных назваў.

Барысаў, Браслаў, Заслаўе, Мсціслаў, Петрыкаў, Рагачоў, Тураў.

Якой часцінай мовы паводле паходжання яны з’яўляюцца?