Файл: Praktykum_pa_gistar_gramatytsy_VMK_Dzyadovay_A.doc

9. З наступнага рада слоў выпішыце словы з поўнагалоссем. Растлумачце, чаму нельга назваць поўнагалоснымі (з пазіцый гісторыі мовы) спалучэнні ў іншых словах?

Салата, бяроза, паламаць, старана, балада (фр. ballade), серада, стараваты, малавата, барада, параход, балон (фр. ballon), галосны, палáсаваць, мараходны, узгорак, салодкі, нярэдка, каралева, далажыць, маразм (гр. marasmos ‘знясіленне, упадак’), нораў, парабак, палон, палацёр, салодкі, залатаць, за борам.

10. З наступных сказаў, узятых з пісьмовых помнікаў агульнаўсходнеславянскага часу, выпішыце поўнагалосныя і няпоўнагалосныя формы, аднавіўшы іх праславянскія адпаведнікі.

Чьстьное дрhво. бесцhньно есть. а кованье его. злото и серебро (Надпіс); на Дунаи Ярославнынъ гласъ ся слышитъ, зегзицею незнаемо рано кычеть (Слово); почнемъ же, братие, повhсть сию отъ старого Владимира до нынhшнего Игоря (Слово); аже кто оуби~ть кн>ж> моужа. въ разбои. а головника не ищють то вирьвноую платити. въ чьеи же вьрви голова лежить (РП); в лhто 6545. Заложи Ярославъ городъ великый Кыевъ, у него же града суть Златая врата (ПВЛ).

чьстныи ‘свяшчэнны’;
зегзица ‘зязюля’;
головникъ ‘забойца’;
голова ‘забіты’;
вирьвныи ‘грашовы штраф за забойства’;
вьрвь ‘абшчына’

11. Успомніце беларускія гарады, паселішчы, вёскі, у назвах якіх адлюстравалася поўнагалоссе.

Тэма 4. Палаталізацыйныя змены ў праславянскай мове

І. Пытанні.

1. Сутнасць тэрміна “палаталізацыя”. Пераходнае і непераходнае памякчэнне заднеязычных.

2. Першая палаталізацыя, яе вынікі і адлюстраванне ў сучаснай беларускай мове.

3. Другая палаталізацыя, яе вынікі і адлюстраванне ў сучаснай беларускай мове.

4. Пытанне пра трэцюю палаталізацыю.

Тэрміналагічны мінімум: палаталізацыя, пераходнае і непераходнае памякчэнне, гістарычнае чаргаванне

ІІ. Заданні.

1. Пакажыце наступныя фанетычныя змены ў словах. Вызначце тып палаталізацыі.

*ДРОУГИНA → усх. сл. ... → бел. ...

*СМhХЬНЪИ → усх. сл. ... → бел. ...

*ДОРОУКИТИ → усх. сл. ... → бел. ...

*МhХhТИ → усх. сл. ... → бел. ...

*ВЪ ДОРГОİ → усх. сл. ... → бел. ...

*КОНЬКИТИ → усх. сл. ... → бел. ...

*МОЛДИКA → усх. сл. ... → бел. ...

*КЕРНИКA → усх. сл. ... → бел. ...

*КРИКОİ → усх. сл. ... → бел. ...

*ВЬХЪ → усх. сл. ... → бел. ...

2. Вызначце і растлумачце чаргаванні ў словах.

Смех – смяшыць, сухі – сушыць - сушняк, луг – на лузе, грэх – саграшыць, гук – гучны, горкі – гарчыца, страха – на страсе, магу – можна, саха – сашнік, шпага – шпажыст.

3. Выпішыце асобна словы з вынікамі а) І; б) ІІ; в) ІІІ палаталізацый. Якія словы не падыходзяць ні пад адну з рубрык? Чаму?

Вучоба, клічнік, дрыжаць, вяршок, галубіцы, дружа, суша, жнец, даражы (!), вучаніца, рэзкі, на лаўках, даражу, карэц, падарожнік, на снезе, на возе, вуліца, сінтэтычны.

4. З урыўкаў, узятых са старажытнарускіх і старабеларускіх тэкстаў, выпішыце словы з пераходным памякчэннем заднеязычных. Аднавіце іх першасныя зычныя і вызначце прычыны чаргаванняў.

Господи помози рабу своему Лазорю нареченему Богъши съдhлавъшему крьстъ сии црькви святаго Спаса и Офросиньи (Надпіс); Мьстиславъ … прислалъ въ ригоу своего лоучьшего попа …та два была послъмь оу ризh (СГ); иные на лице его плевали (ПХ); люди игде зродилис# и ускормлены суть по бозе к тому месту великую ласку имають (Скар. КЮ).

Тэма 5. Змены зычных, выкліканыя дзейнасцю наступнага j

І. Пытанні.

1. Характарыстыка зычнага j. Сутнасць узаемадзеяння j (ёта) з зычнымі.

2. Зычныя і групы зычных, якія спалучаліся з j (ётам), іх лёс. Узнікненне гістарычных чаргаванняў.

3. Эпентэтычны л’, яго гісторыя.

4. Адлюстраванне змяненняў зычных з j (ётам) у славянскіх мовах.

Тэрміналагічны мінімум: л’- эпентэтыкум, гістарычнае чаргаванне

ІІ. Заданні.

Растлумачце гукавыя адпаведнасці.

*хотjон – ст.-сл. хоm@ – пол. chck -- бел. хачу

*медja -- ст.-сл. ме@дa – пол. mk dza -- бел. мяжа

*земja -- ст.-сл. земл" – пол. ziemia -- бел. зямля

*купja -- ст.-сл. коупл" – пол. kupia – бел. купля

k = # [эн ]

2. Пакажыце наступныя фанетычныя змены.

*доухja → ст.-сл. ... → бел ...

*ловjон → ст.-сл. ... → бел ...

*кормjон → ст.-сл. ... → бел ...

*сaдjон → ст.-сл. ... → бел ...

*крутjон → ст.-сл. ... → бел ...

*свистjон → ст.-сл. ... → бел ...

3.Вызначце і растлумачце чаргаванні ў словах.

Свет – свячу, травіць – траўлю, ажывіць – ажыўлю – ажыўленне, пусты – пустка – пушча, суд – асуджэнне, хады – прахожы, вісець – вішу, вязаць – вяжу, трэск – трашчаць, графіць – графлю, воск – вашчыць, чысціць – чышчу, трата – трачу, злавіць – злаўлю, дрэйфіць – дрэйфлю, патапіць – патапленне, травіць – натраўліваць, брахаць – брашу, Рым – рымляне, Якаў – Якаўлевіч.

4. Растлумачце паходжанне гукаў (літары, што абазначаюць патрэбныя гукі, падкрэслены).

Гарошына, пішу, вяршыня, вáжу (параўн. вáгі), важý (ад вазіць), важны, заплáчу (ад заплакаць), заплачý (ад заплаціць), у навуцы, навучы (!), рэжу, нож, чашу, лячу (ад лячыць), лячу (ад ляцець), пяшчота, плошча, малачу, паша, аблашчыць, блішчаць, нарошчаны, маўчу, гушча, галашу, цешча, вуліца, на макаўцы, сеча.

5. Падкрэсліце словы, у якіх ёсць л’- эпентэтыкум.

Насыплю, траплю, загрэблі, абнаўлю, маўклівы, крэслю, шчаслівы, слаўлю.

Фанетычныя працэсы пісьмовай эпохі Тэма 6. Вынікі страты рэдукаваных ъ, ь у вакалізме

І. Пытанні.

1. Характарыстыка рэдукаваных ъ,ь, моцная і слабая пазіцыя ъ,ь у словах. Лёс рэдукаваных.

2. Бегласць галосных. Выраўноўванне асноў.

3. Змяненне рэдукаваных ъ,ь у спалучэнні з плаўнымі р, л (спалучэнні *trъt, *tlъt, *trьt, *tlьt, іх лёс). Узнікненне чаргаванняў ро // ры, ло // лы, ле // лі.

4. Другое поўнагалоссе. Яго адрозненне ад першага.

5. Прыстаўныя галосныя, прычыны іх узнікнення.

6. Устаўныя галосныя, прычыны іх узнікнення.

Тэрміналагічны мінімум: рэдукаваны, моцная і слабая пазіцыя, выраўноўванне асноў, другое поўнагалоссе, гістарычнае чаргаванне

ІІ. Заданні.

1. Вызначце фанетычную пазіцыю ъ, ь у словах.

Крьстъ, клhтъка, клhтъкъ, вьсь, вься, сьрдьце, отъмыкати, отъмъкнути, замъ́къ, коньць, коньци, мъхъ, мъхи.

2. З наступных сказаў, узятых са старажытнарускіх і старабеларускіх пісьмовых помнікаў, выпішыце словы з рэдукаванымі ь, ъ і прааналізуйце далейшы лёс рэдукаваных у працэсе моўнай эвалюцыі.

Тогда Игорь възрh на свhтлое солнце и видh отъ него тьмою вся своя воя прикрыты (Слово); въ лhто 6669 покладаеть Офросинья чьстьныи крестъ въ манастыри своемъ въ црькви святаго Спаса (Надпіс); оже придеть кровавъ муже на дворъ. или синь то видока ему не искати (РП); се язъ великий князь Казимиръ, королевичъ, и зъ своею братьею коньчали есмо миръ со Пьсковомъ (ДГ); и встал один кухаръ и взялъ головню горачую и вдарыл Бово по голове и всю гуню ему опалилъ (АБ).