Файл: УМК по каз.яз.doc

тауар өндіру

қызметтер өндіру

мүлік

жабдықтар

қойма ғимараттары

көлік және байланыс коммуникациялары

игіліктер дайындау

қызметтер көрсету

бағыт

әрекет

жеке адамның білімі

жеке адамның кәсіби дайындығы

жеке адамның тәжірибесі

жеке адамның денсаулығы

жеке адамның қабілеттері

жиынтық

адамның еңбегі

шеберлік

өнегелілік

жоғары

сайын

өсу

табыс

көбею

қоғам

тиімді

өзін-өзі ақтау

кәсіпкерлік іс-әрекет

белсенділік

іскерлік

саналылық

жауапкершілік

тәуекелдік

кәсіпкерлік қабілет

кәсіпкерлік қызмет

4 – тапсырма. Сөздерді тіркестеріңіздер де, 5-6 жай сөйлем құрастырыңыздар.

5-тапсырма. Мына сөз тіркестері мәтінде кездесті ме?

Шығынға ұшырау; сәйкес қызмет ету; шешуші әсер ету; іскерлікті талап ету.

6-тапсырма. Аударыңыздар.

1. Значительными преимуществами по сравнению с крупными фирмами обладают малые предприятия. 2. Малые предприятия создают но­вые рабочие места, возрождают народные промыс­лы, содействуют экономическому и социальному развитию малых городов. 3. Под предпринимательством понимается деятель­ность, осуществляемая частными лицами, предпри­ятиями или организациями по производству, оказанию услуг, приобретению и продаже товаров в обмен на другие товары или деньги к взаимной выгоде заинте­ресованных лиц, предприятий, организаций. 4. Субъектами предпринимательства могут быть как от­дельные частные лица, так и объединения партнеров. 5. Для формирования предпринимательства необходи­мо создать определенные экономические, социаль­ные и правовые условия.

Әдістемелік ұсыныстар: Мәтін бойынша сұхбат құрып және оны ойнау дағдысын қалыптастырыңыздар.

Ұсынылатын әдебиеттер: 2.Нег.[198-203], 2.Нег.[144-157] 9.Қос.[69-71]

Бақылау сұрақтары:

1. Материалдық игіліктер дегеніміз не?

2. Өндіріс сөзіне түсініктеме бере аласыз ба?

3. Материалдық өндіріс пен индустриалдық өндіріс туралы айтып беріңіз.

4. Қажеттілік дегеніміз не?

2-апта. 6-тәжірибелік сабақ

1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар және мазмұндаңыздар.

Кәсіпкерлік және кәсіпорын

Кәсіпкерлік кең тарағанда қоғамның өмірі нарық экономикасына сәйкес формаларда жүріп отырады. Кәсіпкерлік - бұл коммерциялық табысқа жетуді көздейтін іс-әрекет, ал кәсіпкер - кәсіпорнын иемденетін адам немесе иемденушінің атынан кәсіпорынның жұмыстарын басқаратын өкілетті менеджер.

Ірі өндірісте меншікті иемденуші мен кәсіпкер бір-бірінен ажыратылады. Олардың қызметтерінің бөлінуінің негізіңде капитал функциядан капитал меншіктің бөлініп шығуы туады.

Кәсіпкерлік шаруашылық іс-әрекеттің белгілі түрінен тұрады. Жаңашылдық, ресурстарды тиімді пайдалану, тәуелділікке бел байлаушылық, технологиялық процестерді қолдап пайдаланудағы икемділік пен тапқырлық- осы және т.б. кәсіпкерлікті сипаттайды. Кәсіпкерлік өндірістік, коммерциялық-делдалдық, сауда-саттық, инновациялык, консультативтік іс-әрекеттерді және құнды қағаздармен жүргізілетін операцияларды қамтиды.

Нарық экономикасында шаруашылық жүргізудің кәсіпкерлік іс-әрекеті тиімді және белсенді жүріп отыруы үшін белгілі шарттар қажет:

• еркін тауар өндірушілердің шаруашылық әрекеттерінің толық еркіндігінің болуы;

• меншіктің барлық түрлерінің тең қүқықтығы жағдайында, экономикалық әрекеттің нәтижесіне толық жауапкершіліктің болуы;

• игіліктер мен қызметтер өндірісін ынталандыратын фактор ретінде өндірушілердің бәсекелестігінің болуы;

• нарықта бағаның еркін белгіленуі;

• экономиканың ашықтығы, оның бүкіләлемдік шаруашылық жүйесімен интеграцияда болуы, сыртқы экономикалық операциялар жүргізуге кәсіпкердің құқы болуы.

Кәсіпкерлердің әдетте іс-әрекет формаларын тандауда, жалдамалы еңбек негізінде өндірушілерді өндіріске тартуында кең мүмкіндіктері болады.

Қоғамдық өндіріс әр түрлі ұйымдастыру-құқықтық құрылымдық буындардан тұратын, күрделі интеграцияланған жүйе болып табылады. Қоғамдық өндіріс шеңберінде кәсіпкерлік әрекеттің негізгі бірлігі - оның кәсіпорны. Ол меншіктің әр түрлі формаларының негізінде құрылады: жеке, мемлекеттік, арендалық, ұжымдық және шындық болмыста фирма, концерн, шаруашылық ассоциациясы, акционерлік компания, фермерлік отбасылық шаруашылық, т.б. түрде болады.

Кәсіпорын микродәрежеде шаруашылықты ұйымдастыру әрекетінің көп тараған бірлігі. Өндірістің көлеміне қарай олар кіші (шағын), орта, аса ірі кәсіпорын болып бөлінеді. Оның көлемі шығарылатын өнімнің шамасымен ғана байланысты болмайды, ол кәсіпорнының нарықтағы үлес салмағымен бәсекелестік ортаға бейімделуімен байланысты болады.

Кәсіпкерліктің ұйымдастыру-құқықтық формасы деп қандай кәсіпорынды алсақ та, оны нақты тауар мен қызметтерді жасауға бағытталған өндірістік-техникалық тұтастық деп және экономикалық ынталары пайда мен жеке табысты көздеген адамдар ұжымы деп қарау керек.

Барлық өндіріс факторларын пайдаланудың нәтижесі кәсіпорынның табысын құрайды.

2–тапсырма. Мына сөздерді жазып алыңыздар.

1. Кіші бизнес

2. Шаруашылық

3. Тауар

4. Өнім

5. Кәсіпорын

6. Тұңғыш рет

7. Тұрақты

8. Заңды тұлға

9. Қор

10. Жарна

Әдістемелік ұсыныстар: аударма жұмыстарына, мәтін лексикасына ерекше мән беріңіздер.

Ұсынылатын әдебиеттер: 2.Нег.[125,126]

Бақылау сұрақтары:

1. Нарықтық бәсекенің артықшылықтары мен кемшіліктері бар ма?

2. Қоғамға қажет тауарларды өндіруде ресурстарды пайдаланудың қандай мүмкіндігі болады?

3. Еңбек, табыс, демалу құқықтарына кепілдік беріледі ме?

4. Жалпы білім беру жүйесінің дамуына жағдай жасалады ма?

11-апта. 33-тәжірибелік сабақ

1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар және мазмұндаңыздар.

Менеджмент - фирманы басқару теориясы

Нарықтық экономикада менеджмент фирманы басқарудың негізгі формасы болады. Менеджмент (ағылшын тілінен аудармасы - басқару) шешімдер қабылдап,оларды орындауға бағытталған жүйе. Материаддық, енбек және қаржы ресурстарын пайдалану вариан-ттарының мүмкіндігінше ең жақсы оптималдығын жүзеге асыру көзделеді.

Менеджменттің пайда болуы корпоративтік кәсіпкерліктің дамуымен байланысты. Осы болмыста, фирманың мүліктерін басқару қызметі меншік иесінің окіліне — менеджерлерге көшеді.

Менеджер деп акционерлердің пайда алуын мақсат ететін, ақы алып фирма қызметтерін ұйымдастыратын жалдама жұмысшылар аталады.

Менеджмент XX ғ. басында қалыптасқан. Осының негізін қалаушылар американдық инженер Тэйлор және франциялық А.Файоль.

Өндірістің тиімділігін жоғарылатуға мүмкіндік тудырған еңбекті рационалдау мен оның қарқындылығын арттыру шарттарын ашқан Тэйлор болды. Бұның пікірі бойынша, осы мақсатқа жету үшін басқару саласында төрт қызмет орындалуы керек: мақсатты таңдап белгілеу, мақсатқа жету құралдарды таңдау, құралдарды дайындау, нәтижелерді бақылау. А.Файоль бойынша, менеджердің міндеті: болжау, ұйымдастыру, жарлық ету (жүргізу), келістіру, бақылау.

2-тапсырма. Мына сөздерді қатыстырып, 3-4 сөйлем құрастырыңыздар. Оларға сұрақ қойыңыздар.

Басқару, пайда болу, менеджер, менеджмент, негіз.

3-тапсырма. Сөйлемдерді аяқтаңыздар.

1.Нарықтың экономикада менеджмент фирманы басқарудың ..... . 2. Менеджмент шешімдер қабылдап, оларды орындауға ..... . 3. Менеджмент ХХғ. Басында .... . 4. Осының негізін қалаушылар ..... . 5. А. Файоль бойынша, менеджерді міндеті: болжау,

4-тапсырма. Сөздерді сәйкестендіріңіздер.

еңбекті

фирма

нарықтық

қаржы

менеджердің

басқару

қызметі

ресурстары

жеке

экономика

саласы

міндеті

5-тапсырма. Мәтіндегі терминдерге түсініктеме беріңіздер.

Менеджмент, менеджер сөздерімен басқа сөздерді байланыстырып, қатысымдық бағытта 4-5 сөйлем құрастырыңыздар.

Әдістемелік ұсыныстар: Сөздердің сөйлемдегі орын тәртібіне ерекше мән беріңіздер.

Ұсынылатын әдебиеттер: 2.Нег.[137] 7 нег.[191,200]

Бақылау сұрақтары:

1.Басқарудың негізгі формасы не?

2. Менеджменттің пайда болуы немен байланысты?

3. Менеджер дегеніміз кім?

4. Менеджмент қай ғасырда қалыптасты?

5. Менеджмент негізін кімдер қалаған?

12-апта. 34-тәжірибелік сабақ

1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар және мазмұндаңыздар.

Менеджменттің төрт қызметі

Осы заманда менеджменттің төрт кызметі көрсетіледі: жоспарлау, ұйымдастыру, мотивациялау, бақылау.

1. Жоспарлау фирманың іс-әрекеттерінің мақсаттарын, оларға жетудің басты бағыттары мен құралдарын анықтауды (белгілеуді) тілейді. Бизнес-жоспар - жоспарлаудың негізгі элементі. Есеп беру құжаты және инвестициялардың басты дәлелі болатын осы бизнес-жоспар, фирма дамуының кешендік жоспарын жасаудың мақсаты - басқарушыларға фирманың жағдайы туралы толық мәлімдеме беру болады.

Бизнес-жоспарды жан-жақты дәлелдеп жасау инвесторлар жағынан олардың инвестицияларының тұрақты болатындығына және компанияның басқарушыларына сенімділік тудыруды көздейді. Бизнес-жоспар 3-5 жылға жасалады. Ол мына бөлімдерден тұрады:

• нарыққа талдау жүргізу және маркетингтік стратегия;

• өнімдік стратегия;

• өндірістік стратегия;

• фирманы басқару жүйесінің және меншіктің дамуы;

• қаржылық (экономикалық) стратегия.

Өздерінің даму дәрежесіне байланысты әрбір жеке фирмалар жоспардың жекеленген бөлімдеріне бірдей маңыз бермейді. Жұмысқа жаңадан кіріскен фирмалар қаржылық стратегияға назарын көбірек аударады.

Дамыған, қалыптасқан фирмалар көбінесе өнімдік және өндірістік стратегияның қамын ойлайды. Көпшілік үшін бизнес-жоспар қысқаша рефератпен толықтырылады.

2. Ұйымдастыруға фирманың құрылымын құру және көзделген мақсаттарға жету үшін оның бөлімдерінің өзара әсері мен үйлесімдігін қамтамасыз ету жатады.

3. Мотивацияға жұмыскерлердің еңбекке деген ішкі ынтасын оятып жандандыру жатады. Осы бөлімде экономикалық қана емес, психологиялық аспект те орын алады.

4. Бақылауға жоспарланған нәтижелер мен нақты қол жеткен нәтижелердің сәйкестігін анықтау және фирма қызметтеріне түзету енгізу жатады.

Басқарулық шешімдер қабылдау үшін фирманың экономикалық іс-әрекеттерінің көрсеткіштеріне талдау жасаудың маңызы зор болады.

Көрсеткіштер жүйесінен мыналарды бөліп атауға болады:

• экономикалық потенциалдың корсеткіштері;

• шаруашылық қызметтер нәтижесінің көрсеткіштері;

• фирманың төлем қабілетін сипаттайтын қаржы болмысының корсеткіштері.

Соңғысымен танысайық. Талдаумен маман-аудиторлар айналысады. Кейде фирманың өз құрамында аудиторлар болады, бірақ көбінесе олар сырттан шақырылады.

Олардың қызметі - фирманың нарықтық позицияларының мықтылығы (сенімділігі, тұрақтылығы) туралы ресми қорытынды жасау. Осы туралы мәлімет алуды қалаушылар:

• банктер - фирманың несиені өтеу қабілетін айқын білу үшін;

• партнерлер - фирманың өндірістік-сауда операцияларының тұрақтылығын айқындау мақсатымен;

• фирманың акцияларын сатып алушылар капитал нарығындағы фирманың күнделік (ағымды) және болашақ (перспектива) жағдайы туралы ақиқат мәлімет алу үшін.

Фирманың қаржы көрсеткіштерінің аса маңыздылары:

• «қызметтегі капиталдың» мөлшері.

• акцияларды өтеу коэффициенті.

• облигациялардан түсетін пайыздық табыстың өтелу коэффициенті.

• акция әперетін табыс пен оның нарықтық бағасы арасындағы сәйкестік;

• дивиденттер төлеу коэффициенті;

• меншікті капиталдың рентабельдігі.

2-тапсырма. Сөздікпен жұмыс.

Несиені өтеу қабілеті, фирманың төлем қабілеті, қаржы болмысы, акцияларды өтеу, облигациялардан түсетін пайыздық табыс, табыстың өтелу коэффициенті, нарықтық бағасы арасындағы сәйкестік, дивиденттер төлеу коэффициенті, нарықтық позицияларының мықтылығы, меншікті капиталдың рентабельдігі.

3-тапсырма. Аударыңыздар.

1.Менеджменттің төрт қызметі көрсетіледі: ұйымдастыру, мотивациялау, жоспарлау, бақылау. 2. Бизнес-жоспар – жоспарлаудың негізгі элементі. 3. Бизнес-жоспар 3-5 жылға жасалады. 4. Жұмысқа жаңадан кіріскен фирмалар қаржылық стратегияға назарын көбірек аударады. 5. Талдаумен маман-аудиторлар айналысады.

4-тапсырма. Берілген сөздер және сөз тіркестерімен 5-6 сөйлем құрастырыңыздар.

Менеджмент, қызмет көрсету, бизнес-жоспар, есеп беру, мотивация, бақылау, қаржылық стратегия, маман-аудитор, партнер, акция, дивиденттер төлеу.

5-тапсырма. Сөздер мен сөз тіркестерін орысша аудармасымен сәйкестендіріңіздер.

1. ұйымдастыру

2. бақылау

3. мақсат

4. негізгі

5. талдау

6. шешімдер

7. көрсеткіш

8. жоспарлау

9. анықтау

1. определить

2. показатель

3. решения

4. планировать

5. основной

6. организовать

7. кредит

8. обсуждать

9. миссия