Файл: азатарды тіршілікті амтамасыз етудегі дСТрлі жйесі 1 азастанда кшпелі малшаруашылыы.docx
ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 08.11.2023
Просмотров: 305
Скачиваний: 1
қажеттілігін тудырды.Ата-бабаларымыз жайылымдардың табиғи тепе-теңдігін сақтау мақсатында кішігірім рулық бірлестіктерге бөлініп белгілі жер көлемі шеңберінде көшіп-қонды. Жыл мезгілдерінің ерекшелігіне қарай маусымды қоныстану жүйесі қалыптасты.Қазақ халқы малды қыстан және жұттан аман сақтау үшін қоршаған ортаға (экожүйеге) бейімделу заңдылықтарын шебер меңгерген. Жыл маусымдары мен жайылымдарды пайдалану тәсілдеріне орай көштің үзақтығы кейде жүздеген шақырымғадейін созылды.2. Дәстүрлі малшаруашылығы - тіршіліктің негізі. Көшпелі-лікті зерттеумен айналысқан еуроцентристік тужырымдама-дағы кейбір зерттеушілер шаруашылықтың бүл түрін өркениет-тен артта қалу мен жабайылық көрінісі ретінде біржақтытүсіндіріп келді. Үзақ жылдар бойы көшпелілерді белгілі өз ата-мекені мен шегарасы жоқ, баспанасыз, мән-мағынасыз көшіп-қонып, құқық пен әділетті білмейтіндер деп қабылдап келді.Бірақ бұл түсінік тіпті дүрыс емес. Үлы дала көшпелілерініңнақты бекітілген өз жерлері болды.Мал көшпелілерге азық-түлік, киім-кешек, түрғын үй т.б.қажетті өнім берді, көлік міндетін атқарды. Алайда байлықөмір сүрудің негізгі мақсаты емес, әрбір далалықтың жекебостандығы мен тәуелсіздігі және өмір сүруінің кепілі есепте-лінді. Мал санының көп болуы мұқтажсыз өмір сүру мен үлда-рын үйлендіргенде қалыңмал төлеу үшін қажет еді. Байлықтыңарқасында олар ата-баба аруағына бағыштап салтанатты асберді. Кез келген адамды, тіпті жатжерліктерді де ақы алмайқонақ етіп күтті. Қазақ әдебиетінің белгілі зерттеушісі, ойшылМәшһүр Жүсіп Көпейұлы Абылай хан заманында әрбір екіншіқазақтың дәулетті, бай болғандығын жазады. Бұл деректі Ортажүз қазақтары туралы жазған жазбаларында Шоқан Уәлихановта растайды: «Сібір қырғыздары (қазақтары) сыртқы округтікприказдар қурылғанга дейін өте дәулетті де бай болған, буганеш кумән келтіруге болмайды».Осындай дәулетті Сапақ би туралы XIX ғасырдың алғашқыжартысында Солтүстік-Шығыс Қазақстан қазақтарының өмірімен тұрмысын зерттеген орыс офицері С. Броневский былай деп
жазады: «Орта жүзде өте бай қазақтар бар: мысалы, Қарпық
болысындағы Сапақ бидің 10 мыңға жуық жылқы, көптеген
түйелер мен цсақ малы болды; бір жайылымнан келесі қонысқа
көшкенде дуние-мулкін 150-ден астам туйеге артқан». Бай
және ауқаттылардан Түйте Нүрекенов, Мұса Шорманов, Шоң
Едіге, Сағынай, Нұрмағамбет, Жексенбай және т.б. атап өтуге
болады.
3. Егіншіліктің дамуы.
Қазақстан аймағында табиғи-климаттық жағдайдың әртүрлілігіне
байланысты көшпелі малшаруашылығымен қатар, егіншілік те орын алған.
Кеңес өкіметі кезінде далалықтарда егіншілік ешқашан болған емес деген
пікір айтылды.Шын мәнінде, қазақтар егіншілікпен ежелден-ақ
айналысқан.Оны тарихи, соның ішінде археологиялық деректер айқын
дәлелдейді. Өзен-көл, су көздері жақын өңірлерде егіншілік ошақтары
дамыды. Егіншілік орталықтары - Сырдария, Іле, Шу,Нұра, Орал, Ертіс
өзендері мен Балқаш, Алакөл, Зайсан көлдері маңы. Егіншілік ертеден-ақ
Оңтүстік Қазақстан (Сырдария, Қаратау) және Жетісу өңірлерінде кең өріс
алды. Басқа аймақтарда да шағын көлемде түрғындар жер өңдеумен
айналысты.
Егіншілік неолит және энеолит кезеңінде қалыптасты. Ал-
ғашқы қола дәуірінің қарапайым орақтарын археологтар Шығыс
Қазақстан мен Солтүстік Қазақстан өңірлерінен тапқан.
Қола дәуірінде Қазақстан аумағын мекендеген тайпалар
егіншілік кәсібімен шүғылданды. Оны археологиялық деректер
айқындап берді. Андрон тайпаларында егіншілік қосалқы ша-
руашылық түрі болды. Андрондықтар жерді өңдеу үшін тесе,
қола және мыс орақтарды пайдаланған.
Б.з.б. VIII-VII ғасырларда Қазақстанның ежелгі тұрғындары
ерте темір дәуірінде шаруашылықтың кешенді түрімен айналыс-
ты. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда жер өңдеу кәсібі малша-
руашылығымен қатар дамыды. Ежелгі тұрғындар жер өңдеуде
суару қондырғыларын пайдаланған. Сырдың орта ағысында
пайда болған Қаңлы мемлекетінде егіншілік қарқынды дамыды.
Бұл өңірде отырықшы малшаруашылығымен ұштасқан тәлімді
(суармайтын) және қолдан суаратын егіншілік түрі жүргізілді.
Егіс алқаптарын суару үшін тоғандар мен су қоймаларын салған
Бұған Шыршық өзені бойынан ұзындығы 20 шақырымдай бола-
тын Зах арығы орнының табылғаны дәлел бола алады.
Орта ғасырларда егіншілік Түркі қағанатында да шаруашы-
лықтың бір саласы еді. Ертістің орта ағысын мекендеген қимақ-
тар IX-Х ғасырларда егіншілікпен шұғылданды. Әл-Идриси
мәліметі бойынша қимақтар бидай, арпа, күріш және жүзімөсіргенҚазақтар бидай, тары, арпа, күріш, жүгері екті. Шымкентжәне Перовск уездерінде мақта, Верный уезінде аздап темекіөсірді. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс аймақтарда қауын,қарбыз, асқабақ, пияз, сәбіз екті. XIX ғасырдың соңынан бастапқазақтар мен орыс шаруалары қатар қоныстанған аудандардажергілікті тұрғындар картоп, қияр және тағы басқа көгөністүрлерін егумен айналысты.Малға азықтық дақылдардан жоңышқа егу кеңінен таралды.Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде қазақтар жеміс ағаштарын(алма, шие, өрік, алмұрт, жүзім) өсірді.Отырықшы және жартылай отырықшы егіншілер астықтысақтау үшін жерді қазып ұра немесе қамба салған.Егіншаруашылығы арнайы еңбек құрал-саймандар жасаудықажет етті. Соқа, орақ, айыр, күрек, кетпен, аша, тырма т.б. жерөңдеуге қажетті құралдар қолдан жасалды. XIX ғасырдың соңы- ХX ғасырдың басында қазақ шаруашылығында жер жыртуғатемір соқа мен мала (топырақты майдалайтын құрал) да кеңқолданыла бастады. Егінді атпа және шығыр (су көтеретінқурылғы) арқылы қолдан суарды4. ХX ғасырдың басындағы қазақтардың жаппай егінші-лікке өту себептері. XIX ғасырдың соңында қазақтарды жаппайегіншілікпен айналысуға мәжбүреткен себептер: біріншіден, орысшаруаларының қоныс аударуы салдарынан мал жайылымдарықысқарып, қала түрғындарының саны өсті. Екіншіден, қазақтарегіншілікке өтпеген жағдайда қоныстанған аймақтардан күштепығыстырылатын қауіпті де ескерді. Егіншілікке өту арқылықазақтар өз жерінде түрақтап қалуға әрекеттенді. Бүл туралы«Азиялық Ресей» (СПб, 1914, 1 т.) кітабын құрастырушылар бы-лай деп жазған: «Орыстардың қоныстануы бул жерге (Далалықолкеде) қазақтардың отырықшылыққа көшуімен бірге жүріп жатыр. Жайылымдардың қысқаруы оларды малшаруашылығынанотырықшы егіншаруашылығына көшуге мәжбүрледі».Үшіншіден, патша өкіметінің отарлау саясаты қазақтардыотырықшылыққа көшіруді көздеді. Бүл жерде патшалық Ресей-дің басты мақсаты - өлкенің негізгі тұрғындарын жерінен айы-рып, қоныс аударушыларға босатып беру және қазақ қоғамындапатша билігі үстемдігін бекіту еді. Кейде қазақтар орыс шаруа-ларымен тәжірибе алмасып, олардан шаруашылықты жүргізуәдісін үйренген5. Аңшылық пен балық аулау. Қазақстанның жергілікті түр-
ғындары аңшылықпен ерте заманнан бері шүғылданды. Қазақшаруашылығында аңшылық қосымша кәсіп сипатында болды.Аң аулауға қыран құстар салу, құмай тазылар жүгірту, қақпанАңшылар және тұзақ құру сияқты тәсілдер қолданылды. ХIX ғасырдан аңаулауға мылтық пайдаланыла бастады. Қасқыр, түлкі, қарсақату кең таралды. Қымбат бағалы аң терілерін жәрмеңкелер менсауда орындарына шығарып, сататын болды.Ірі көлдер мен өзендерде, сондай-ақ Арал және Каспийтеңіздерінде балық аулау едәуір дамыды. Қазақтар балықтытағам ретінде тұтынды және сату үшін аулады. Балық Ертіс пенЖайықта көп ауланатынҚорыта айтқанда, қазақ халқы малшаруашылығымен қатар,егіншілік кәсібімен де айналысқан. Егіншілік кәсібі ОңтүстікҚазақстан мен Жетісу өңірінде ертеден дамыған. Оған дәлелретінде оқулықта келтірілген картада суармалы егіншілік жәнебау-бақша өсіретін аймақтар анық көрсетілген.Тарихи дәстүр негізінде қалыптасқан малшаруашылығымен егіншілік саласы бүгінгі күні ірі жетістіктерге жетті.Ауылшаруашылығы өніміне жаһандық сұраныс өсіп отырғанқазіргі уақытта өндіріске жаңа технологияларды кеңінен енгізу керек.§3-4 Қолөнер мен кәсіптер Қазақ қолөнері мен кәсібінің бастаулары. Қазақтар көнедәуірден Қазақстан жерін мекендеген ежелгі тайпалар (сақтар,ғүндар, ортағасырлық түркілер, қыпшақтар т.б.) рухани-ма-териалдық мәдениетінің тікелей мүрагері. Антрополог, ака-демик О. Смағұлов дәлелдегендей, Қазақстан жеріндегі түр-гындардың негізгі бөлігі төрт мың жыл бойы автохтондытүрде өлкені түрақты мекендеп келді. Олардың ежелгі мәдениетіқазақ халқының материалдық және рухани мүрасымен тікелейбайланысты және сабақтас келеді. Мысалы, сақтардың киізденжасалған бүйымдары қазіргі кездегі үлгілермен үндеседі. Киізжәне теріден тігілген шалбар мен етік үлгілері ХХ ғасырдыңбірінші жартысындағы дала түрғындарында кездеседі. 1969жылы белгілі археолог К. Ақышев ашқан Есік қорғанындағықару-жарақтар мен күміс тостаған, ағаш ыдыстар және қышқұмыраларды кейінгі кезеңдегі түрғындардың күнделікті өмі-рінен байқай аламыз. Сонау сақ заманынан бері қазақ халқыкиіз үй жасауды білді.Ежелгі заманда мыс, қола, темір балқыту ісі кеңінен дамы-ды. Академик Ә. Марғұлан тапқан Жезқазған маңындағы кенорындары бүл аумақтың көне металлургия орталықтарыныңбірі болғанын айғақтайды. Қазақтардың темір ұсталары мен