Файл: МиДМ ¦3-4,_2014.pdf

56

MORPHOLOGY AND EVIDENCE - BASED MEDICINE

астам  өмірін  туған  қақақ  халқына  қызмет  етуге 

арнады.  Өкінішке  орай,  осы  кунге  дейін  отандық 

тарих  ғылымындаСейітжапар  Асфендиярұлыны 

өмірі мен қызметі арнайы зерттеу нысанына айнала 

қойған  жоқ,зерттеушілердің  көпшілігі  Сейіт-

жапар  Асфендиярұлына  тек  Санжардың  әкесі 

болғандықтан  да  қысқаша  тоқталып  отырған.

Сейітжапардың ұлы Императорлық әскери медици-

налық академиясының тілегіне 1913 Санжар Асфен-

диаровқа  1914  жылдың  10  мамырында  құрасты-

рылған  қызметтік  формулярдық  тізімдері  шыққаг 

тегі  туралы  бабында  Санжар  “полковниктің  ұлы” 

деп    көрсеткен.  Белгілі  қазақ  қайраткері  Мұстафа 

Шоқай мен Тұрар Рысқұлов Сейітжапардың әскери 

атағы  туралы  әр  түрлі  мәлімет  берген,мысалы 

Мұстафа  Шоқай  өз  естеліктерінде  полковник 

деп  көрсетсе,Тұрар  Рысқұлов  1924  жылы  сәуірде 

И.В.Сталинге  жолдаған  баяндамасында  генерал 

деп жазған.Күні бүгінге дейін зерттеушілеодің қо-

лында  Сейітжапар  Асфендиарұлының  1916  жылы 

отставкаға  шығар  кезінде  генерал  майор    ше-

ніне  қол  жеткізгендігін  нақты  растайтын  немесе 

дәлелдейтін құжат жоқ. Сондықтан да,Сейітжапар 

Асфендиярұлын  қазақтың  арасынан  шыққан  бе-

сінші  генерал  деп  айту  қаншалықты  тартымды 

болғанымен,мұндай құжат зерттеушілердің қолына 

тусіп,  ғылыми  айналымға  енгенге  дейін  оның 

әскери атағын  полковник деп қарастыру әлдекайда 

орынды.

Осылайша,  өз  қызмет  жолын  Орынборда 

қара пайым  репититордан  бастаған  Сейітжапар 

Асфендиярұлы  жарты  ғасырдан  астам  уақыт 

бойы  мемлекеттік  қызметте  болып,  полковник 

ата  ғына  қол  жеткізді.  Өз  жұбайы  Гүландамен 

бірге  сегіз  баланы  тәрбиелеп,олардың  барлығына 

мүмкіндіктері  келгенше  уақыт  талабына  сай  орта 

және жоғары білім беруге тырысты.Сейітжапар мен 

Гүландамның тәрбиелеп өсірген балалары артынан 

өз  ғұмырларын  туған  түркі  мұсылман  халқына 

адал қызмет етуге арнап,Орта Азия және Қазақстан 

тарихында өздерінің өшпес ізін қалдырды.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Өзбекстан республикасының  Орталық мемлекет-

тік мұрағаты (ӨРОММ) .И-762-қ, 1т,30–іс, 100-105 б.

2.Ресей  мемлекеттік  әскери-тарихи  мұрағаты 

(РМӘТМ) 316- қ,42-т, 1050-іс, 41-43б.

3.300-летие царствующего Дома Романовых.1613 г.-

21 февраля  1913 г.//Сост.П.Барзаковский.-Одесса, 1913.

Репитное издание-Рига.1990.

4.Махмудов  М.М  Санжар  Джаппарович  Асфен-

дияров 

Революцией 

призванные:Биографические 

очерки.-Вып.2.–Ташкент, 1991.-С.40.

Резюме

В  этой  работе  показан  жизнь  и  деятельность 

Сейтжапар асфендиярова

Summary

The article deals with life and activity of SeitzhaparAs-

fendiyarov

АНАЛИЗ БИОПСИЙНЫХ 

ИССЛЕДОВАНИЙ ШЕЙКИ МАТКИ ПО 

ДАННЫМ ОПАБ ГОРОДА АКТОБЕ

Бекова К.

Научные руководители – к.м.н. Власова Л.Н., 

ассистент Нугманова Н.А.

Западно­Казахстанский государственный 

медицинский университет имени М.Оспанова

г.Актобе, Республика Казахстан

Актуальность

: Цервикальная эктопия явля­

ется наиболее частым заболеванием шейки матки, 

встречающимся в различные возрастные перио­

ды женщины, преимущественно в ранний реп­

родуктивный период. Эктопический процесс в 

шейке матки протекает весьма длительно и может 

подвергаться эпителизации при благоприятном 

течении или метаплазии, как неблагоприятный 

исход. Являясь доброкачественным заболеванием  

шейки матки, эктопия тем не менее всегда требуют 

проведения соответствующего и своевременного 

лечения [1]. По данным Е. Б. Рудаковой (2002) 

эктопия шейки матки встречается у 38,8% женщин 

репродуктивного возраста. Нередко рецидивируя, 

заболевание при ряде неблагоприятных условий, 

нарушает репродуктивную (шеечный фактор 

бесплодия) и менструальную функцию у жен­

щин, а  в 3,6­9,0% случаев − способствует воз­

никновению рака шейки матки [2]. Факторами 

риска возникновения и развития этих патологий 

являются: раннее начало половой жизни, наличие 

большого числа половых партнеров, роды и аборт 

в очень молодом возросте. В последние годы 

установлено, что важная роль в возникновении 

предраковых состояний принадлежит инфек­

ционным агентам, среди которых 1­е место зани­

мает вирус папилломы человека (ВПЧ). ДНК 

вируса выявляется практически у всех больных с 

предраковыми состояниями и РШМ, в связи с чем 

Международное агентство по исследованию рака 

(IARS) официально объявило ВПЧ 16­ го и 18­ го 

типов канцерогенными факторами. Характерный 

цитопатический эффект ВПЧ – койлоцитоз – 

возникает в поверхностных слоях эпителия, при 

этом ядро принимает неправильную форму и 

становится гиперхромным из – за скопления в нем 

вирионов, в цитоплазме появляются вакуоли.  

Присутствуя в макроорганизме, вирусы не 

всег да вызывают заболевание. 

57

МОРФОЛОГИЯ ЖӘНЕ ДӘЛЕЛДІ МЕДИЦИНА

Установлено транзитарное и постоянное (пер­

систирующее) носительство ВПЧ. Последнее в 

дальнейшем приводит к развитию дисплазии лег­

кой степени, затем средней и тяжелой, которая 

заканчивается возникновением инвазивного РШМ 

[5]. 

По данным экспертов ВОЗ, ежегодно в мире 

выявляется около 500 000 случаев заболевания 

раком шейки матки, 250 000 из которых закан­

чиваются летально [3]. 

Согласно, относительно новой классификации 

Е. Б. Рудаковой (1996) выделяют следующие виды 

эктопий: врожденную, приобретенную и реци­

дивирующую, а также по клиническим формом : не 

осложненную и осложненную.

Не осложненная эктопия шейки матки является 

вариантом нормы для девушек­подростков и 

молодых женщин до 25 лет. В этом возрасте 

эктопия шейки соответствует не устоявшемуся 

гормональному статусу, как правило, не приводит 

к малигнизации и не требует лечения. Однако, 

выявление эктопии в более позднем возрасте 

требует тщательного обследования и обязательного 

лечения.

Осложнённая форма эктопии в сочетании 

с воспалительными процессами представлена: 

острым эндоцервицитом, хроническим эндоцер­

вицитом, предраковыми процессами шейки матки 

(дисплазией, лейкоплакией, полипами шейки мат­

ки) с нарушением эпителиально­ стромальных 

взаимоотношений шейки матки. 

Цель исследования:

1.  Определить частоту цервикальной  экто­

пии за 3 года  (2010 – 2012гг) по результатом биоп­

сийных материалов Отделения общей пато логии 

Областного патолого­анатомического бюро г. 

Актобе.

2. Определить частоту неосложненных и 

ослож ненных эктопий с учетом возраста, пред­

шествуюшего фона обследуемых.

Материалы и методы исследования.

  Ис­

следо 

вание проводилось по данным журналов 

регистрации биопсийных исследований Отделе­

ния общей патологии Областного патолого­анато­

мического бюро и сооветствующего гистологи­

ческого материала за последние 3 года (2010 

– 2012гг.). Изученные гистологические срезы были 

изготовлены по стандартной технологии:  после 

фиксации в 10 % растворе формалина, стандартной 

проводки, заливки в парафин, срезы окрашивались 

гематоксилином и эозином. Описание и фотогра­

фирование микропрепаратов проводилось при 

помощи микроскопа Leica DM – 100. (масштаб)

Результаты и обсуждение:

 За 2010 ­2012 г 

было проведено 1683 биопсииных исследований 

с диагнозами: 1) цервикальная эктопия; 2) цер­

ви 

кальная эктопия с эпидермизацией; 3)цер­

викальная эктопия в сочетании с хроническим 

эндоцервицитом; 4) цервикальная эктопия с ост­

рым эндоцервицитом; 5) цервикальная эктопия 

с эндоцервикозом и ретенционными кистами; 7)

хронический эндоцервицит с  дисплазией железис­

того эпителия; 8) хронический эндоцервицит с 

дисплазией плоского эпителия; 9) c­r in situ; 10 )

плоскоклеточный c­r шейки матки; 

В сответсвие с поставленными целями, все 

случаи были разделены на 2 группы: 1­ ая группа 

– не осложненная цервикальная эктопия, 2 – ая 

группа – осложненная  цервикальная  эктопия. 

Не осложненная цервикальная эктопия была 

выставлена в 556 случаях(33% ) , осложненная  

цервикальная  эктопия ­1127(67% ).  В динамике 

можно отметить, что отмечается тенденция 

к снижению не осложненных цервикальных 

эктопий: в 2010 г диагностированны – 307(55%), 

2011г – 131(24%), 2012г – 118(21 %). В свою очередь 

отмечается увелечение числа осложненных 

цервикальных  эктопий за период исследования: в 

2010 г составили – 238(21%), 2011г – 396(35%), 2012 

г – 493(44%). 

Возраст обследуемых колебался от 14 до 72 

лет. Чтобы изучить частоту не осложненных и 

осложненных цервикальных эктопий в различных 

возрастных группах, исследуемых разделили на 3 

группы: 1­ая группа ­ до 25 лет, 2­ ая группа – от 26 

– 45 лет, 3­ яя группа – от 46 лет и старше. 

За три года неосложненная цервикальная 

эктопия была диагностирована в группах:

­  до 25 лет: 76 случаев, из них 2010 г – 21(32%), 

2011 г – 37(56%), 2012 г – 18(12%); ­ то есть, мы 

видим, что отмечается волнообразное изменение 

этих показателей.

­  от 26 – 45 лет: 410 случаев, из них 2010 г 

– 237(58%), 2011 г – 81(20%), 2012 г – 92(22%); ­ в 

этой возростной группе отмечается тенденция к 

уменьшению частоты случаев.

­  от 46 лет и старше: 70 случаев, из них 2010 г 

– 49(70%), 2011 г – 13(19%), 2012 г – 8(11%). – в этой 

возростной группе отмечается явная тенденция к 

уменьшению случаев этой патологии.   

Осложненная  цервикальная  эктопия диагнос­

тирована за три года в следующих возрастных 

группах:

­   до 25 лет: 152, из них 2010 г – 25(16 %), 2011 

г – 49(32%), 2012 г –78(52%); ­ что свидетельствует 

о явном росте этой патологии в этой возрастной 

группе.

­  от 26 – 45 лет: 847, из них 2010 г – 181(21%), 

2011 г –302(36%), 2012 г –364(43%); ­ отмечается 

явной рост.  

58

MORPHOLOGY AND EVIDENCE - BASED MEDICINE

­  от 46 лет и старше: 128, из них 2010 г – 

32(25%), 2011 г –45(35 %), 2012 г –51(40%). – То есть, 

во всех возрастных группах частота встречаемости 

с каждым годом увеличивается.

Заключение

. В результате проведенного 

исследования было выявлено снижение частоты 

не осложненных цервикальных эктопий. В тоже 

время отмечается увеличение числа осложненных 

цервикальных  эктопий. Анализ эктопий в раз­

личных возрастных группах показал, что 

неосложненная цервикальная эктопия у женщин в 

возрасте до 25 лет имеет практически одинаковые 

показатели, а в 2 и 3 группах исследуемых, была 

отмечена тенденция к сниженю этого показателья. 

Во всех возрастных группах отмечается рост числа 

осложненных цервикальных эктопий. Этот факт 

настораживает так как осложненная цервикальная 

эктопия риск развития РШМ.

Рекомендация

: учитывая рост осложненных 

цервикальных эктопий у женщин самых различных 

возрастных групп, можно рекомендовать  прове­

дение скринингов заболевания не только женщи­

нам, с проблемными жалобами, но и женщинам в 

возрасте до 30 лет. 

Список литературы:

1.  Кондриков  Н.И.  «Патология  матки»  -  М.: 

Практическая медицина, 2008. 11-94с.

2.  Клиническая  гинекология.  Избранные  лекции: 

Матер. конгресса «Практическая гинекология: от новых 

возможностей  к  новой  стратегии»  /  Под  ред.  В.  Н. 

Прилепской. - М.: МЕДпресс-информ, 2007. - 480 с.

3.  Козаченко, В. П. Онкогинекология: руководство 

для врачей/ В. П Козаченко.- М.: Медицина, 2006.- 560 с.

4.  Предраковые  заболевания  и  начальные  формы 

рака  шейки  матки  /  под.  ред.  Л.  Н.  Василевской.  –  М.: 

Медицина, 1987. – 160 с. 

5.  .  Кустаров, В. Н. Патология шейки матки / В. Н. 

Кустаров, В. А. Линде; под ред. В. Н. Кустарова. – СПб.: 

Гиппократ, 2002. – 144с.

ҮШКІЛ НЕРВ НЕВРАЛГИЯСЫНА 

АКУПУНКТУРА АРҚЫЛЫ ЕМ ЖҮРГІЗУ

Ерғали Жанбота, Абдубалиева Ақерке 

ЖМ13-006-1 топ студенттері, Алматы қ., 

С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ

Жетекші- аға оқытушысы Л.А.Искакова

Жоспары:

1.  Акупунктура тарихы

2.  Акупунктура (Чжень-Цзю терапиясы)

3.  Үшкіл нервтің анатомиясы 

4.  Үшкіл нерв невралгиясын емдеу

5.  Қорытынды

Биологиялық  белсенді  нүктелер  арқылы  бұ-

рынғы  Қытай  тәжірибесімен  емдеу.  Ол  –  реф-

лекстің  реттеуші  әсерінің  биологиялық  белсенді 

нүктелерінің ағзадағы орны. Акупунктура – латын-

ның  akus  –  ине    және  puncture  –  шаншу    деген  

сөзінен  шыққан.  Ол  тек  ғана  Қытайда  ғана  емес, 

ескі Египетте де нүктелерді инемен емдеу бұрыннан 

қолданылған.  Оның  толық  тәжірибесі  Қытайда 

сақталып қалған. 

Қытайдың  емдеу  саласында  акупунктура  емін 

чжень – цзю терапия дейді. Чжень – инемен   цзю 

– күйдіру деген мағынаны береді. Адам ағзасының 

күш  қуаты  12  қос  негізгі,  2  жалқы  меридианнан 

тұрады.  Олар  365  белсенді  нүктелерге  әсер  етеді. 

Қазіргі  кезде  акупунктураның  365  нүктесі  белгілі. 

Европада  инемен  емдеу  алғыш  рет  XVII  ғасырда 

енді. Осында ол акупунктура деген атқа ие болды.

Акупунктура (Чжень – Цзю терапиясы) 

Инемен  емдеудің  бұл  түрі  беткейлік  инемен 

шаншу  әдісінің  жетілген  ең  жақсы  әдісі  «Янцы» 

деген атаумен «Хуандинэйцзин» де жазылған. Ұзын 

ине  арқылы  бес  рет  шаншу  арқылы  шаншудың 

бір  түрі  шынайы  нүктесіне,  ал  төртеуі  соның 

айналасына симметриялы әсер етеді. Мұндай әдіс 

гүл  тәрізді  деп  аталады.  Акупунктура  инелерінің 

ұстағышы  мен  басын  бамбуктен,  пластмассадан, 

тотықпайтын болаттан, ал ине ұшы алтыннан және 

күмістен жасайды, өте өткір болмауы тиіс. 

Симптоматикалық  емдеу  –  нүктелік  және 

меридиандардың терапевтік көрсеткіштерімен бай-

ланысты:  симптомдарына  қарай  меридиан дардың 

әсерін,  иглотерапевт  керекті  нүктелерін  таңдап 

алады. Симптоматикалық емдеу үшін кесел болған 

ошақтардан өтетін меридиан нүктелері алынады.  

Үшкіл  нерв  (V)  –  N.  trigeminus,  аралас  нерв, 

бірінші  желбезек  доғасымен  байланысты  дамиды. 

Оның  сезімтал  талшықтары  бет  пен  бастың 

алдыңғы  бөлігінің  терісін  нервтендіреді,  артқы 

жағынан  мойын  нервтерінің  артқы  тармақтары 

мен  мойын  өрімі  тармақтары  (артқы)  үшкіл  нерв 

аумағына  енеді  де,  аралас  нервтендіру  шекаралық 

аймағы  пайда  болады.  Сондай-ақ  үшкіл  нерв 

сезім  мүшелерінің  арнаулы  рецепторлары  (I,  II, 

VII,  VIII  және  IX  жұптардан  нервтендірілетін) 

болып  есептелінетін  бөлімдерінен  басқа  ауыз, 

мұрын,  құлақ  және  көз  коньюктивасы  шырышты 

қабықтарының  рецепторларынан  сезімталдықты 

өткізгіш нерв болып табылады. 

Үшкіл нервтің невралгиясы

Үшкіл  нерв  невралгиясы  (тригеминалдық 

невралгия) – үшкіл нервті зақымдайтын, үшкіл нерв 

нервтендіретін  аумақтардағы  қарқынды  ұстама 

түріндегі ауырулармен білінетін созылмалы кесел. 

Тригеминалдық  невралгиялардың  даму  себептері 

әрқилы:

59

МОРФОЛОГИЯ ЖӘНЕ ДӘЛЕЛДІ МЕДИЦИНА

- ми қан тамырларының ауытқулы (аномалды) 

орналасуындағы  сүйек  өзегі  арқылы  бассүйек 

қуысынан шығар аймақтағы нервтің қысылуы;

- бассүйек қуысындағы қан тамыр аневризмасы;

- бетке суық тию;

- бет аймағындағы созылмалы жұқпалы дерттер 

(созылмалы синуситтер, тіс жегісі);

Кесел  әдетте  40  жастан  асқан  адамдарда 

білінеді. Әсіресе бұл кеселден әйелдер жапа шегеді. 

Үшкіл  нерв  невралгиясының  негізгі  симптомы 

ауыру  болып  табылады.  Ауыру  көбіне  бір  жақты 

(беттің  екі  жартысын  сирек  қамтиды),  өткір, 

шектен  шыққан  қарқынды,  шыдау  қиын,  ауыру 

сипаты  сұққылаулы.  Науқастар  оны  кейде  электр 

зарядымен салыстырады. 

Ұстама ұзақтығы әдетте 10-15 секунд құрайды, 

бірақ  кейде  2  минутке  жетуі  мүмкін.  Ұстама 

аралығында әрқашан рефрактерлік кезең бар. Ұзақ 

уақыт  бойына  (көптеген  жылдарда)  ауырудың 

орналасуы мен оның бағыты (беттің бір бөлігінен 

екінші бөлігіне ауысады) өзгеріссіз. Ұстама кезінде 

бақылауға  көнбейтін  жас  ағу  мен  сілекей  ағу 

басталуы мүмкін.

Үшкіл нервті акупунктура арқылы емдеу

Емі:

1-қатыр(сеанс) 1. Туы: “баста” 21-ші нүкте 

2. Суенжо: “баста” 43-ші нүкте

3. Сыжогүң: “баста” 44-ші нүкте

2-қатыр(сеанс) 1. Яңбей: “баста” қастан жоғары 

бір сұң өлшеп тоқтаған жер      22-ші нүкте 

2. Теяң: “баста” 23-ші нүкте

3. Фыңшы: “баста” 16-шы нүкте 

3-қатыр(сеанс)  1.  Иыңшьяң:  “баста”  31-ші 

нүкте 

2. Сыбей: “баста” 30-шы нүкте 

3.Жиашы: “баста” 39-шы нүкте 

4-қатыр(сеанс) 1.Шаңгуен: “баста” 24-ші нүкте

2.Жүшияу: “баста” 34-ші нүкте 

3.Тыңхуей: “баста” 28-ші нүкте 

5-қатыр(сеанс) 1.Дышаң: “баста” 36-шы нүкте

2.Шинджяң:“баста” 37-ші нүкте

3.Сенжен: “қолда” 6-шы нүкте 

Дауалау  әдісі  (емдеу):  1.  Нервтің  1-ші  жағы 

ауырса 1-2 қатырды қолдану керек. 2. Нервтің 2-ші 

жағы ауырса 3-4 қатырды қолдану керек. 3. Нервтің 

3-ші жағы ауырса 5-ші қатырды қолдану керек. 4. 

Қандай  жақпен  ауырып  келсе  де  алдымен  мына 

нүктелерге ине шаншу керек: Хыго“қолда” 20-шы 

нүкте; Шуишы“қолда” 15-ші нүкте. 

Акупунктура  арқылы  емдеу  нервке  зақым 

келгенде үлкен көмегін тигізеді.

Қорыта  келгенде,  Қытай  медицинасы  өзіміз 

көргендей  әлемді  танып-білу  үшін  оның  да  ма-

ңызды  орын  алатынын  білдік.  Акупунктуралық 

жүйе  –  денедегі  терең  жатқан  нүктелердің 

жүйкесінің  элементін,  басқа  да  толып  жатқан 

төменгі және жоғарғы нүктелердің айналыс қуатын 

меридиан бөлігінің қамтамасыз етуі. Акупунктура – 

организмнің тіндерінің қызметі мен күшін қоздыру 

сезгіштігін көтерудің ең маңызды жұмыс атқаратын 

бөлігі.

УОЖ 611.7.08 + 612.65/-.053 · 2 (574.51)

БАЛАЛАР АҒЗАСЫНЫҢ ӨСІП –ДАМУЫНА 

ӘСЕР ЕТУШІ ТАБИҒИ ФАКТОРЛАРҒА  

БЕЙІМДЕЛУ ҮРДІСТЕРІ

Есимова Г.К.

С.Д.Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық 

Медицина Университеті, Алматы қаласы

Зерттеудің  мақсаты:

  Балалар  организмінің 

табиғи әсерлерге бейімделу үрдістерін терең және 

толық зерттеп білу. 

60

MORPHOLOGY AND EVIDENCE - BASED MEDICINE

Біз өз мақалаларымызда балалар организмінің 

өсіп  –  дамуына  түрлі  табиғи  факторлардың: 

баро метрлік  қысымның,  ылғалдылықтың,  күн 

сәулесінің белсенділігі, жауын  – шашынның және 

геомагниттік  аймақтардың  әсерін  терең  зерттеп 

жүрміз  және  де  осы  факторларға  организмнгің 

бейімделуін бақылау негізігі мақсатымыз.

Балалар  организмі  өсіп  –  даму  үстіндегі 

үрдістермен өмір сүреді. Даму үстіндегі организмге 

күнделікті  әсер  етуші  факторларға  бейімделу  өте 

күрделі мәселе ретінде қаралады. Өсіп келе жатқан 

организмге  әсер  етуші  табиғи  факторлардың 

ішінде ауа құрамының қысымы, ылғалдылық, түрлі 

жауын    –  шашын,  күн  сәулесінің  белсенділігінің 

әсерімен  қатар  табиғи  радиацияның,  ашып  айт-

сақ: магниттік аймақтың да әсері бар. Осы фактор-

лардың  бәрі  организмге  кешенді  түрде  әсер 

етіп,  күнделікті  өмірде  қалыпты  жағдай  ретінде 

тіркеледі.  Медициналық  тұрғыдан  молекулярлық, 

жасушалық,  тіндік,  жүйелік  тұрғыдан  өзгерістер 

анықталып жүр.

Бірақ  осы  факторлардың  біреуінің  ғана 

организмге  ұзақ,  тұрақты  әсер  етуі,  оның  деком-

пенсациялық  өзгерістеріне,  патологиялық  үрдіс-

тердің қалыптасуына әкеледі.

Мысалы

:  күн  сәулесі  жоғары  белсенділік 

шегіне  жеткенде  (шамамен  1020  ЭВ)  оның  құра-

мында  химиялық  элементтердің  ішінен  сутегі 

ядролары, гелий және оның ауыр иондары көбейеді 

екен,  осы  көрініс  организмге  әсер  етуші  алғашқы 

космостық  сәулелер  ретінде  тіркеліп,  кейіннен 

күшейіп, қайталанып, нуклеондар, мезондар, элект-

рон дар мен фотондар жиналып тұрақты магниттік 

аймақты қалыптастырады.

Балалар  организміне  қатысты  кешенді  әсер 

ететін  табиғи  факторлар  бейімделу  кезеңдерін 

тұрақты жүйелі түрде қалыптастыратын кезеңдерге 

бөлсек:

1.  Бала  дүниеге  келгеннен  кейінге  алғашқы 

жарты жылдығы – дәл осы кезеңде физиологиялық 

процестердің дестабилизациясы жүреді.

2.  2,5-3  жас  аралығы,  мұнда  гомеостатикалық 

үрдістердің  тұрақтылығы  қалыптасады,  функцио-

налды  өзгерістер  жасушалық  және  молекулярлық 

деңгейде жүреді.

3.  Бейімділіктің  тұрақтануы  12-15  жас  ара-

лығы.  Тұрақтылыққа  әсер  етуші  жүйелердің  жүк-

темелерінің  қалыптасу  кезеңі,  биохимиялық 

үрдістер бірқалыпқа келіп, майда қан тамырларының 

өткізгіштігі өзгереді. Дәл осы кезеңде патологиялық 

үрдістер  белең  алады.  Соның  ішінде  тыныс  алу 

жүйесінің түрлі өзгерістері.

4.  Организмнің  мүмкіндіктерінің  резервті 

түрдегі  өзгерісі.  Бұл  түрлі  созылмалы  аурулардың 

қалыптасу кезеңі деп аталады. 

  Осылайша  организм  ересек  күйге  өтіп, 

бейімделу, табиғи факторларға төтеп беретін терең 

резервті  өзгерістер  мен  тұрақтылық  қалыптасады. 

Егер организмде бейімделу үрдісі нашарласа, онда 

жасушалық  –  генетикалық  қоры  әлсіреп,  терең 

әлсіздік  пайда  болып,  патологиялық  созылмалы 

көріністер тұрақты түрде қалыптасады. .

   Осылай организм созылмалы ауруларға душар 

болады  екен.  Ал  енді  тікелей  жауын  шашынның 

ықпалына  тоқталсақ:  ұзақ  уақыт  ылғалдылығы 

төмен бөлмелерде отырған балалар тез шаршағыш 

және апатияға бейім, ылғалдылығы төмен ауа теріге 

өз  септігін  тигізіп  терінің  бозаруына,  сезімтал 

алллергиялық реакциялардың қалыптасуына соқты-

рады. Мұрынның, ауыздың, кейде көздің шырышты 

қабаттарының  құрғауынан  бала  ауызбен  дем  ала 

бастайды, сілекейдің бөлінуінің төмендеуі баланың 

тәбетінің төмендеуіне алып келеді. Жасы үлкенірек 

балаларда  қарама-қарсы  реакция  көрінеді:  тез 

қозғыштық,  беттің  гиперемиясы,  кейде  бастың 

ауыруы және бастың айналуы. Ылғалдылығы төмен 

бөлмелерде ұзақ уақыт болу ауа-тамшылы жолмен 

берілетін  респираторлы  аурулардың  өршуіне 

қолайлы жағдай болып табылады.

Осылайша  әр  түрлі  табиғи  факторлардың 

әсеріне  организм  әр  түрлі  жауап  береді,  дегенмен 

біз өз зерттеулерімізде бейімделу факторларын біз 

осылай тұжырымдадық.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1.  Груза  Г.В.,  Ранькова  Э.Я.  Обнаружение 

изменений климата: состояние, изменчивость и экстре-

мальность климата. // Метеорология и гидрология. 2004. 

№4.

2.  Губинская  Г.С.,  Турулина  Г.К.  О  возможной 

связи суровых зим с солнечной активностью. // Гидро-

метеорология и экология. – 2012. №2.

3.  Десятова К.И., Особенности прикота солнечной 

радиации  на  территорию  Казахстана  летом  и  зимой.  // 

Гидрометеорология и экология. 2010.№4.

4.  Дорошко  Т.Н.  Влияние  метеогелиофакторов 

на  сердечно-сосудистую  систему:  обзор  литературы.  //

Медицинские новости. – 2002. №12.

5.  Дорошко  Т.Н.  О  влиянии  геомагнитных 

возмущении  на  возникновение  пароксизмов  мерца-

тельной аритмии. // Медицинские новости. – 2002. №5. 

6.  Жилов Ю.Д. «Проблема искусственного светого 

и УФ-климата в гигиене детей и подростков» автореферат. 

// Москва. – 1969.

7.  Ишков  В.Н.,  Кононович  Э.В.  Проявление 

солнечной активности. // Режим доступа: http://skolniki.

narod.ru/bury.htm.

8.  Кауров Э. Человек, Солнце и Магнитные Бури. 

// «Астрономия» РАН, 19.01.2000. Режим доступа: http://

sciеnce.ng.ru/astronomy/2000-01-19/4_magnetism.html. 

9.  Аветисян Л.Р., Кочарова С.Г. Изучение влияние 

повышенной  учебной  нагрузки  на  состояние  здоровья 

учащихся. // Гигиена детей и подростков. – 2001.