Файл: Шріпханов с. Д., Румянцев ю. В., Маышев ж. К, Мазеев д. Т. Имарат пен рылысты рт ауіпсіздігін амтамасыз етуді жалпы Аидаттары 1516000 рт ауіпсіздігі.docx

1.2 Жану туындау шарттары және өрттің топтастырылуы Өрт сөндіру қызметтерінің кәсіби қызметі пәні ұйымдарда, елді мекендерде және объектілерде өрттердің алдын алу және сөндіру болып табылады. Өрт – адам өмiрi мен денсаулығына қатер төндіретін, зиян келтiретiн, жеке және заңды тұлға, қоғам мен мемлекет мүддеciне материалдық нұқсан келтiретiн бақылаусыз жану [1]. Заңнамада «өрт» термині, ең алдымен, бақыланбайтын жану ретінде түсіндіріледі, яғни, жылумен бірге жүретін заттектің тотығуының физикалық химиялық үрдісі. Алайда, бұл жанудың салдары әлеуметтік сипатта болады, өйткені қауіп туындайды және адам өмірі мен денсаулығына зиян келеді. Сонымен қатар, өрт жеке және заңды тұлғаларға материалдық шығын келтірумен байланысты экономикалық компонентпен сипатталады. Өрттер аумақтық және аймақтық масштабтарға (орман, дала) ұласып, қоғам мен мемлекет мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін (экологиялық салдар). Осы тұрғыдан алғанда өртті жағымсыз әлеуметтік құбылыс деп санауға болады. Өрттің пайда болуы үшін жанғыш зат, тотықтырғыш және жану көзі болуы мүмкін, оны кейде «от үшбұрышы» деп те атайды (1.1-сурет). Жану көзі Жанғыш зат Тотықтырғыш (оттегі) 1.1-сурет. Өрт туындау салдары (өрт үшбұрышы) Жану көзі - жанғыш затқа және тотықтырғышқа термиялық әсер етуші құрал, жанғыш затты тұтатуға жеткілікті қуат, температура және әсер ету уақыты бар. Кейбір жағдайда бірдей жылу көзі тұтану көзі болуы мүмкін (мысалы, жанып тұрған сіріңке қағаз парағын оңай тұтатады), ал басқа жағдайда ол мүмкін емес (мысалы, ағаш бөренені сіріңке жандырмайды). Шығу табиғаты бойынша тұтану көздері бес түрге жіктеледі (1.3кесте). 1.3-кесте. Жану көздерінің жіктелуі

Жану көзі
термикалық	механикалық	электрлік	химиялық	микробиологиялық
ашық от, жану өнімдері, қозғалтқыштың жұмысындағы ұшқындар, газ және электр дәнекерлеу жұмыстары кезінде ұшқындар	мойынтіректің қызып кетуі, конвейердің бағыттаушы мойынтірекке қарсы үйкелісі, ұшқынның пайда болуымен қатты заттектің әсері	электр сымдарының қысқа тұйықталуы, өткізгіштерд і буындарда қыздыру, найзағай	ацетилен, сутегі, хлор қоспасы өздігінен жарықта жанады	микроағза тіршілік әрекеті нәтижесінде қыздыру, мысалы, ылғалды пішен, дән, астық қалдықтарының өздігінен жануы

---

Жану әлеуеттік көзінің температуралық көрсеткіші:

• 
  найзағай өзегі, арнасы 30000 °С
  
• 
  пісіру/дәнекерлеу бөліктері 2100 °С
  
• 
  металл кесу кезіндегі тамшы 1500 °С
  
• 
  қызу электр шамының колбасында 40 Вт – 150 °С, 75 Вт – 250 °С, 100 Вт – 300°С.
  
• 
  шылым жалыны (бықсуы) 410 °С, темекі 460 °С, жанған сіріңке 640 °С.
  

Пештердің, паровоздардың және тепловоздардың ұшқын түтіктері үшін, сондай-ақ ішкі жану қозғалтқыштары, оттықтары бар басқа машиналар үшін температурасы 1000°C және диаметрі 5 мм - 600°C болса, диаметрі 2 мм болатын ұшқынның өрт қаупі бар екендігі анықталды. Жанғыш заттек – тұтану көзін алып тастағаннан кейін өздігінен күйіп кетуі мүмкін зат. Ол қатты (жиһаз, маталар, резеңке және т.б.), сұйық (мұнай өнімдері, спирттер және т.б.) және газ тәрізді (метан, ацетилен, сутегі және т.б.), дисперсті (жанғыш және жарылғыш) болуы мүмкін шаң: диірмен, ұн, көмір, алюминий ұнтағы және т.б.). Жану үрдісі - қызу мен жарықтың шығумен қатар жүретін тотығу реакциясына негізделген физикалық және химиялық үрдістің жиынтығы. Тотығу реакциясы мұндай реакция деп аталады, онда электрондардың бір молекуладан не ионнан екінші атомға ауысуы жүреді. Мұны оттегідегі көміртектің жануынан көруге болады: С +О2 С+4О-2. Көміртегі тотығу күйін 0-ден +4-ке дейін арттырды, ал оттегі аралас электрондар түзеді және тотығу күйін-2-ге дейін төмендетеді. Элементтердің тотығу дәрежесі өзгергендіктен реакция тотығу болып табылады. Маңызды! Көбінесе ауа оттегі тотығу құралы ретінде әрекет етеді. 1754 жылы шотландтық физик және химик Джозеф Блэк ауаның жай зат емес екенін, 78% азоттан (N2), 21% оттектен (O2) және 1% басқа газдан (Ar - газ қоспасынан) тұратынын тәжірибе жүзінде дәлелдеді. аргон, сутегі-Н2, көміртек оксиді-СО, көмірқышқыл газы-СО2, ацетилен-С2H2, метан-CH4 және т.б.) Ауа құрамы 1.2-суретте көрсетілген. 1.2-суреті. Ауа құрамы Алайда, кейде жану басқа тотықтырғыш заттекмен әрекеттескенде пайда болуы мүмкін:

• 
  Сl хлормен, оның ортасында күйіп кететін, мысалы қызыл фосфор, сутегі, этилен;
  
• 
  S күкіртпен, қоршаған ортасында мыс жанатын;
  
• 
  СО₂ көміртегі диоксидімен. Магний СО₂-де жанатыны белгілі.
  

Заттек мен материалдардың өрт қауіпті көрсеткішін көптеген есептеулер үшін олардың жану реакцияларының теңдеулерін құру қажет. Бұл теңдеулерді құрастыру кезінде, есептеулердің қарапайым болуы үшін ауаның 79% азот пен 21% оттегі болады деп болжанады. Яғни, ауадағы оттегінің бір көлеміне 79/21 = 3,76 көлем азот.

---

Осылайша, есептеулерде ауаның құрамы ұсынылуы мүмкін:

---

О₂ + 3,76 N₂

Жалпы жағдайда жану реакциясының түрі: Жанушы заттек +  (О₂ + 3,76 N₂) = жанғыш өнімдер Бұнда - жану реакциясы кезіндегі стехиометрикалық коэффициент. Жану толық және толық емес деп ажыратылады. Толық жанудан кейін бұдан былай жанбайтын өнімдер пайда болады: көмірқышқыл газы, күкірт газы, су буы. Мысалы, метанның жану реакциясы үшін теңдеу мына формада болады: СН₄ +2О₂ +2 3,76 N₂ =CO₂ + 2Н₂О + 2 3,76 N₂ Толық емес жану ауа оттегінің жану аймағына қол жеткізу қиын болған кезде пайда болады, нәтижесінде толық емес жану өнімдері пайда болады: көміртегі оксиді (СО), спирттер (CH3OH-метил спирті), альдегидтер (CH3CHOH-сірке альдегиді) және т.б. Жанғыш заттек мен материалдардың көп бөлігі үшін жану аймағындағы оттегінің мөлшері 14 - 17% дейін төмендеген кезде жану тоқтайды және ауадағы оттегінің мөлшері 10% не одан аз болған кезде тек кейбір жанғыш заттек (сутегі, этилен, ацетилен және т.б.) жануы мүмкін. Қорытынды: осылайша өрттің алдын алу не жою үшін оның «шыңы» үшбұрыштан алынып тасталуы керек:

1. 
   Тұтану көзі отқа өрт сөндіру құрамын беріп, салқындату әсерін береді (ықшам, атомдалған су, көмірқышқыл газы және т.б.);
   
2. 
   Жану аймағындағы тотықтырғыш заттың (оттегінің) шоғырлануын азайтуға жанғыш затты ауадағы оттегіден көбік, құм, жермен бөліп алу не инертті газдарды (азот, көмірқышқыл газы, түтін және шығатын газдар, су буы және т.б.) бөлу арқылы қол жеткізіледі;
   
3. 
   Жанғыш заттекті от көзіне жеткізуді жою не тоқтату, мысалы, мұнай құбырлары мен газ құбырларындағы клапандарды жабу арқылы жүзеге асырылады.
   

Жанғыш материалдардың түрлері бойынша өрттер 6 алты түрге бөлінеді (А, В, С, D, E, Ф) 1.3-суреті. 1.3-сурет. Жанғыш материал түріне қарай өрттерді топтастыру Біріншіден, өрт туындаған кезде адам денсаулығы мен қоршаған ортаға нақты қандай қауіп төнетінін түсіну керек. Адамның жарақаттануына, улануына не өліміне және (не) мүліктік залалға әкелуі мүмкін «өрт қауіпті факторлары» (ӨҚФ) тұжырымдамасы бар, егер олардың мәні өрт қауіпсіздігі стандарттарымен белгіленген рұқсат етілген мәндерден асып кетсе.

---

Өрт қауіптіліктерінің жіктелуі өрт туындаған кезде адамдар мен мүліктерді қорғау үшін қажетті өрт қауіпсіздігі шараларын негіздеу үшін қолданылады. Өрт қауіпіне мыналар жатады:

1. 
   жалын және ұшқын;
   
2. 
   жылу ағыны;
   
3. 
   қоршаған орта температурасының жоғарылауы;
   
4. 
   улы жану өнімдерінің шоғырлануының жоғарылауы және жылу ыдырауы;
   
5. 
   оттегінің төмен деңгейде шоғырлануы;
   
6. 
   түтін көрінуінің төмендеуі [3. 1-қосымша].
   

ӨҚФ сыни көрсеткіш мәні 1.4-кестеде келтірілген. 1.4-кесте. ӨҚФ сыни көрсеткіштерінің шамасы

ӨҚФ	Қоршаған орта температурас ы	Ауадағы оттегі көлемі	СО ауадағы көлемі	СО2 ағадағы көлемі	Жану өнімдерін ің улылығы	Жылу ағын қуаты	Көрудің шектелу і
	T, °С	O2, кг/м3	CO, кг/м3	CO2, кг/м3	HCl,кг/м3	Р, Вт/м2	м
Сыни көрсеткіш мәні	70	0,226	0,00116	0,11	2,3х10-5	1400	20

1.4-кестеде көрсетілгендей өрттің адам ағзасына ең қауіпті әсері бұл улы жану өнімдері. Оның үстіне, олардың деммен жұту көлеміндегі маңызды көрсеткіші өте мардымсыз және мөлшері:

• 
  хлорлы сутек НСl – 0,02310^-3 кг/м^з;
  
• 
  цианды сутек НСN -0,210^-3 кг/м^з;
  
• 
  күкірт сутегі H₂S – 1,110^-3 кг/м^з.
  

Электрлік материалдардың жану кезіндегі уытты заттектің шығу мөлшері 1.5-кестеде келтірілген. 1.5-кесте. Электрлік материалдарды жағу кезіндегі улы заттектің шығарылуы

Материал	Жану токсикалық өнімнің бөлінуі, кг/кг
	СО2	СО	HCl
Электртехникалық материал: текстолит, карболит	0,38	0,056	0,0054
Электркабіл АВВГ: ПХВ- сырты мен оқшаулануы	0,4	0,109	0,025

---