Файл: 25660-1.pdf

Іванава з'яўленне ў майстэрні здзівіла шмат каго, падзея гэтая была галоўнай навінай дня. Але што да Капыловіча, то той моцна ўзрадаваўся, што атрымаў не слесара, а вопытнага механіка: Батрак ведае машыны так, як ён, малады механік, будзе ведаць не скора яшчэ. Пры такім слесару няма патрэбы яму, інжынеру, сачыць за разборкай ці зборкай кожнага вузла, можна заняцца сваімі справамі. А ў яго, маладога, халасцяка, хапала спраў апроч майстэрні. Прыемна спалучаць гэтыя справы з выкананнем службовых абавязкаў — машыны былі ўсюды, у кожным аддзяленні, на складах, на фермах. Але там жа былі і маладыя апаратчыцы.

Капыловіч ускочыў на свой новы матацыкл, якім яшчэ не нацешыўся, і, нарабіўшы ляскату на ўвесь машынны двор, пагнаў у «трэцяе аддзяленне»; сказаў, што ў трэцяе, а паехаў у другі бок, з чаго рамонтнікі пасмяяліся: «Не навучыўся інжынер манеўраваць».

Работа Івана радавала — не з'яўляліся тыя думкі, што за рулём, не было ім месца ў галаве, занятай машынай. Таму не хацелася яму адрывацца нават на кароткія перакуры. Напарнік, малады слесар, які толькі мінулай вясной скончыў вучылішча «Сельгастэхнікі», хлопец не з сарамлівых і не з баязлівых, з інжынерам сварыўся, а перад Іванам як самлеў: пабаяўся нават нагадаць пра абед. Слесар другой пары, Дзям'ян Сернікаў, таксама былы шафёр, пазбаўлены за аварыю правоў, крыкнуў:

—Батрак! Мы тут жывём па-гарадскому, па-заводскаму. Па гудку. Не тое што вы, бадзягі. Пайшлі абедаць. А то боршч перапрэе.

Іван нехаця спусціўся з мастка камбайна. Не паспеў выцерці вехаццю рукі, як зазваніў тэлефон. Яго напарнік Коля працягнуў яму трубку.

—Вас, дзядзька Іван. Ліяна.

Звычайная справа, што яму званіла дыспетчар. Іван любіў яе ласкавы, заўсёды як бы перапрашальны галасок, любіў пажартаваць з ёй. Але тое, што дыспетчар, ведаючы, што ён здаў машыну, звоніць яму чамусьці спалохана.

Голас у Ліяны быў незвычайны, перарывісты, сумны:

— Іван Карнеевіч, разбіўся Шчэрба.

Ліяна вінавата тлумачыла, што яна не можа знайсці нікога з кіраўніцтва, але Іван спытаў адно:

—Дзе?

—Ля Кусяёў дзесьці. Адтуль пазванілі.

Іван апусціў трубку, сказаў слесарам, якія адчулі, што перадалі нешта незвычайнае, і глядзелі на яго:

—Разбіўся Хведзька,— і да Колі, які прыязджаў на працу з суседняй вёскі на матацыкле:— Дай матацыкл!

Да Кусяёў было кіламетраў восем. Іван, забыўшыся на паліто, у адным камбінезоне, вылецеў на шашу і ўжо праскочыў чайную, сельмаг, ды раптам развярнуўся, на шалёнай хуткасці, палохаючы вучняў, якія вярталіся са школы, падляцеў да ўрачэбнага пункта, ускочыў туды.

У пакоі ўрача сядзела Тася ў белым халаце, у белай шапачцы, пісала нейкую сваю медыцынскую справаздачу. Убачыла мужа ў такім выглядзе, мурзатага, у камбінезоне — збялела ад спалоху.

—Ваня! Што з табой?

—Збірайся! Бяда!

—Якая? Дзе?

—Хведзька разбіўся.

Яна не стала распытваць, паспешліва сабрала неабходнае для першай дапамогі. Але Івану здалося, што робіць Тася гэта з недаравальным спакоем і павольнасцю, хоць у сапраўднасці яна збіралася з прафесійнай акуратнасцю, каб нічога не забыцца для ўратавання жыцця. Іван узлаваўся, упершыню яго абурыў жончын спакой. Крыкнуў:

— Ды скарэй ты! Рукі ў цябе памлелі, ці шчо?

Але роблены спакой яе ўміг разляцеўся, калі, апранутая ў футра, яна ўбачыла, што Іван збіраецца ехаць на матацыкле ў адным камбінезоне.

—Дзе тваё паліто? Дзе твая машына? Заедзем дадому — апраніся! Запаленне хочаш схапіць?

—Тася! — не сказаў — прастагнаў ён так, што яна адразу сцялася, зніякавела, быццам зрабіла ці сказала нешта непрыстойнае, і моўчкі ўзабралася на задняе сядзенне; трымаючы на правай руцэ сакваяж, абхапіла мужа рукамі, прыціснулася — хоць спіну яму грэць футрам.

Іван выціскаў з матацыкла ўсю яго магутнасць. Свістаў ля вушэй вецер, балюча біў у твар сцюдзёнасцю. Страшна ляцелі, здавалася, лоб у лоб, стрэчныя машыны. Але страшней было, калі Іван абганяў грузавікі: праходзіў упрыцірку ля борта. У Таісы Міхайлаўны замірала сэрца. Яна заплюшчвала вочы. Малілася богу, у якога не верыла. Яна заўсёды баялася матацыклаў і рашуча запярэчыла, калі гадоў колькі назад, тады яшчэ не дараслі да мары пра машыну, Іван хацеў купіць матацыкл. Жонка шафёра, яна верыла ў чатыры колы і не верыла ў два.

Можа ўпершыню яна, смелая, рызыкоўная, так спалохалася хуткасці. А яшчэ баялася, што Іван прастудзіцца. Яна не паспела надзець пальчаткі, і яе голыя рукі, скрыжаваныя на мужавых грудзях, адразу заледзянелі. Таіса Міхайлаўна з болем думала, што так жа заледзянелі Іванавы грудзі, бо пад камбінезонам не было нават пінжака — адна фланелевая сарочка. Яна сваімі далонямі засланяла яго грудзі ад ветру. Дакарала: «Ах, які дурань! Ах, які дурань! Як малы»,— але яму не сказала больш ніводнага слова, баялася не толькі паварушыцца — уздыхнуць мацней, каб нічым, ні на адно імгненне не адцягнуць яго ўвагу ад дарогі, ад руля.

З-за страху і клопатаў пра мужа не паспела нават падумаць пра Хведара Шчэрбу. Толькі калі здалёк, можа за два кіламетры, убачыла на шашы скапленне машын, падумала пра аварыю і што ў аварыю трапіў Хведзька, вясёлы сябра іх сям'і, з кім яна нярэдка сварылася і аднак жа любіла яго за шчырасць, праўдзівасць, весялосць, бесклапотнасць — нічога яму не хацелася, акрамя чаркі гарэлкі,— ні адзення, ні машыны, ні мэблі. Што з ім? Ранены? А калі? Таіса Міхайлаўна пахаладзела ад гэтай думкі, і ёй зрабілася сорамна за свой эгаізм, яна зразумела Івана, і сама захвалявалася.

Матацыкл праскочыў паміж машынамі, што стаялі з двух бакоў на ўзбочынах, туды, дзе над вольхамі ўздымаўся густы чорны дым.

Іван рэзка затармазіў, саскочыў з сядзення. Тася не адразу разняла рукі на яго грудзях, так і саскочыла разам з мужам, вельмі недарэчна ў такой сітуацыі абнімаючы яго. Але не таму яна не разняла рук, што яны моцна замерзлі, адзервянелі,— ад здзіўлення, неўразумення, утрапення, што ўдарылі ў сэрца новым, незнаёмым, страхам: гарэла... Іванава машына. З шашы яе занесла ў кювет; скрышыўшы нетрывалы яшчэ лёд, машына праскочыла неглыбокі кювет і радыятарам зламала маладыя алешыны. Гарэлі матор, кабіна, кузаў. Некалькі шафёраў, чэрпаючы вёдрамі ваду, спрабавалі заліць агонь. Але ад вады языкі полымя як бы выскоквалі з абвугленай, ужо згарэлай кабіны на паверхню, так бывае, калі вадой тушаць бензін ці керасін.

Нямала іншых шафёраў і пасажыраў — спыніліся два аўтобусы

— стаялі на шашы і давалі парады, кожны выдаваў сябе за вялікага знаўцу, як тушыць машыны.

Збоку пад алешынамі ляжалі два адкормленыя бычкі, адзін мёртвы, другі жывы — ён імкнуўся ўстаць і не мог, канвульсіўна біў нагамі па мёрзлай зямлі, па вольхах і жаласліва рыкаў, як прасіў у людзей дапамогі.

Старэчы жаночы голас гэтак жа жаласліва прасіў:

— Хлопчыкі, прыкаліце вы гэтага бычка. Няхай не мучаецца.

забылася на навакаін, а гэта ж першае, што яна павінна зрабіць — навакаінавыя прымочкі.

— Дык дасі ты мне сагрэць душу?

Таіса Міхайлаўна, незадаволеная сабою, падумала, што за дваццаць гадоў працы акушэркай, фельчарам яна так і не ўведала ці можна такому абпаленаму даць глыток спірту. А калі ад гэтага будзе горш? Уяўляючы, як баляць яго абпаліны, яна дрыготкімі рукамі разламала ампулу прамедолу, каб зрабіць укол, абязболіць.

— Разарвіце рукаў,— загадала яна жанчыне.

Хведар Шчэрба, непуцёвы балбатун, мацюжнік, які, здавалася, нікога і нічога не саромеўся, раптам вінавата і сарамліва сказаў:

—Тася!.. Маладзічкам етым я не сказаў. А табе... ты доктар...

Пашкуматала мне задніцу... Можа галоўнае адарвалася... кроў там хлешча, чую... Горача ў портках.

—Во чалавек! Яшчэ шуткуе! — захоплена сказаў малады, звонкі голас за Тасінай спіной.— Я першы пад'ехаў. На ім усё гарыць... Машына гарыць... А ён бычкоў сцягвае... Яны равуць, упіраюцца, баяцца ў ваду з кузава скакаць, Я акунуў яго самога. Каб не я — згарэў бы ўвесь, да ніткі.

—Памажыце павярнуць хворага,— папрасіла Тася маладога шафёра і жанчын, трэба было агледзець раны, пра якія Шчэрба толькі што сказаў.

Тася не бачыла, як падышоў Іван, а Хведар убачыў сябра і ажно памкнуўся падняцца:

—Карнеевіч! Не думай. Не я! Узарваўся бак. Мяне выкінула, як катапультай. Паляцеў, што твая ракета! І плюхнуўся на шашу. Слухай, ад чаго ён мог узарвацца? Іван! Во дзіва!

Тады да Тасі не дайшоў сэнс Хведаравых слоў. Уся яе ўвага была скіравана на дапамогу яму. Калі Шчэрбу павярнулі і яна агаліла яго са спіны, то з жахам убачыла, што ногі, ягадзіцы і паясніца ў чалавека — крывавае месіва. Цяжкае раненне і апёк. А ён усё жартуе, хрыпіць, уткнуўшыся абпаленым тварам у расталы снег, у прэлае дубовае лісце:

—Кума! Пяць грамаў спірту, зараза, шкадуеш?

—Хведзечка, пацярпі.

—Пацярпі! Я табе не Ісус Хрыстос.

З раненнямі прыходзілася мець справу часцей, чым з апёкам, і ў Таісы Міхайлаўны з'явіліся ўпэўненасць, спрыт, лоўкасць: для апрацоўкі раны, для перавязкі ўсё мелася.

Але Шчэрба, які хвіліну назад жартаваў, раптам страціў прытомнасць. Шок. Таіса Міхайлаўна зноў адчула сваю бездапаможнасць.

— Ці вызвалі скорую?

З тых, што памагалі ёй, ніхто пэўна не ведаў. Яна клікала Івана, але ён быў недзе там, ля машыны.

На яе шчасце, праз колькі хвілін, трывожна сігналячы, падляцела «хуткая дапамога». Пажылы ўрач, без паліто, у бялюткім халаце, глянуў на раненага, нявесела свіснуў, зрабіў свой укол, супрацьшокавы, і, не даўшы скончыць складаную перавязку, каротка загадаў санітарам:

— У машыну!

Тася засталася пад дубамі адна, непатрэбная цяпер нікому, з новым страхам, падобным на той, які яна перажыла аднойчы: некалі трохгадовы Карней захварэў на адзёр і яго, маленькага, з высокай тэмпературай, забралі ў інфекцыйную бальніцу, а яе не пусцілі туды.

Падышла машына ДАІ, з яе праз моцны рупар камандаваў сам Драмака:

—Увага! Увага! Таварышы вадзіцелі! Увесь транспарт, акрамя транспарту саўгаса «Добрынскі», прашу рухацца сваімі маршрутамі. Ачысціць шашу! Ачысціць шашу! Не рабіце затору!

Загудзелі маторы. Засігналілі аўтобусы, склікаючы пасажыраў, якія разбрыліся па лесе. Загад аўтаінспектара выконвалі акуратна і неадкладна, і праз колькі хвілін шаша апусцела. Цяпер на ёй стаяла толькі жоўтая машына ДАІ, з сінім ліхтаром угары, які круціўся і пасылаў сігналы, ды чырвоная пажарная машына, іх, саўгасная. Хадзілі свае людзі — Кузя, Забаўскі, пажарнік Сяргей Хамякоў.

Таіса Міхайлаўна пайшла да іх. У кювеце ўсё яшчэ біў нагамі і ўжо знясілена, хрыпла мыкаў ранены бычок, так ніхто яго і не прыкалоў, нягледзячы на просьбы жанчын.

Цяпер крыкнуў Хамякоў:

—Прыстраліце бычка! Капітан! У цябе пісталет.

Драмака аглядаў згарэлую машыну, якая ўсё яшчэ курэла, ахутаная дымам і парай. Аглядаў пільна, як прафесар хворага. Пачуўшы Хамякова, адарваўся ад машыны, дастаў з кабуры пісталет.

Тася заплюшчыла вочы. Нямала яна бачыла смерцяў, але смерці гэтага бычка ёй чамусьці не хацелася бачыць. Ды замест стрэлу яна пачула голас Хамякова і плюханне вады:

— Ваякі, такую вашу!.. Слюнцяі! Бычка не можаце забіць! Хамякоў перайшоў кювет, вырваў у разгубленага начальніка ДАІ

з рук пісталет і стрэліў бычку ў вуха. Той тузануўся і адразу ж выцягнуўся, спруцянеў.

Убачыўшы, што акушэрка намерваецца пераходзіць кювет у сваіх нізкіх ботах, асілак Кузя падхапіў яе адной рукой, як малую, і перанёс на той бок да машыны.

Іван, задымлены, мурзаты, з мантажнай лапаткай у руках, імкнуўся падняць пагнуты, скручаны, абгарэлы капот.

Драмака спытаў у яго:

—Дык што ж, па-твойму, Іван Карнеевіч, здарылася?

—Шчэрба сказаў, што бензабак узарваўся на хаду. На дарозе. Яго выкінула... а так згарэў бы чалавек. Бачыце, як згарэла кабіна?

Тады толькі да Таісы Міхайлаўны дайшоў сэнс таго, што адбылося. Яе скаланула ўсю, ударыла так, што пачало ліхаманіць. Не зважаючы на людзей, яна кінулася да мужа, адпіхнула яго ад машыны, быццам у ёй усё яшчэ таілася смяртэльная небяспека, потым схапіла за плечы, пачала трэсці.

—Гэта ён! Ён! Ён! Ён хацеў забіць цябе! Ванечка! Ён хацеў забіць цябе!

Разгублены, спалоханы, Іван адарваў ад сябе жончыны рукі, але, убачыўшы, як яе ліхаманку, абняў, прыціснуў галаву да свайго прапахлага бензінам, мазутам і дымам камбінезона.

—Успакойся. Што з табой, Тася? Успакойся, прашу. Пра што ты

кажаш!

Але сам толькі цяпер, пасля яе слоў, падумаў пра Шышку, у галаву ўдарыла млосная гарачыня. А потым стала горача ў жываце, пад сэрцам. Тася, як самлелая, павісла ў яго на руках, цяжкая-цяжкая. Відаць, усе прысутныя таксама ўпершыню падумалі, што гэта не звычайная аварыя, не ад таго, што Шчэрба, магчыма, учора перапіў,

зпахмелля заехаў у кювет, ударыўся ў вольхі, і машына загарэлася. Павел Драмака вярнуўся да сваёй «канарэйкі». Выклікаў па ра-

цыі абласную ДАІ, прасіў тэрмінова накіраваць экспертаў па аварыях, крыміналістаў.

—Так, магчыма, дыверсія! — пачулі яго голас.

—Дыверсія? У нас? — здзівіўся Кузя; аграном, чалавек малады, далёкі ад мінулага добрынцаў, магчыма, адзін не зразумеў Тасіных слоў і не здолеў звязаць падзеі ў адзін вузел.— Мы і слова такое забыліся.

—Я табе растлумачу яго,— сказаў Забаўскі, сур'ёзна, панура.

—Дзякую,— Кузя жартаўліва пакланіўся.

Ды ўсім іншым было не да жартаў.