Файл: мед.микробиология 1 часть каз.doc

Скачать файл
Заказать решение

ВУЗ: Не указан

Категория: Не указан

Дисциплина: Не указана

Добавлен: 08.09.2021

Просмотров: 8118

Скачиваний: 57

ВНИМАНИЕ! Если данный файл нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам.

СОДЕРЖАНИЕ

4.1.4. Мутациялар.

Мутациялар ДНҚ – ның құрлымдық өзгерісі, ол тұқым қуалаушылық қасиеттерінің (нақты бір қасиетінің) өзгеруімен сипатталады.

Антибиотиктерге қойылатын талаптар

Антибиотиктердің белсенділігі.Тығыз жағдайдағы антибиотиктік препараттардың белсенділігі заттың 1 мг- дағы бірлік мөлшерімен есептеледі. Дақылдық сұйықта және ерітінділерде антибиотиктердің 1 мл сұйықтағы бірлік мөлшерімен есептеледі.

Медицинада қолданылатын заттарды стерильдеудің алдындағы тазарту.

Осы мақсатта стерильдейтін заттарды ақуыздан, май қалдықтарынан, тағы басқа ластардан қолмен немесе механикалық әдістермен тазартады.

Автоклавтың жұмысын бақылау.

Химиялық бақылау:а) Автоклавтағы будың температурасына (120 - 121әС) жақын балқу нүктесі бар құрамында фуксині бар бензой қышқылын 30 – 40 мм – лік ұзындықтағы шыны түтүкшеге салып, екінші ұшын балқытып дәнекерлеп тастайды (балқу нүктесі 121 - 122әС).б) күкүрт немесе пирокатехинді пробиркаға салып, бикске салады, күкүрттің балқу температурасы - 112, әС, пирокатехиндікі - 102әС. в) Д+ маннозаны ұзындығы 115 мм болатын шыны түтүкшеге себеді, екінші ұшын дәнекерлейді. Балқу температурасы - 132әС.

Дезинфекциялық камералардың жұмысын бақылау

Жұқпалы ауру өздігінше түрлік, ал кейде типтік тұрғыдан жекеленген қоздырғыштармен туындалған спецификалық жұқпалылық жағдай. Макроорганизмге патогенді микробтардың немесе олардың токсинінің енуі (макроорганизмнің жасушалары және тіндерімен өзара әрекеттеседі) жұқпалы аурулардың пайда болуына тікелей себепкер болады. Жұқпалы аурулардың қоздырғыштары патогенді бактериялар, вирустар және саңырауқұлақтар болып табылады. Қарапайымдылар, гельминттер және жәндіктер қоздыратын аурулар инвазиялық немесе паразиттік ауруларға жатады.

Басқа ауруларға қарағанда жұқпалы аурулардың бірқатар ерекшеліктері бар.

Жұқпалы аурулардың ағымының сипаты және ұзақтығы бойынша ажыратып, бөледі. Сипаты бойынша: асқынусыз және қайталанбайтын жатық (гладкий), немесе ауру күшейіп, асқынулар және қайталанулар беретін-жатық емес (негладкий) түрлері болуы мүмкін. Жұқпалы аурулар ағымының ұзақтығы бойынша жіті (процесс 1-3 ай мерзімінде аяқталады), созылыңқы немесе жітілеу (ұзақтығы 4-6 айға дейін) және созылмалы (6 айдан астам) болуы мүмкін.

4. Жұқпалы аурулардың даму барысында иммунитет қалыптасады, ол инфекциялық процеске тән ерекшелік болып табылады. Әртүрлі жұқпалы аурулар кезіндегі жүре пайда болатын иммунитеттің кернеулігі және ұзақтылығында елеулі айырмашылықтар бар - өмір бойы қайталап жұғуды болдырмайтын айқын және тұрақты иммунитеттен бастап (қызылша, оба, шешек аурулары), тіптен аз уақыттан кейін қайталап ауруға мүмкіндік беретін әлсіз және қысқа мерзімділік иммунитетті (шегиллез) мысал ретінде келтіруге болады. Жұқпалы аурулар кезінде көбінесе тұрақты, кернеулі иммунитет қалыптасады. Жұқпалы аурулардың даму барысы және аяқталуының ерекшеліктері көбінесе сол кездегі иммунитет қалыптасуының пәрменділігімен байланысты. Жұқпалы аурулардың патогенезінің ерекшеліктеріне тән сипат-екіншілік иммунитеттің даму тапшылығы болып табылады. Бірқатар жағдайларда микробтарды қоршаулауға және элиминациялауға бағытталған қисынсыз (неадекватная) иммундық реакция (гиперергиялық реакция) иммунды-патологиялық үрдіске әкеледі, ол инфекциялық процестің созылмалы түрге айналуына және макроорганизмді өлім шегіне дейін жеткізуі мүмкін. Макроорганизмде микроб бар болған кезде төмендеңгейлік иммунитет асқынулар және қайталап ауыру (рецидив) пайда болуына әсер етуі ықтимал. Асқыну-бұл бәсеңсу немесе реконвалесценциялық кезеңдерде ауру симптомдарының күшеюі, ал ауру қайталану яғни рецидив- бұл сырқаттан айығу кезеңінде аурудың клиникалық симптомдары басылып кеткеннен кейін, дерт қозудың қайтадан пайда болуы. Асқынулар мен рецидивтер негізінде ұзақ уақытқа созылатын жұқпалы аурулар кезінде басымырақ байқалады (мысалы; іш сүзегі, тілме, сарып, туберкулез т.б.). Олар макроорганизмніғ резистенттілігін төмендететін факторлардың әсерінен пайда болады және макроорганизмде микробтардың табиғи даму циклімен байланысты болуы мүмкін (мысалы; безгек немесе қайталама сүзек кезіндегідей). Асқынулар мен рецидивтер клиникалық әрі зертханалық деңгейде байқалуы мүмкін.

5.Жұқпалы аурулар кезінде диагноз қою үшін спецификалық микробиологиялық және иммунологиялық диагноз қою әдістері (микроскопиялық, бактериологиялық, вирусологиялық, серологиялық зерттеулер және биологиялық, терілік-аллергологиялық сынамалар) қолданылады. Олар көбінесе диагнозды дәлелдеудің бірден-бір сенімді әдісі болып табылады. Бұл әдістер: негізгі, қосымша және экспресс-диагностикалық әдістерге бөлінеді.

Негізгі әдіске тексерілетін аурулардың барлығына ауру барысында диагноз қою үшін сөзсіз және кешенді түрде қолдалыналатын әдістер жатады.

Қосымша әдістер науқастардың жағдайын егжей-тегжейлі (детально) бағалауға мүмкіндік береді, ал экспресс-әдістер аурудын бірінші күндерінде ертерек диагноз қою үшін қолданылады. Диагностикалық әдістерді таңдау біріншілік клиникалық-эпидемиологиялық диагнозына және болжамдалып отырған нозологиялық түрдің ерекшеліктеріне қарай анықталады.

6. Жұқпалы ауруларды емдеу және алдын алу үшін этиотропты препараттардан (антибиотиктер және тағы басқа микробтарға қарсы препараттар) басқа, осы микробқа, сондай-ақ, оның токсиніне қарсы бағытталған (тікелей) арнайы препараттар қолданылады. Оларға вакциналарды, сарысуларды және иммундыглобуоиндерді, бактериофагтарды, эубиотиктерді, иммундымодуляторларды жатқызады. 7.6. Инфекциялық процесс түрлері.

Инфекциялық процестің көрінісі әрқилы. Шығу тегі бойынша ажыратады: экзогенді инфекция- микроб сырттан келіп жұққанда пайда болады; эндогенді инфекция (син: парэнтеральді, аутоинфекция) – макроорганизмнің өзінде болған микробтар және қалыпты микрофлораның шартты-патогенді өкілдері қоздыратын инфекция. Эндогенді инфекцияның пайда болуы макроорганизмнің резистенттілігін төмендедетін және екіншілік иммунды тапшылық дамуына әкелетін факторлардың әсерінен макроорганизмнің қорғаныс күштерінің әлсізденуімен байланысты.Қоздырғыштың қандай жерде орналасуына және жиналуына байланысты ошақты және генерализацияланған (жайылған) инфекциялар деп бөледі. Ошақты инфекция кезінде (син: локальды, жергілікті инфекция) қоздырғыш инфекцияның кіру есігінің аумағында қалады және макроорганизм бойынша таралмайды. Ал генерализацияланған инфекция кезінде микроб әртүрлі жолдармен (лимфогенді, гемотогенді, бронхогенді және периневральды) бүткіл макроорганизмге таралып жайылады. Осылай етіп бөлу шартты, өйткені макроорганизмнің резистенттілігі төмендегенде ошақты инфекция генерализацияланған инфекцияға айналуы ықтимал. Жергілікті, ошақты қабыну процесі көбінесе жалпы генерализацияланған инфекциялық процесс патогенезінің сатысы ғана болып табылады. Егер микроб қанда ұзақ уақыт болмаса және көбеймесе (бұл жағдайда қан тасымалдаушы орта қызметін атқарады) бактеремия, риккетсиемия, спирохетемия, вирусемия, паразитемия дейді. Бактеремия, вирусемия және т.б. – барлық инфекциялық және трансмиссивті механизммен жұғатын инвазиялық аурулардың патогенезінің сөзсіз түрде қажетті кезеңі (этапы). Қан ағымымен макроорганизмге таралып микробтар жасушалық элементтермен ассоциялануы немесе плазмада бос түрінде қалуы мүмкін. Жасушалық мембранасы микробтарды қолайсыз жағдайдан қорғайды. Антигенемия-қанда бүтін микроб жасушасы немесе микробтың жекелеген антигендері (мысалы, бактериялардың О-,Н-,К-антигендері) түрінде болуы. Антигенемия-бактеремия, вирусемия және т.б. қарағанда кең ауқымды түсінік. Антигенемия микробтар қанға түспеген жағдайда да болады (тырысқақ, шигеллез кездерінде). Қанда токсин болғанда токсинемия дейді. Микроб кіру аумағында қалып қойып, аурудың барлық негізгі симптомдары бактериялық ақуызды токсиндердің әсер етуімен байланысты инфекциялар-тосинемиялық инфекциялар деп аталады (сіреспе, ботулизм, газды ганргена). Микробтар қанда және лимфада тұрақты мекендеп, көбейетін жағдайдарды сепсис деп атайды. Сепсис (грек: sepsis-іріңдеу) немесе септицемия. Септицемия-инфекция кіру есігі белгісіз жағдайда болатын сепсистің бір түрі. Кіру есігінен шеткері жатқан ішкі органдарда екіншілік іріңді ошақтар пайда болса септикопиемия деп атайды. Микробтың бір түрімен қоздырылса –моноинфекция; ал бір мезетте бірнеше микробтар қоздыруға қатысса-аралас немесе микст-инфекция деп аталады. Микст-инфекциядан екіншілік инфекцияның айырмашылығын ажырыта білу керек.

Екіншілік инфекция кезінде микробтың бір түрімен қоздырылып дамыған инфекциялық процеске, бірінші микробтың әсерінен макроорганизм резистенттілігінің төмендеуі нәтижесінде, басқа бір микробпен немесе микробтармен қоздырылған инфекциялық процесс қосылады. Екіншілік инфекцияны көбінесе адам ағзасының қалыпты микрофлорасының өкілдері қоздырады (мысалы; грипп кезінде бактериялық пневмонияның дамуы). Суперинфекция- аурудан айықпай тұрғанда сол микробтың қайтадан жұғуы нәтижесінде болатын инфекция, ол аурудың сол кезеңіндегі клиникалық көріністерінің күшейуіне әкеліп соқтырады. Реинфекция- аурудан толық жазылып кеткеннен кейін сол микробтың қайтадан жұғуынан болатын инфекция. Егер инфекциялық процесс кезінде, оған тән клиникалық симптомдары толық және айқын дамыса, инфекцияның манифестік түрі (лат; manifestus- айқын, анық), ал клинкалық белгілері білінбесе-инаппарантты (син; белгісіз, симптомсыз) түрі деп аталады. Микроб пен макроорганизмнің өзара әсерлесуінің ұзақтығына қарай шартты түрде инфекциялық процестің екі типін ажыратады. Бірінші тип- микробтың макроорганизмде қысқа уақыт болуымен сипатталады. Бұл типке жатады; мерзімі үш айға дейінгі жіті өнімді инфекция, ал кейбір жағдайда мерзімі үш айдан алты айға дейін ұзаққа созылған инфекцияға айналады. Ұзаққа созылған (немесе жітілеу) түрі аурудың қозу және реконвалесценциялық кезеңдерінің ұзаруымен және көбінесе инфекцияның жедел түрінен созылмалы түріне айналуымен сипатталады. Инапарантты, субклиникалық инфекция клиникалық симптомдардың болмауымен және макроорганизмде тиісті иммунологиялық, функцияналдық, құрылымдық өзгерістердің дамуымен сипатталады; циклдік түрде дамиды және инфекциялық процестің жедел түріне сәйкес келеді. Бұл түр макроорганизмнің микробтардан толық құтылып, иммунитеттің қалыптасуымен аяқталады. Инфекцияның инаппарантты түрлеріне диагноз қою тек қана жұқпалы аурулар ошағында, арнайы зерттеу әдістерінің (ауру барысында антиденелер деңгейінің артуының өзгеруі, морфологиялық зерттеулер, аллергиялық сынамалар қою т.б.) негізінде іске асырылуы мүмкін. Екінші тип микробтың макроорганизмде ұзақ уақыт болуымен немесе персистенциялануымен (лат, persistentia- бұрынғы жағдайдың сақталуы, табандылық, тұрақтылық) сипатталады. Персистенциялану макроорганизмнің және қоғамның микробты жеңе алмағандығын, сондай-ақ микробтың макроорганизмде ұзақ уақыт тіршілік ету қабілетінің бар екендігін көрсетеді. Персистенция дамуының механизмі әр қилы; маңызды рөл атқаратын жағдайлар: микробтардың морфологиялық өзгерген немесе дефекті түрлерінің (бактериялардың “ L” пішінді түрлері, цисталар, дефекті вирустық бөлшектер) пайда болуы, дәріге төзімді түрлердің қалыптасуы, микробтардың жасуша ішінде паразиттік тіршілік ету қабілеттілігі (безгек қозғыштары, лейшманиялар, вирустар, хламидиялар және т.б.); не жасушаның апоптозын тежеуілдеуі; дәл микробтардың әсерінен болған туа біткен болмаса жүре пайда болған иммундытапшылықтар; макроорганизмдегі иммунологиялық толеранттылық; аутоиммунды және аллергиялық реакциялар және т.б. Жүре пайда болған иммунитет жағдайында дамуы персистенцияланудың ерекшелігі болып табылады. Мұндай иммунитеттің тиімділігі жоқ, себебі осы жағдай бірқатар микробтар мысалы, вирустар, риккетсиялар, хламидиялар, микобактериялар, трепонемалар, бруцеллалар, төрткүндік безгек қоздырғышы үшін патогенетикалық тұрғыдан қалыпты жағдай болып саналады. Персистенция төменде келтірген түрлерде көрініс беруі мүмкін: Микробтасымалдаушылық (бактерия-паразит-вирус немесе микотасымалдаушылық)- субклиникалық деңгейдегі инфекциялық процесс. Бұл кезде микроб қысқа немесе ұзақ уақытты мерзімде, макроорганизмде клиникалық белгілер бермей, кейде өмірбақи сақталады және қоршаған ортаға бөлініп отырады. Микробтасымалдаушылық макроорганизмдегі иммунологиялық өзгерістермен қатар жүреді. Макроорганизмдегі морфологиялық және функцияналдық өзгерістердің айқындылығы шамалы болады. Бірақ, дені сау адамдардағы микробтасымалдаушылық кезінде функцияналдық және морфологиялық өзгерістер болмайды. Микробтасымалдаушылық ауырып жазылу нәтижесінде қалыптасуы да мүмкін (іш сүзегі, салмонеллез, күл) және генерализациялану алдындағы инфекциялық даму сатысының бірі де болуы мүмкін (менингококты инфекция). Латентті инфекция (син; бұғып жатқан инфекция)-микробтасымалдаушылықтың өзіндік ерекшеліктері бар түрі болып табылады. Бұл кезде микроб макроорганизмде ұзақ уақыт болады, бірақ қоршаған ортаға бөлініп шықпайды. Әдетте, латентті инфекция созылмалы түрде өтуге бейімді аурулар (сарып, мерез, ұшық инфекциясы, токсоплазмоз) кезіндегі инфекциялық процестің сатысы болып табылады. Созылмалы инфекция алты айдан астам уақытқа созылады және үздіксіз немесе рецидивті түрде өтеді; ремиссиялық және асқыну кезеңдерінің алма-кезек ауысуымен сипатталады. Бұл кезде микробтар көптеген айлар, тіптен жылдар бойы қоршаған ортаға бөлініп шығып отырады. Біріншілік созылмалы ауруларға сарып, туберкулез, алапес, безгек, мерез жатады. Вирусологияда баяу вирусты инфекциялар өз алдына жеке топ ретінде қарастырылған.

7.7. Вирустарда патогенділік қалыптасудың ерекшеліктері, вирустардың жасушамен өзара әрекеттесуінің түрлері, вирусты инфекциялардың түрлері.

Вирустардың микробтар әлемінің басқа өкілдерінен айырмашылығы-олар генетикалық (молекулалық) деңгейде жасушаішілік облигатті паразиттер болып табылады. Олардың арасында патогенсіздері жоқ, сондықтан, оларға патогенділік термині қолданылмайды. Ал вируленттіліктің орнына инфекциондық немесе инфекциоздық атаулар қолданылады. Осыған байланысты вирусты инфекциялар кезіндегі инфекциялық процесс ең алдымен жасушалардың зақымдануына негізделген. Жасушаларда вирустар өсіп-өніп көбейеді және әрқашан екі геномның (вирустық және жасушалық) өзара әрекеттесуі болып табылады. Вирустың патогенділік қасиеттері келесі компоненттерден тұрады: вирустың организмге еніп, жасушалық мембранаға жабысуы (адсорбциялану); сезімтал жасушаларға ену қабілеттілігі; осы жасушалардың вирустық геномды депротеиндеуі және оны функцияналды- белсенді ету қабілеттілігі; жасушалардың пермиссивтілігі немесе осы жасушалардың генетикалық материалды транскрипциялау мен репликациялануы; вириондардың толыққұнды құрастырылуын қамтамсыз ететін мүмкіндігі; жасушаларда вирустар репродукциясының бірнеше циклінің іске асырылу мүмкіндігі; вирустардың цитопатиялық әсер етуі; вирустармен зақымданған жасушалардың қасында тұрған жасушаларға жұғып таралу қабылеттілігі; вирустардың біріншілік зақымданған ошақ шегінен шығып, барлық организмге таралу қабылеттілігі; олар қоздыратын аурулардың клиникалық көріністерінің негізіне жататын, жергілікті және жалпы патологиялық процестерді қоздыру қабілеттілігі; вирустың жаңа организмге ауысу және оның эстафеталық берілуін қамтамасыз ету қабілеттілігі. Осы қасиеттердің бәрі қажет. Бірақ вирустың патогенділік әсер етуі үшін олардың әрқайсысы өзінше жеткіліксіз болуы мүмкін. Осы қасиеттердің кейбіреулері вирустар өсіп-өніп, көбейетін жасушалармен байланысты, сондықтан бұл иелік немесе жасушаның иелік шектеуі деп аталады. Көптеген вирустар организмге инфекция кіру есігі болып табылатын және резистенттіліктің бірқатар бейспецификалық факторларымен қорғалатын шырышты қабаттар арқылы енеді. Сондықтан вирустар осындай қолайсыз факторлардың әсеріне төзімді болуы керек, ол вирустардың гендерімен детерминделеді. Мысалы; ішек вирустары қышқылды «РН»-қа, өт қышқылының тұздарының детергенттік әсеріне және оларды бұзатын протеолиттік ферменттердің әсеріне, әдетте, төзімді болып келеді. Вирустардың сезімтал жасушалардың мембраналарына адсорбциялану қабілеттілігі вирустар үшін спецификалық процесс болып табылады. Бұл процесс, вирустарда болатын жабысу ақуыздарының (антирецепторлардың) және оларға сезімтал жасушалық рецепторлардың қатысуымен атқарылады. Жабысу ақуыздар қарапайым вирустардың капсидының, ал күрделі вирустарда –суперкапсидының құрамында болады. Шешек вакцинасының және қарапайым ұшық вирустары сияқты күрделі вирустарда жабысу ақуыздарының бірнеше түрі болуы мүмкін. Вирустардың ие шеңберін ауыстыру және жаңа иесіне бейімделу қабілеттілігі, жасушалық рецепторларды танитын жабысу ақуыздарындағы бір учаскенің біріншілік құрылымының өзгеруімен байланысты. Бұл учаскелер өзінің құрылысы бойынша консервативті және ойшық-каньондарда орналасқан, мөлшері өте кішкентай. Осыған орай антиденелердің белсенді орталығы вирустарға толық жете алмайды, тек қана ойшықтарды қоршаған гипервариабельді учаскелермен әсерлеседі. Ол вирустарға иммунологиялық қысым жасаудан құтылуға мүмкіндік береді. Антирецепторларды кодтайтын гендердегі мутациялар кейде вирустардың жасушалық рецепторлармен өзара әрекеттесу қабілеттілігінің толық жоғалуына әкеледі. Вирустардың жасуша беткейіне адсорбциялануы вирустардың жасушаларға өзінен-өзі енуіне әрқашан әкеле бермейді. Сыртқы жағында гемагглютининдері бар көптеген вирустар эритроциттерге, әсіресе сүтқоректілердің ядросыз эритроциттеріне адсорбцияланады, бірақ оларға ене алмайды, өйткені олардың эндоцитоздану қабілеттілігі жоқ. Мұндай жағдайдың ядросы бар құстардың эритроциттеріне де қатысы бар. Егер суперкапсиді бар күрделі вирустар және жасушамен өзара әрекеттесуі оған ұқсас, қарапайым вирус жұққанда эндоцитозбен бір мезетте жасушалық және вирустық мембраналардың бірігіп қосылуы болмаса, тек қана эндоцитоз жеткіліксіз болады; өйткені, эндоцитарлық вакуоль вириондар үшін “бейітке”(кладбище) айналады. Өзара әсерлесудің бұл сатысы әрбір вирус үшін өте маңызды және спецификалы болады. Бұл процеске арнайы бірігіп-қосылу ақуыздары қатысады, олар қабықшасы немесе фунукционалдық учаскесі бар көптеген вирустарда болады. Бірігіп-қосылу ақуыздары вирустардың жабысу ақуыздарына ұқсас емес. Қосылу ақуызы парамиксовирустарда ең жақсы зерттелген, ол F-ақуыз (ағылшынша; fusion- қосылу) деп аталады. Қосылып-бірігуге қатысатын F-ақуыз аймағы өте жоғары тұрақты болып келеді. Бұл жерде болған мутация бірігіп-қосылу процесін тосқауылдайды. Бірігіп-қосылу сыртында да және ішінде де болуы мүмкін; жұғу өте жоғарғы деңгейде болғанда бірігіп-қосылу сырттан болады, ол жұққаннан кейін бірден пайда болады және вирус кодтайтын ақуыздардың синтезделуін қажет етпейді. Жұғу дәрежесі төмен болғанда іштен бірігіп-қосылу байқалады. Ол жаңадан синтезделген қосылу ақуыздарымен байланысты және инфекциялық процестің соңғы сатыларында пайда болады. Вирустардың инфекциялық белсенділігі көрінуі үшін бірігіп-қосылу ақуыздарының посттрансляциялық прессингі қажет. Бұл процесс кезінде нүктелік немесе шектелген протеолиз нәтижесінде бастаушы-ақуыздың протеолиттік кесіліп-бөлінуі болады, бұл оның белсенділігін арттыруға және жасушалық мембранамен өзара әрекеттесетін фрагменттің пайда болуына әкеледі. Осыған орай, бірігіп-қосылу ақуыздары бактериялардың протоксиндері тәріздес екенін еске салады. Вирустық ақуыздардың кесіліп-бөлшектенуі тиісті спецификалығы бар протеазалардың болуын қажет етеді. Бұл протеазалар шығу тегі бойынша жасушалық және вирустық болуы мүмкін. Кесілетін учаскедегі мутация протеолиздің және көпциклді инфекциялық процесс атқара алатын инфекциондық вирустардың өндірілуінің тосқауылдануына әкеледі, сондықтан инфекциялық процесс абортивті сипатта өтеді. Протеолиздену дәрежесінің организмде вирустық инфекцияның генерализациялануы үшін үлкен маңызы бар. Протеолиттік кесіп бөліну нәтижесінде болатын вирустық ақуыздардың посттрансляциялық модификациясы, вирустардың инфекциялық белсенділікке ақырғы рет ие болуындағы ең шешуші сәт және протеолиз ингибиторлары үшін оңай нысана болып табылады. Вирустардың бірігіп қосылу ақуыздары, синцитиялар құрамына кіретін вирустар жұққан жасушалармен бірге жұқпағандарын да қатардан шығарады. Осындай жағдай пайда болған жасушааралық көпіршелер арқылы вирустардың жасушадан жасушаға ауысып отыруына мүмкіндік береді. Осыған орай вирустар жасушааралық кеңістікке түспейді де, вирус-бейтараптаушы антиденелер вирустарға әсер ете алмайды. Парагрипп вирустарына қарағанда грипп вирустарының ерекшелігі сол, олардың гемагглютининдері бірігіп-қосылу ақуызы болып табылады және вирустардың жасушаға адсорбциялануын қамтамасыз етеді. Бірақ, жабысу және қосылу функциялары үлкен (НА1) және кіші (НА2) суббірліктерінің өздерінің арасында ажыратылып, анықталған учаскелер бойынша атқарылады. Грипп вирустарының маңызды патогенділік факторларының бірі-нейраминидаза, ол вирустың гемагглютининінен сиал қышқылының қалдықтарын шығара отырып, оны протеолиттік ыдырауға қолайлы етеді; ол өз кезегінде вирустардың инфекциондығының артуы үшін қажет. Қарапайым вирустардың капсидінің құрамында күрделі вирустардың бірігіп-қосылу ақуыздарына ұқсас ақуыздардың болатыны анық. Капсидтің беткейлік орналасқан ақуыздарының бірі жасушалық мембрананы тұрақсыздандырады. Ол модифицирленген капсидтің эндоцитарлық вакуольден цитоплазмаға енуіне ықпал жасайды. Вирус пен жасушаның өзара әсерлесуі-әрқашанда вирус және жасуша геномдарының өзара әсерлесуі. Вирустың адсорбциялануы, оның жасушаға енуі және шешінуі нәтижесінде вирустың генетикалық материалының босануы болады; ол функционалды белсенді түрге айналады, себебі, оның экспрессиялануына кедергі жасайтын сыртқы қорғаныс қабатынан босанады. Геном белсенділігінің дәрежесі әр түрлі тұқымдас вирустардың әртүрлі деңгейдегі депротеинизациялану дәрежесімен байланысты. Депротеинизациялану жасушаның протеазаларымен немесе жасушаның беткейлік –белсенді құрылымдарымен (жасушалардың иелік шектеуіші) атқарылады. Мұндай заңдылыққа шешек вирусы жатпайды. Күрделі-құрылымды вирустар үшін минимальды инфицирлеуші құрылым вирустық бөлшектің ішкі компоненттері-жүрекшесі (сердцевина) және модифицирленген ақуыздары мен конформациялық өзгерген капсидтері, ал қарапайым вирустар үшін-ішкі немесе геномдық ақуыздармен байланысқан нуклеин қышқылдары болып табылады, олардың функциясы геномның функциясымен және реттелуімен тығыз байланысты. Вирустардың репликациялануында вирустық ақуыздардың синтезделуі үшін ие жасушасының ақуызсинтездеуші құрылымдарын пайдалануы шешуші сәт болып табылады. Эукариоттық жасушалар вирусқа екі шектеу қояды. Біріншіден, жасуша өзінің ДНК-н транскрипциялау жолымен және содан кейінгі транскриптің посттранскрипциялық прессингілеуімен ядрода өзінің меншікті РНК-н синтездейтіндіктен ядрода да, цитоплазмада да вирустық ДНК-н транскрипциялау қабілеттілігі бар ферменттер болмайды. Сондықтан жасушалық транкриптазаны ядроға ену қабілеттілігі бар тек қана ДНК-геномды вирустар пайдалана алады. Басқа вирустардың барлығы РНК-н синтездеу үшін меншікті ферменттерін өндіруі керек. ДНК-геномды вирустардың транскрипциялануы үшін жасуша цитоплазмасында арнайы фермент вирустық-РНК- полимераза болуы керек; ол құрылымдылық вирустық ақуыз болып табылады. РНК-геномды вирустарда транскрипциялану вирусспецификалық транскриптазалармен атқарылады, олар әрі құрылымдық (эндогендік транскриптаза), әрі құрылымсыз ақуыздар болуы мүмкін. Күрделі құрылған РНК-геномды вирустың транскрипциялануы РНК-ң жалаңаш матрицасында жүрмейді, тек қана вирустық нуклеокапсидтің немесе жүрекшесінің (транскривтивтік кешендер) құрамында атқарылады. Транскрипция үшін геноммен байланысқан капсидті ақуыздар қажет. Себебі, олар РНК жіпшесінің дұрыс конформациясын, оны жасушалық протеазадан қорғауды, геномдық жекеленген фрагменттерінің бір-бірімен байланысын және транскрипцияланудың реттелуін қамтамасыз етеді. Екіншіден, эукариоттық жасушаның синтездеуші аппараты тек қана моноцистронды РНК-н трансляциялау үшін бейімделген, өйткені, ол РНК-дағы инициациялаушы ішкі учаскелерді тани алмайды. Соның нәтижесінде вирустар әрбір ген үшін жеке РНК-н, немесе көп полипротеин кодтайтын және бірнеше гендерді біріктіретін РНК синтездеуге мәжбүр болады. Ол кейіннен жекеленген ақуыздарға кесіліп бөлінеді. Вирустық геномның транскрипциялануы инфекциялық процестің ұзына бойында көптеген вирусспецификалық және жасушалық факторлармен қатал реттеледі. Транскрипциялану дәрежесімен инфекция сипаты және оның типі (өнімдіден абортивті инфекцияға дейін) байланысты болады. Транскрипциялық процестерді реттеуде күшейткіш гендер және трансактиваторлар маңызды рөл атқарады. Олар вирустардың геномының арнайы аумағында орналасқан және белсендіретін гендері болады. Күшейткіштер бұл транскрипцияны күшейтетін генетикалық элементтер. Вирустық күшейткіштердің құрылымының жасушалық құрылымнан айырмашылығы жоқ. Промотормен және күшейткішпен байланысатын транскрипциялық факторлар бір функция орындайды және олар әрі жасушалық, әрі вирустық ақуыздар болуы мүмкін. Гендердің экспрессиялық деңгейін бақылайтын күшейткіштер паповавирустарда, гепадновирустарда, герпесовирустарда, ретровирустарда және бірқатар басқа вирустарда да табылған. Трансактиватор-ақуыздардың спецификалық әсер ету қабілеттілігі жоқ. Олар гендердің реттеуші аумағымен байланысады және бір мезгілде барлық гендердің (соның ішінде басқа да вирустардың) күшейтілген транскрипциясын белсендіреді, ол вирустық бөлшектердің бірден бұрқ етіп өндірілуіне әкеледі және жасушалық онкогендердің экспрессиясын қосады. Олар транскрипциялық сатыда да , посттранскрипциялық деңгейде де әсер етеді. Вирустық және жасушалық трансактиваторлардың өзара әсерлесуі латенттік инфекцияның литилік түріне ауысуына және вирус жұққан жасушалардың онкогендік трансформациялануына әкелуі мүмкін. Күшейткіштердің де, трансактиваторлврдың да қызметі үшін екі маңызды аумағы болады. Оның біреуі тасымалдау-ақуыздың нысанамен байланысуын анықтайды, ал басқасы белсенді орталық болып табылады-ақуыздың негізгі белсендіруші қызметін атқарады. Трансактиваторлардың функциялық аумағына сай келетін мутант-ақуыздардың немесе пептидтердің бәсекелестігі негізінде трансактиваторлардың функциясын тосқауылдау, вирустарға қарсы емдеу тәсілдерінің перспективті бағыты болып табылады. Трансактиваторлар АИВ (ВИЧ), гепатит ”В”, адено-, папова-, және ұшық вирустарында табылған. Күшейткіштер мен трансактиваторлар генетикалық паразит ретінде жасушалық геноммен бәсекелесетін вирустарға қажетті атрибут болып табылады. Кейбір вирустар мөлшерінің өте ұсақтығына қарамастан, олар эволюция барысында вирус геномынан мөлшері кіші молекула бөліп, өз геномдарының экспрессиялануын және вирус ұрпақтарының көбеюін табысты аяқтай алады.

Күрделі вирустардың патогенділігінің қалыптасуында вирустық ақуыздардың посттрансляциялық модификациялануымен қатар, вирус бөлшектеріне құрастыруға қатысатын “М”ақуыздың (матрикстік белок) синтезделуі маңызды рөл атқарады. “М”ақуыздың плазматикалық мембранаға қосылуы вирустық бөлшектердің бүршіктену мүмкіндігін анықтайтын лимиттеуші жағдай болып табылады. “М”ақуыздың синтезделуі әрі вирусспецификалық және жасушалық механизмдермен қатал реттеледі. Вирус жұққан жасушалардағы “М”ақуыз саны көп жағдайда осы жасушалық жүйедегі вирустың репродукциялану ерекшелігін анықтайды. “М”ақуыздың аберантты синтезделуі, оның жасушааралық тасымалдауының бұзылуы абортивті және персистентті вирусты инфекциялар пайда болуына бірден-бір себепкер болады.

іп, фагоциттердің бөгде затпен байланысуын жеңілдетеді. Опсониндер фагоцитозға кірісетін ақуыздар. ұшқыр фазаның ақуызына бауыр ұлпасының зақымдалғанына қарсы түзілетін С-реактивті ақуыз, ісікке қарсы ақуыз т.б. кіреді. Мысалы С-реактивті ақуыз бөгде затты өңдеуге қатынасады да, ісік бар-жоғының белгісі болады.

Манноза байланыстырушы ақуыз. Ол қан сарысуының қалыпты ақуызы. Ол микроб қабырғасындағы маннозаның қалдығымен тығыз байланысқа түсіп, микробты залалсыздыруды жеңілдетеді.

Пропердин - комплемент жүйесінің құрамындағы фагоцитозды қолдайтын қан сарысуындағы қалыпты гаммаглобулин. Комплементті альтернативті жолмен белсендіруге себепкер болады.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ДЕНСАУЛЫҚ САҚТАУ МИНИСТРЛІГІ

МЕДИЦИНА БІЛІМІ МЕН ҒЫЛЫМЫНЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ОРТАЛЫҒЫ

С.Ж. АСФЕНДИЯРОВ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ МЕДИЦИНА УНИВЕРСИТЕТІ

Б.А. Рамазанованың және Қ. Құдайбергенұлының редакциялауымен

шығарылған

МЕДИЦИНАЛЫҚ

МИКРОБИОЛОГИЯ

оқулық

Алматы, 2010

УДК 579(075.8)

ББК 52.6я73

М39

РЕЦЕНЗЕНТТЕР:

А.К.Дүйсенова- ҚазҰМУ-дың жұқпалы және тропикалық аурулар кафедрасының меңгерушісі, м.ғ.д.

Ж.Қ.Ордабаев – Батыс Қазақстан медицина университетінің микробиология, вирусология және иммунология кафедрасының меңгерушісі, профессор, м.ғ.д.

Авторлары:

Б. А. Рамазанова– ҚазҰМУ-дың микробиология, вирусология және иммунология кафедрасының меңгерушісі, м.ғ.д., профессор.

Қ.Құдайбергенұлы – ҚазҰМУ-дың микробиология, вирусология және иммунология кафедрасының профессоры, м.ғ.к.

А.Л. Котова -– ҚазҰМУ-дың микробиология, вирусология және иммунология кафедрасының профессоры, м.ғ.д.

М.М.Уразалин - Семей мемлекеттік медицина университетінің микробиология кафедрасының меңгерушісі, профессор.

А.А. Табаева- ҚазҰМУ-дың микробиология, вирусология және иммунология кафедрасының профессоры, м.ғ.д.

М.39 «Медициналық микробиология». – Оқулық / Рамазанова Б.А., Құдайбергенұлы. Қ., Котова. А.Л., ж.б..-Алматы. -2010 –_________б.

ISBN 978-601-246-188-6

Ұсынылып отырған «Медициналық микробиология» оқулығы барлық дәрігерлік мамандықтар бойынша студенттерге арналған оқу бағдарламасына сәйкес жазылған. Оқулықта бактериялардың, вирустардың, саңырауқұлақтардың жіктелуі бойынша жаңа мәліметтер ескерілген. Оқулық бірнеше тараулардан тұрады: жалпы микробиология, жеке бактериология және вирусология, медициналық паразитология, клиникалық микробиология, медициналық микология. Жалпы бөлімде микроорганизмдерді жүйелеу (систематика), олардың морфологиясы, физиологиясы, генетикасы және экологиясы туралы мәліметтер берілген. Оқулықта және де инфекция туралы ілімнің және иммунология негіздері баяндалған. Жалпы қабылданған және жаңадан енген микробиологиялық зерттеу әдәстері туралы мәліметтер келтірілген. Жеке микробиология тарауларында адамдардың бактериологиялық, вирустық, протозойлық, микоздық ауруларының қоздырғыштарының негізгі қасиеттері жан - жақты талданған. Оқулықтың соңында стоматологтар үшін микробиологияның маңызды мәселелері қарастырылған.

Оқулық медициналық жоғарғы оқу орындарының студенттеріне, және де медицина саласындағы тәжірибелік дәрігерлерге арналған.

ББК 52.6я73

«Медицина білімі мен ғылымының инновациялық технологиялар республикалық орталығы» ЖШС жұмыс комиссия мүшелерінің шешімімен бекітілді және басылымға рұқсат берілді.

№ хаттама « » 20 ж.

Авторлардың жазбаша рұқсатынсыз басылымды түгелдей немесе оның жеке тарауларын қандай түрде болса да қайта бастыруға және таратуға болмайды.

© Б.А.Рамазанова, Қ.Құдайбергенұлы., А.Л.Котова,М.М.Уразалин,А.А. Табаева, 2010.

Қысқартылған сөздер тізімі.

AБ – антиденелік бірлік

АГ-антиген

АГАР- Агрегатгемагглютинациялық реакция

АгБР – антигенді бейтараптау реакциясы

АГВ (НАV)- А гепатит вирусы

АД-антидене

АД – аралық денешіктер

АДС – адсорбцияланған күл, сіреспе вакцинасы

АДС-М - адсорбцияланған күл, сіреспе модернизацияланған вакцинасы

АДФ – аденазиндифосфат

АИВ(ВИЧ)-адамдардың иммундық тапшылық вирусы

АИҚЖ (САИР) - анти инфекциялық қорғаныс жүйесі.

АКДС– адсорбцияланған көкжөтел дифтерия сіріспе анатосиндері бар вакцина

АКДС –М - адсорбцияланған көкжөтел дифтерия сіріспе анатосиндері бар вакцина - өзгертілген

АҚ-артериялық қысым

АҚШ (США) - америка құрама штаттары

АПГВ-адамдардың парагрипп вирусы

АР – агглютинация реакциясы

АТФ – аденазинтрифосфат

АУ – астан улану

АҰВ- адамдардың ұшық вирусы

АІЖ (ЖКТ) - асқазан – ішек жолдары

АІИ (ВБИ) – ауруханаішілік инфекциялар

БР-бейтараптау реакциясы

БСГҚ(ГЛПС)-бүйрек синдромды геморрагиялық қызба

БЦЖ/BCG –Кальметт және Герен вакцинасы- Calmette and Guerin

БЦЖ-М–Кальметт және Герен вакцинасы – модернизацияланған

ВГВ- В гепатит вирусы

ВПГЧ-адамдардың қарапайым ұшық вирусы

ВоNT – ботулотоксин

ВСА - висмут-сульфитті агар

ГАР-гемагглютинациялық реакция

ГАдТР-гемадсорбциялық тежеу реакциясы

ГАТР-гемагглютинациялық тежеу реакциясы

ГЛА- глутарлық альдегид

ДДҰ (ВОЗ) – дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы

ДНҚ-дезоксирибо-нуклеин қышқылы

ДГВ- Д гепатит вирусы

ЕГВ- Е гепатит вирусы

ЕК(ТК)-табиғи киллерлер

ЕПА (МПА)-етті пептонды агар.

ЕПБ (МПБ)-етті пептонды сорпа.

ЖГАР-жанама гемагглютинацииялық реакция

ЖЖЖА – Жыныстық жолмен жұғатын аурулар

ЖИФР – жанама иммунды флуоресценция реакциясы

ЖКБР- Жанама комплемент байланыстыру реакциясы

ЖКСВ-Е – бөртпе сүзегіне қарсы егілетін тірі вакцина

GГВ- G(жи) гепатит вирусы

ЖИТС(СПИД)-жүре пайда болған иммундық тапшылық синдромы

ЖҚ (КС)-жасушалық қабат.

ЖМС (ОМЧ)-жалпы микробтар саны.

ЖОО (ВУЗ) – жоғарғы оқу орындары

ЖРА (ОРЗ)-жедел респираторлы аурулар.

ЖРВИ (ОРВИ)-жедел респираторлы вирусты инфекциялар.

ЖСБТ – жоғары сезімталдылықтың баяу түрі

ЖСЖТ – жоғары сезімталдылықтың жедел түрі

ЖСПЭ(ПСПЭ)-жеделдеу склерозданушы панэнцефалит

ЖІА ( ОКИ) – жедел ішек аурулары

ИБ-иммундыблотинг

ИБ(ИК) – инфекциялық бақылау

Ig-иммунды глобулин

ИИ-интерферон индукторлары

ИҚЖ (СИБ) – индикаторлық қағаз жүйесі

IL(ИЛ)-интерлейкин

ИМ-иммунды –модуляторлар

ИФТ(ИФА)-иммунды –ферментті талдау реакциясы

ИФР(РИФ)-иммунды-флюоресценттік реакция

IFN(ИФ)-интерферон

ИЭМ-иммунды-электрондық микроскопиялау

КББ – карбонатты-бикарбонатты буфер

КБР(РСК)-комплемент байланыстырушы реакция

КТБ (КОЕ)-колония түзу бірлігі.

ҚА (КА)-қанды агар

КДФГ – 2-кето-3-дезокси-6-фосфогликоген қышқылы

ҚКГҚ(КГЛ)-қырым-конго геморрагиялық қызбасы

ҚҰВ(ВПГ)-қарапайым ұшық вирусы

LD – леталды доза

ЛПС – липополисахарид

LT – териолабильді токсин

ЛХМ-лимфоцитарлық хориоменингит

ЛФ – леталдық фактор

DLМ (dosis letalis minima) – минимальды леталдық доза

МТК (МИК) – минималді тежеуші (ингибирлеуші) концентрация

НАД (НАДФ) - никотинамид аденин динуклеотид-фосфат

НХИ - натрий хлоридының изотоникалық ерітіндісі

НҚ(НК)-нуклеин қышқылы

HLA-адам лейкоциттерінің антигендері

NCCLS (НЦИЛС) - әрбір антибиотикті тесттеуге арналған халықаралық нұсқау

ОГҚ(ОГЛ)-омбылық геморрагиялық қызба

ОЖЖ(ЦНС)-орталық жүйке жүйесі

ПҚПЭ-прогрессивті қызамықтық панэнцефалит

ПТР(ПЦР)-полимеразалық тізбекті реакция

РАР – риккетсияны агглютинациялау реакциясы

РГР-радиальдық гемолизді реакция

РД – ретикулярлық денешіктер

РИТ-радио-иммунды талдау реакциясы

РНҚ-рибонуклеин қышқылы

wРНҚ – ақпараттық РНҚ

рРНҚ – рибосомалық РНҚ

sРНҚ – секреторлық РНҚ

тРНҚ – тасымалдаушы РНҚ

РС-респираиторлы-синцитиольды вирус

СГВ-С гепатит вирусы

СҚАИ - Сіреспеге қарсы адам сарысуы

СҚП – Санитарлық қолйсыз пункт

СТА (ЖСА) - сарыуызды-тұзды агар

СЭДХ – тырысқақ вибрионына элективті агар

ТМД – тәуілсіз мемлекеттер достастығы

ТСА (АГВ) – тапшы сулы агар (агар голодный водный)

ТСВS агар – тиосульфит, цитрат, сахароза және өт қышқылдары тұздары қосылған агар

УКС-ультра-күлгін сәуле

ФГТ (НФГ) – ферменттелмейтін грамтеріс таяқшалар

ФДФ – фруктозадифосфат

ХАҚ(ХАО)-хорионалланитойс қабықшасы

ХБ – халқаралық бірлік

ХП-химиялық препараттар

ЦҚ – цитоплазматикалық қосындылар

ЦМВ-цитомегаловирус

ЦПӘ(ЦПД)-цитопатогендік әсер

ША – шоколадты агар

ШПМ(УПМ)-шартты-патогенді микроорганизм

ЭБВ(ВЭБ)-Эпштеин-Барр вирусы

ЭД – элементарлық денешіктер

ЭМА (НМЗ)-эпидемиялық емес микробтық аурулар

ЭМ-электрондық микроскопиялау

ЭГІТ – энтерогеморрагиялық ішек таяқшасы

ЭИІТ- энтероинвазиялық ішек таяқшасы

ЭПІТ – энтеропатогенді ішек таяқшасы

ЭТІТ – энтеротоксигенді ішек таяқшасы

ІҚА (ГВЗ)-ірінді-қабыну аурулары

МАЗМҰНЫ

1

ТАРАУ. Микробиология пәні. Зерттеу мақсаты, міндеттері. Даму тарихы

23

1.1.

Микробиология пәні және міндеттері

23

1.2.

Микробиологияның ғылым ретінде дамуының негізгі кезеңдері

26

2

ТАРАУ. Микроорганизмдер морфологиясы

36

2.1.

Микроорганизмдерді жүйелеу мен олардың номенклатурасы

36

2.2.

Бактериялардың жіктелуі мен морфологиясы

37

2.2.1.

Бактериялар пішіндері

39

2.2.2.

Бактерия жасушасының құрылымы

43

2.3.

Саңырауқұлақтардың жалпы сипаттамасы

48

2.3.1.

Саңырауқұлақтарды жүйелеу (систематика)

49

2.4.

Қарапайымдылардың жіктелуі және құрылымы

51

2.5.

Вирустардың жалпы сипаттамасы

53

2.5.2.

Вирустардың жіктелуі (классификациясы)

55

2.5.3.

Вирустардың морфологиясы және биохимиясы

66

2.5.4.

Вирустың жасушамен өзара әрекеттесуі

70

2.5.5.

Бактериофагтар (бактериялардың вирустары)

83

3

ТАРАУ. Микроорганизмдердің физиологиясы

86

3.1.

Бактериялар физиологиясы

86

3.1.1.

Бактериялардың қоректенуі

86

3.1.2.

Бактериялардың ферменттері

90

3.1.3.

Бактерия жасушасының ішіне заттарды тасымалдау механизмі

90

3.1.4.

Конструктивті метаболизм

91

3.1.5.

Энергетикалық метаболизм

92

3.1.6.

Бактериялардың оттегіге қатынасы

95

3.1.7.

Бактериялардың өсуі мен көбею тәсілдері

97

3.1.8.

Бактерияларды дақылдандыру шарттары

100

3.2.

Саңырауқұлақтар мен қарапайымдылар физиологиясының ерекшеліктері

102

4

ТАРАУ. Микробтар генетикасы

102

4.1.

Бактериялар геномының құрылысы

102

4.1.1.

Бактерия хромосомасы

102

4.1.2.

Бактерия плазмидалары

103

4.1.3.

Қозғалғыш генетикалық элементтер

104

4.1.4.

Мутациялар

105

4.1.5.

Бактериялардың рекомбинациясы

108

4.2.6.

Вирустар генетикасының ерекшеліктері

110

4.3.

Жұқпалы ауруларға диагноз қоюдың генетикалық әдістері

110

4.4.

Жұқпалы ауруларға диагноз қоюда гендік әдістерді қолдану

111

5

ТАРАУ. Микробтарға қарсы қолданылатын препараттар

111

5.1.

Микробқа қарсы препараттар

111

5.2.

Химиотерапевтік препараттар

112

5.3.

Антибиотиктер

113

5.3.1.

Антибиотиктерді өндіру көздері және алу тәсілдері

113

5.3.2.

Микробтарға қарсы синтетикалық химиопрепараттар

116

5.3.3.

Микробқа қарсы химиопрепараттардың әсер ету механизмі

117

5.3.4.

Антимикробты химиотерапия кезіндегі асқынулар

120

5.4.

Микробтардың антибиотиктерге тұрақтылығы

121

5.5.

Антибиотиктермен тиімді емдеу негіздері

124

5.5.1.

Адам ағзасының тіндеріндегі және сұйық ортадағы

124

5.6.

Вирустық инфекцияларды химиялық жолмен емдеу

125

5.6.1.

Химиялық препараттар

127

5.6.2.

Интерферондар

132

5.6.3.

Интерферондардың индукторлары (ИИ)

136

5.6.4.

Иммундымодуляторлар

141

6

ТАРАУ. Микроорганизмдер экологиясы

147

6.1.

Микробтар экологиясы – микроэкология

147

6.1.1.

Топырақ микрофлорасы

147

6.1.2.

Су микрофлорасы

148

6.1.3.

Ауа микрофлорасы

149

6.1.4.

Тағам өнімдерінің микрофлорасы

149

6.1.5.

Өсімдіктекті дәрі-дәрмектік шикізат микрофлорасы, фитопатогенді микробтар

151

6.1.6.

Өндірістік, тұрмыстық және медициналық зерзаттардың микрофлорасы

153

6.1.7.

Табиғаттың заттар айналымындағы микробтар рөлі

153

6.2.

Адам организмінің микрофлорасы

154

6.2.1.

Адам организмінің микрофлорасының маңыздылығы

158

6.2.2.

Дисбактериоз

160

6.2.3.

Қоршаған орта факторларының микробтарға әсері

161

6.3.

Қоршаған ортада микробтарды жою

164

6.3.1.

Стерилизация

164

6.3.2.

Дезинфекция

169

6.3.3.

Асептика және антисептика

176

6.4.

Санитарлық микробиология

180

6.4.1.

Су, топырақ, тұрмыстық заттарды микробиологиялық бақылау

181

6.4.2.

Ауаны микробиологиялық бақылау

182

6.4.3.

Тағам өнімдерін микробиологиялық бақылау

183

6.4.4.

Дәрілік заттарды микробиологиялық бақылау

184

7.

ТАРАУ. Инфекция туралы ілім

184

7.1.

Инфекциялық процесс және жұқпалы ауру

187

7.1.2.

Инфекциялық процестің сатылары мен деңгейлері

187

7.1.3.

Жұқпалы ауру туралы түсінік

189

7.2.

Инфекциялық процесс қоздырғыштары – микробтардың қасиеттері

190

7.2.1.

Патогенді, сапрофитті және шартты-патогенді микробтар туралы түсінік

190

7.3.

Патогенді микробтардың қасиеттері

191

7.3.1.

Микробтардың патогенділік факторлары

197

7.3.2.

Бактериялардың токсиндері

203

7.3.3.

Патогенділік факторларын генетикалық реттеу

212

7.4.

Қоршаған орта факторларының организмнің реактивтілігіне әсері

215

7.4.1.

Инфекциялық процесс пайда болуы және дамуындағы макроорганизм реактивтілігінің рөлі

215

7.4.2.

Макроорганизмнің реактивтілігіне биологиялық және қоршаған ортаның әлеуметтік факторларының әсері

220

7.5.

Жұқпалы аурулар сипатының ерекшеліктері

224

7.6.

Инфекциялық процесс түрлері

228

7.7.

Вирустарда патогенділік қалыптасудың ерекшеліктері, вирустардың жасушамен өзара әрекеттесуінің түрлері, вирусты инфекциялардың түрлері

231

7.8.

Эпидемиялық процесс туралы түсінік

240

7.8.1.

Жұқпалы аурулардың экологиялық –эпидемиологиялық классификациясы

244

7.8.2.

Конвенциялық (карантиндік) және аса қауіпті инфекциялар туралы түсінік

246

8.

ТАРАУ.Иммунитет туралы ілім және бейспецификалық тұрақтылықтың факторлары

247

8.1.

Иммунологияға кіріспе

247

8.1.1.

Иммунитеттің мәнісі және рөлі

247

8.1.2.

Иммунология - жалпы биологиялық және жалпы медициналық ілім саласы

248

8.1.3.

Иммунологияның даму тарихы

249

8.1.4.

Иммунологияның медицина саласындағы жетістігі

252

8.1.5.

Иммундық жүйенің іс атқаруының негізгі принциптері мен механизмі

253

8.1.6.

Иммунитетің түрлері

256

8.2.

Ағзаның бейспецификалық тұрақтылығының факторлары

258

8.2.1.

Тері және шырышты қабықшалар (механикалық қорғаныс)

258

8.2.2.

Физикалық-химиялық корғаныс

258

8.2.3.

Иммундыбиологиялық қорғаныс

259

8.2.3.1.

Фагоцитоз

259

8.2.3.2.

Тромбоциттер

261

8.2.3.3.

Комплемент

261

8.2.3.4.

Лизоцим

262

8.2.3.5.

Интерферон

263

8.2.3.6.

Қан сарысуының қорғаныстық ақуыздары

264

9.

ТАРАУ. Антигендер және адамның иммундық жүйесі

264

9.1.

Антигендер

264

9.1.1.

Жалпы түсінік

264

9.1.2.

Антигендердің қасиеттері

265

9.1.3.

Антигендердің жіктелуі

269

9.1.4.

Адам ағзасының антигендері

273

9.1.4.1.

Адамның қан тобының антигендері

273

9.1.4.2.

Гистосәйкестік антигендері

275

9.1.4.3.

Қатерлі ісіктің пайда болу механизіміне қатынасты антигендер

277

9.1.4.4.

СД-антигендер

278

9.1.5.

Микробтардың антигендік құрылысы

280

9.1.5.1.

Бактериялардың антигендері

280

9.1.5.2.

Вирустардың антигені

281

9.1.6.

Антигендер макроорганизмге енген кезде болатын процестер

281

9.2.

Адамның иммундық жүйесі

282

9.2.1.

Иммундық жүйенің құрлымдық және функционалдық элементтері

283

9.2.1.1.

Иммундық жүйенің орталық органдары

283

9.2.1.2.

Иммундық жүйенің перифериялық органдары

285

9.2.1.3.

Иммундық жүйе жасушаларының түрлері

286

9.2.1.3.1.

Лимфоциттер

288

9.2.1.3.1.1.

В-лимфоциттер

289

9.2.1.3.1.2.

Т-лимфоциттер

290

9.2.1.3.1.2.1.

Т–хелперлер

290

9.2.1.3.1.2.2.

Т-киллерлер

291

9.2.1.3.1.2.3.

Табиғи киллерлер

292

9.2.1.3.2.4.

Гамма-сигма Т-лимфоциттер

293

9.2.1.3.2.

Иммундық жүйенің басқа жасушалары

293

9.2.2.

Иммундық жүйе қызметінің ұйымдастырылуы

294

9.2.2.1.

Иммундық жүйе жасушаларының өзара әрекеттестігі

295

9.2.2.2.

Иммундық жүйенің активтенілуі

298

9.2.2.3.

Иммундық жауапты супрессиялау

300

9.2.2.4.

Иммундық жүйенің клондық құрылысының онтогенезі

300

10.

ТАРАУ. Иммунды жауап қайтарудың негізгі түрлері

300

10.1.

Антидене және антидене түзу

301

10.1.1.

Антиденелердің табиғаты

301

10.1.2.

Антиденелердің молекулалық құрылысы

302

10.1.3.

Иммундыглобулиндер сыныбының құрылысы және функционалдық ерекшеліктері

304

10.1.4.

Антидененің антигендігі

308

10.1.5.

Антигенмен антидененің өзара әрекеттестік механизімі

309

10.1.6.

Антиденелердің қасиеттері

309

10.1.7.

Иммундыглобулиндердің генетикасы

310

10.1.8.

Антидене өндірілудің жүрісі

311

10.1.9.

Антиденелердің әр түрлілігінің теориясы

313

10. 2.

Иммунды фагоцитоз

314

10.3.

Жасуша жанама түріндегі киллинг

314

10.3.1.

Антиденетәуелді жасуша-жанамалы цитотоксикалық

315

10.3.2.

Антиденетәуелсіз жасуша-жанамалы цитотоксикалық

315

10.4.

Гиперсезімталдық реакциялары

315

10.5.

Иммунологиялық есте қалу (жадында сақтау)

320

10.6.

Иммунологиялық толеранттық

321

11.

ТАРАУ.Иммунитеттің орналасқан жеріне және түрлі жағдайларға байланысты ерекшеліктері

323

11.1.

Жергілікті иммунитеттің ерекшеліктері

323

11.1.1.

Терінің иммунитеті

323

11.1.2.

Шырышты қабықтың иммунитеті

324

11.1.2.1.

Ауыз қуысы иммунитетінің ерекшеліктері

324

11.2.

Ағзада түрлі жағдайлар туған кездегі иммунитеттің ерекшелігі

325

11.2.1.

Иммунитеттің бактериалық инфекциялар кезіндегі ерекшеліктері

325

11.2.2.

Вирустарға қарсы иммунитеттің ерекшеліктері

326

11.2.3.

Саңырауқұлақтарға қарсы иммунитеттің ерекшеліктері

326

11.2.4.

Протозоалар тудырған ауруларға қарсы иммунитеттің ерекшелігі

326

11.2.5.

Ішек құртына (гельминттерге) қарсы иммунитеттің ерекшелігі

327

11.2.6.

Трансплантациялық иммунитет

327

11.2.7.

Қатерлі ісіктерге қарсы иммунитет

328

11.2.8.

Жүктіліктің иммунологиясы

329

11.3.

Иммундық статус және оны бағалау

329

11.4.

Иммундық жүйенің патологиясы

332

11.4.1.

Иммунды тапшылықтар

333

11.4.1.1.

Біріншілік, немесе туа біткен иммунды тапшылық

333

11.4.1.2.

Екіншілік, немесе жүре пайда болған иммунды тапшылық

334

11.4.2.

Аутоиммунды аурулар

335

11.4.3.

Аллергиялық аурулар

337

11.4.3.1.

I-типтес реакциялар (анафилактикалық)

337

11.4.3.2.

II-ші типтес реакциялар (гуморалды цитотоксикалық)

338

11.4.3.3.

III-ші типтес реакциялар (иммунокомплекстік)

338

11.4.3.4.

IV-ші типтес реакциялар (Т-лимфоциттердің жанамасымен)

338

11.4.4.

Иммундыпролиферативті аурулар

339

11. 5.

Иммундыкоррекция

340

12.

ТАРАУ. Иммундыдиагностикалық реакциялар және олардың қолданылуы

343

12.1.

Антиген-антидене реакциялары

343

12.2.

Агглютинциялық реакциялар

344

12.3.

Преципитациялық реакциялар

346

12.4.

Комплементтің қатынасуымен жүретін реакциялар

347

12.5.

Бейтараптау реакциясы (БР)

349

12.6.

Таңбаланған антидене мен антигендердің қатынасымен жүретін реакциялар

349

12.6.1.

Иммундыфлюоресценция реакциясы - ИФР (Кунс тәсілі)

349

12.6.2.

Иммундыферменттік тәсіл немесе талдау ИФТ

350

12.6.3.

Радиоиммунды тәсіл (РИТ)

350

12.6.4.

Иммундыблоттинг

350

13.

ТАРАУ.Иммундық әдіспен емдеу және алдын алу

351

13.1.

Иммунды әдіспен алдын алу және емдеудің медицина тәжірибесіндегі мәні мен орыны

351

13.2.

Иммундыбиологиялық препараттар (ИБП)

352

13.2.1.

ИБП-лардың жалпы сипаттамалары мен жіктелуі

352

13.2.2.

Вакциналар

353

13.2.2.1.

Тірі вакциналар

354

13.2.2.2.

Өлі вакциналар

354

13.2.2.3.

Молекулалық вакциналар

355

13.2.2.4.

Анатоксиндер (токсоидтар)

355

13.2.2.5.

Синтетикалық вакциналар

355

13.2.2.6.

Адъюванттар

355

13.2.2.7.

Ассоциаланған вакциналар

356

13.2.2.8.

Жаппай вакцинациялау тәсілдері

356

13.2.2.9.

Вакцина қолданудың нәтижелі болуының жағдайлары

358

13.2.2.10.

Қазіргі кезде қолданылатын вакциналардың жалпы сипаттамасы

359

13.2.2.11.

Вакцинаны егудің көрсетімі мен қарсы көрсетімдері

361

13.2.2.12.

Вакцина егудің күнтізбесі

361

13.2.3.

Бактериофагтар

361

13.2.4.

Пробиотиктер

362

13.2.5.

Спецификалық антиденелердің негізінде жасалған иммундыбиологиялық препараттар

362

13.2.5.1.

Иммунды қан сарысулар. Иммундыглобулиндер

363

13.2.5.2.

Моноклоналды антиденелер

364

13.2.5.3.

Иммундытоксиндер. Иммундыадгезиндер

364

13.2.5.4.

Абзимдер

365

13.2.6.

Иммундымодуляторлар

365

13.2.7.

Адаптогендер

366

13.3.

Вирустық инфекциялардың спецификалық профилактикасы

367

13.3.1.

Вирустық инфекциялардың спецификалық алдын алуда енжар (пассивті) және белсенді (активті) иммундаудың рөлі

367

14.

ТАРАУ. Жеке бактериология

383

14.1.

Коктар

383

14.1.1.

Аэробты грам оң коктар

384

14.1.1.1.

Мicrococcacеae тұқымдастығы

384

14.1.1.1.1.

Стафилококтар (Staphylocоccus туыстастығы)

384

14.1.1.2.

Streptococcaceae тұқымдастығы

389

14.1.1.2.1.

Стрептококтар

389

14.1.1.2.2.

Энтерококтар (туыстастығы Enterococcus)

394

14.1.2.

Аэробты грам теріс коктар

396

14.1.2.1.

Нейссериялар

396

14.1.2.1.1.

Менингококтар

396

14.1.2.1.2.

Гонококтар

400

14.1.3.

Анаэробты коктар

403

14.1.3.1.

Анаэробты грам оң коктар

403

14.1.3.2.

Анаэробты грам теріс коктар

404

14.1.3.2.1.

Вейлонеллалар (Veillonella туыстастығы)

404

14.2.

Грам теріс факультативті-анаэробты таяқшалар

405

14.2.1.

Энтеробактериялар (Enterobacteriaceae тұқымдастығы)

405

14.2.1.1.

Эшерихиоздардың қоздырғыштары

405

14.2.1.2.

Клебсиеллалар (Klebsіella туыстастығы)

411

14.2.1.3.

Шигеллалар

414

14.2.1.4.

Салмонеллалар (Salmonella туыстастығы)

418

14.2.1.4.1.

Салмонеллез (астан улану) қоздырғыштары

422

14.2.1.4.2.

Ауруханаішілік салмонеллез

423

14.2.1.4.3.

Протей (Proteus туыстастығы)

424

14.2.1.5.

Оба қоздырғышы

425

14.2.1.6.

Энтеропатогенді иерсиниялар

431

14.2.1.7.

Псевдотуберкулез қоздырғышы

431

14.2.1.8.

Ішек иерсиниозының қоздырғышы

433

14.2.2.

Вибриондар (Vibrionaceae тұқымдастығы)

435

14.2.2.1.

Тырысқақ қоздырғышы

435

14.2.2.2.

Парагемолитикалық вибриондар (Vibrio туыстастығы)

439

14.2.2.3.

Кампилобактериялар (Сampylobacter туыстастығы)

440

14.2.2.4.

Хеликобактериялар (Helicobacter туыстастығы)

442

14.2.3.

Pasteurellaceae тұқымдастығы

443

14.2.3.1.

Гемофилді бактериялар

443

14.2.3.1.1.

Haemophilus influenzae (Афанасьев-Пфайффер таяқшасы)

443

14.2.3.1.2.

Haemophilus ducreyi

447

14.2.3.2.

Пастереллалар

447

14.3.

Бордетеллалар

449

14.3.1.

Көкжөтел және паракөкжөтел қоздырғыштары

449

14.3.1.1.

Bordеtella bronchiseptica, Bordеtella avium

453

14.3.2.

Бруцеллез (сарып) қоздырғыштары

453

14.3.3.

Туляремия қоздырғышы

458

14.3.4.

Легионеллез қоздырғышы

463

14.3.5.

Псевдомонадалар (Pseudomonas туыстастығы)

466

14.3.6.

Буркхольдериялар (Burkholderia туыстастығы)

469

14.4.

Анаэробты бактериялар

471

14.4.1.

Спора түзбейтін анаэробтар (клостридиялар емес)

471

14.4.2.

Күйдіргі бациллалары (Bacillus туыстастығы)

472

14.4.3.

Спора түзетін Clostridium туыстастығына жататын бактериялар

480

14.4.3.1.

Анаэробты инфекция қоздырғыштары

480

14.4.3.1.1.

Жарақаттық анаэробты инфекция қоздырғыштары. Газды гангрена

481

14.4.3.1.2.

Сіреспе клостридиясы (Clostridium tetani)

485

14.4.3.1.3.

Ботулизм клостридиясы (Clostridium botulinum)

489

14.4.3.2.

Лактобациллалар (Lactobacillus туыстастығы)

492

14.5.

Листериялар (Listeria туыстастығы)

493

14.6.

Коринебактериялар (Corynebacterium)

497

14.6.1.

Дифтерия қоздырғышы (Corynebacterium diphtheriae)

497

14.6.2.

Микобактериялар (Mycobacteriaceae тұқымдастығы)

504

14.6.2.1.

Туберкулез қоздырғыштары

504

14.6.2.2.

Алапес (лепра) қоздырғышы (Mycobacterium leprae)

515

14.6.3.

Актиномицеттер (Actynomyces туыстығы)

518

14.6.3.1.

Нокардиялар (Nocardia туыстастығы)

522

14.6.3.2.

Бифидобактериялар (Bifidobacterium туыстастығы)

524

14.6.3.3.

Гарднереллалар (Gardnerella туыстастығы)

526

14.7.

Риккетсиялар

527

14.7.1.

Бөртпе сүзек тобына жататын риккетсиялар

528

14.7.1.1.

Эндемиялық (бүргелік) бөртпе сүзегінің қоздырғышы

531

14.7.1.2.

Солтүстік азиялық кенелік бөртпе сүзегі

533

14.7.1.3.

Марселдік қызбаның қоздырғышы

535

14.7.1.4.

Құзды таулардың ақтаңдақтық қызба қоздырғышы

535

14.7.2.

Ориенциялар (Цуцугамуши қоздырғышы)

537

14.7.3.

Коксиеллалар (Ку– қызбаның қоздырғышы)

538

14.8.

Спирохеталар және басқа ирекше, иілген бактериялар

539

14.8.1.

Трепонемалар (Treponema туыстығы)

540

14.8.1.1.

Мерез. Бозғылт трепонема (Treponema pallidum)

540

14.8.2.

Боррелиялар. Боррелиоздар

548

14.8.2.1.

Эпидемиялық қайталама сүзек

548

14.8.2.2.

Эндемиялық қайталама сүзек (кенелік қайталама сүзек, аргас кене боррелиозы)

551

14.8.2.3.

Иксод кене боррелиозы - Лайм ауруының тобындағы аурулар

553

14.8.3.

Лептоспиралар. Лептоспироз

556

14.9.

Хламидиялар. Хламидиоздар

560

14.10.

Микоплазмалар. Микоплазмоздар

566

15

ТАРАУ. Клиникалық микробиология

575

15.1.

Клиникалық микробиология және оның медицина үшін маңызы

575

15.1.1.

Клиникалық микробиологияның аңықтамасы, мақсаты және іріңді қабыну аурулары қоздырғыштарының сипаттамасы

575

15.1.2.

Іріңді - қабыну ауруларына микробиологиылық диагноз қою

578

15.1.2.1.

Микробиологиылық диагноз қоюдын маңызы және жалпы принциптері

578

15.1.3.

Патологиялық материалдарды микробиологиялық зерттеу әдістері

581

15.2.

Дисбактериоз

589

15.2.1.

Адам организмінің қалыпты микрофлорасы

591

15.2.2.

Адам организмінің дисбактериоздары, және оның даму дәрежелері

595

15.3.

Ауруханаішілік инфекциялардың маңызы және анықтамасы

600

15.3.1.

АІИ-ң негізгі қоздырғыштары

601

15.3.2.

АІИ-ң жұғу көздері мен факторлары, таралу жолдары

603

15.3.3.

Ауруханалық ортаның сипаттамасы

603

15.3.4.

АІИ-ң таралуына әсер ететін факторлар

604

15.3.5.

АІИ-дан сақтану жүйесінің негіздері

604

15.3.5.

Инфекциялық бақылау бағдарламасының міндеттері

605

16.

ТАРАУ. Вирустардың ашылу тарихы, табиғаты

605

16.1.

Эволюциялық дамудағы рөлі, жіктелуі (класификациясы)

605

16.1.1.

Вирустардың ашылуы

606

16.1.2.

Вирусологияның даму кезеңдері

606

16.1.3.

Вирустардың табиғаты

608

16.2.

Вирусты инфекциялардың патогенезі

610

16.2.1.

Вирустың таралу жолдары

611

16.2.2.

Вирустық инфекциялардың түрлері

611

16.2.3.

Жасушаларда трансформациялық процестер дамуындағы вирустардың рөлі

617

16.2.4.

Вирустық инфекциялар патогенезінің ерекшеліктері

618

17.

ТАРАУ. Жеке вирусология

619

17.1.

РНҚ-вирустар

619

17.1.1.

Пикорнавирустар

619

17.1.1.1.

Сал (полиомиелит) вирусы

621

17.1.1.2.

Коксаки вирустары

625

17.1.1.3.

ЕСНО – вирустары

627

17.1.1.4.

Гепатит А вирусы (АГВ-HAV)

629

17.1.1.5.

Риновирустар

631

17.1.1.6.

Аусыл вирусы

632

17.1.2.

Тогавирустар

633

17.1.2.1.

Альфавирустар

634

17.1.2.2.

Қызамық вирусы

636

17.1.3.

Флавивирустар

638

17.1.3.1.

Сары қызба вирусы

640

17.1.3.2.

Кенелік энцефалит вирусы

642

17.1.3.3.

Жапондық энцефалит вирусы (масалық энцефалит)

644

17.1.3.4.

Омбылық геморрагиялық қызба (ОГҚ)

645

17.1.3.5.

С гепатит вирусы (HCV)

646

17.1.3.6.

G – гепатит вирусы (HGV)

647

17.1.3.7.

Е гепатит вирусы (НЕV)

648

17.1.3.8.

TTV-гепатит вирусы

649

17.1.3.9.

FГВ (HFV) .

649

17.1.4.

Коронавирустар

649

17.1.5.

Реовирустар

651

17.1.5.1.

Реовирустар (ортореовирустар)

652

17.1.5.2.

Ротавирустар

653

17.1.5.3.

Орбивирустар

655

17.1.5.4.

Колтивирустар

655

17.1.6.

Ортомиксовирустар

656

17.1.7.

Парамиксовирустар

664

17.1.7.1.

Парагрипп вирустары

666

17.1.7.2.

Мысқыл (эпидемиялық паротит) вирусы

667

17.1.7.3.

Қызылша вирусы

668

17.1.7.4.

Респираторлық – синцитиальдық вирус

671

17.1.8.

Рабдовирустар

672

17.1.8.1.

Везикулярлық стоматит вирусы

673

17.8.2.

Құтыру вирусы

674

17.1.9.

Ретровирустар

675

17.1.10.

Ареновирустар

683

17.1.10.1.

Лимфоцитарлық хориоменингит

685

17.1.10.2.

Ласса геморагиялық қызбасы

685

17.1.10.3.

Д гепатит вирусы (HDV )

685

17.1.11.

Филовирустар

687

17.1.11.1.

Марбург ауруы

688

17.1.11.2.

Эбола қызбасы

688

17.1.12 .

Буньявирустар

688

17.1.12.1.

Қырым- Конго геморрагиялық қызбасы (ҚКГҚ).

690

17.1.12.2.

Бүйрек синдромды геморрагиялық қызба вирусы (БСГҚ)

692

17.2.

ДНҚ –вирустар

693

17.2.1.

Парвавирустар

693

17.2.2.

Аденовирустар

694

17.2.3.

Поксвирустар

696

17.2.3.1.

Нағыз немесе қорасан шешегінің вирусы

697

17.2.3.2.

Шешектік вакцина вирусы (сиыр шешегінің вирусы)

700

17.2.3.3.

Контагиялық моллюск вирусы

700

17.2.4.

Ұшық вирустары –Герпесвирустар

700

17.2.4.1.

Қарапайым ұшық вирустары (ҚҰВ)

703

17.2.4.2.

3-типтік ұшық вирусы

706

17.2.4.3.

Бетта-герпесвирустар(5-типі). Цитомегаловирус (ЦМВ).

707

17.2.4.4.

Эпштейн-Барр вирусы (ЭБВ). Ұшық вирусының 4-типі.

709

17.2.5.

Гепатит В вирусы (HBV)

711

17.2.6.

Паповавирустар

716

17.2.6.1.

Папилломавирустар

717

17.2.6.2.

Полиомавирустар

718

17.2.7.

Онкогенді вирустар

720

17.2.7.1.

Онкогенді ДНҚ- геномды вирустар

724

17.2.7.2.

Адамдардың онкогенді РНҚ-геномды вирустары

726

17.2.8.

Вирустық баяу инфекциялар (приондық аурулар)

728

18.

ТАРАУ. Жиі кездесетін микоздардың сипаттамасы

739

18.1.

Беткейлік микоздардың қоздырғыштары

740

18.1.1.

Кератомикоздардың қоздырғыштары

740

18.1.1.1.

Түрлі түсті теміреткі қоздырғышы – Malassesia furfur

740

18.1.1.2.

Ақ пьедра қоздырғышы – Trichosporon beigelli.

740

18.1.1.3.

Қара теміреткі (Exophiala wernekii) және қара пьедра (Piedraia hortae) қоздырғыштары.

741

18.1.2.

Дерматомикоздардың қоздырғыштары.

741

18.1.2.1.

Микроспория қоздырғыштары

743

18.1.2.2.

Трихофития қоздырғыштары

744

18.1.2.3.

Эпидермофития қоздырғышы

746

18.2.

Теріастылық (субкутанды) микоздардың қоздырғыштары.

746

18.2.1.

Споротрихиоз қоздырғышы-Sporothrix schenckii

747

18.2.2.

Хромобластомикоз қоздырғышы

747

18.2.3.

Мицетома қоздырғыштары

748

18.2.4.

Феогифомикоз қоздырғышы

749

18.2.4.1.

Рhialophora repens

749

18.2.4.2.

Рhalophora richardsiae

750

18.3.

Терең жүйелік микоздардың қоздырғыштары

750

18.3.1.

Гистаплазмоз қоздырғышы

750

18.3.2.

Криптококкоз қоздырғышы

751

18.3.3.

Кокцидиоидоз қоздырғышы

752

18. 3.4.

Бластомикоз қоздырғышы

753

18.4.

Оппортунистік микоздардың қоздырғыштары.

754

18.4.1.

Кандидоз қоздырғыштары

754

18.4.2.

Аспергиллез қоздырғыштары

758

18.4.3.

Сирек кездесетін оппортунистік инфекциялардың қоздырғыштары

761

18.4.3.1.

Пенициллиоз қоздырғыштары

761

18.4.3.2.

Фузариоз қоздырғыштары

761

18.4.3.3.

Зигомикоз (фигомикоз) қоздырғыштары

761

18.5.

Микоздарға микробиологиялық диагноз қоюдың принциптері

761

18.5.1.

Зерттеу үшін алынатын заттар

761

18.5.2.

Зерттеу әдістері

762

18.5.2.1.

Микроскопиялық әдіс

762

18.5.2.2.

Дақылдық әдіс

764

18.5.2.3.

Микоздарға диагноз қоюдың басқа әдістері

765

18.5.2.4.

Микоздарды емдеу мен алдын алудың принциптері

766

19.

ТАРАУ. Жеке протозоология

768

19.1.

Саркодылар (Sarcodina )

770

19.1.1.

Амебиаз қоздырғышы

771

19.2.

Талшықтылар (Flagelleta).

773

19.2.1.

Лейшманиоз қоздырғыштары.

773

19.2.2.

Трипаносомоздардың қоздырғыштары

776

19.2.3.

Трихомониаз қоздырғыштары.

779

19.3.

Споралылар (Sporozoa)

781

19.3.1.

Токсоплазмоз қоздырғышы

782

19.3.2.

Безгек қоздырғыштары.

786

19.4.

Кірпікшелілер (Ciliata).

791

19.4.1.

Балантидиаз қоздырғышы

791

20.

ТАРАУ. Инфекциялық және стоматологиялық аурулар кезіндегі ауыз қуысында пайда болатын зақымданулардың микробиологиясы

794

20.1.

Ауыз қуысының микрофлорасы

795

20.1.1.

Ауыз қуысының қалыпты микрофлорасы

795

20.1.1.1.

Ауыз қуысындағы қалыпты микрофлораның қызметі

802

20.1.2.

Ауыз қуысының микробтарын дақылдандыру ерекшеліктері және оның физиологиялық маңызы

803

20.1.3.

Ауыз қуысындағы микрофлораның адам жасына байланысты ерекшеліктері

806

20.1.4

Ауыз қуысы - жұқпалы аурулар қоздырғыштарының кіру қақпасы

807

20.1.5.

Ауыз қуысының антимикробты қорғаныстық факторлары

808

20.2.

Стоматологиялық аурулардың микробиологиясы

809

20.2.1.

Халитозис

809

20.2.2.

Микробтар туғызатын аурулар

811

20.2.2.1.

Микробтық тіс дақтарының пайда болуы

811

20.2.2.2.

Кариес

813

20.2.2.3.

Пульпит

815

20.2.3.

Микробтармен қоздырылатын пародонт аурулары

816

20.2.3.1.

Гингивит

817

20.2.3.2.

Пародонтит

818

20.2.4.

Микробтармен қоздырылатын ауыз қуысы шырышты қабығының аурулары

819

20.3.

Одонтогендік инфекция

819

20.3.1.

Периодонтит

820

20.3.2.

Жақ периоститі

820

20.3.3.

Жақ остеомиелиті

820

20.3.4.

Тіс аймағында жұмсақ тіннің абсцесстері мен флегмоналары

820

20.4.

Жұқпалы аурулар кезіндегі ауыз қуысының зақымдалуы

820

20.4.1.

Бактериялық зақымдалуы

820

20.4.1.1.

Стафилококтық және стрептококтық іріңдік зақымдалу

820

20. 4.1.2.

Бет-жақ актиномикозы

822

20.4.1.3.

Жаралы-шірік Венсан гингивостоматиті (фузоспирохетоз)

823

20.4.1.4.

Гонококтық стоматит

824

20.4.1.5.

Туберкулез кезіндегі ауыз қуысының зақымдалуы

826

20.4.1.6.

Алапес кезіндегі зақымданулар

829

20.4.1.7.

Мерез кезіндегі зақымданулар

830

20.4.2.

Ауыз қуысының вирустық зақымданулары

833

20.4.2.1.

Герпесвирустық инфекциялар

833

20.4.2.2.

Коксаки А вирустық инфекция

834

20.4.2.3.

АИВ инфекциясы

834

20.4.2.4.

Папилломавирустар

835

20.4.2.5.

Приондық аурулар

835

20.4.3.

Саңырауқұлақтық зақымдалу

836

20.5.

Стоматологиялық емдік- профилактикалық мекемелердегі ауруханаішілік инфекциялар

837

20.5.1.

Аурухана ішілік инфекциялардың эпидемиологиясы

838

20.5.2.

Ауруханаішілік инфекциялардың этиологиясы

838

20.5.3.

Стоматологиялық ауруханаішілік инфекцияның жұғу жолдары және берілу факторлары

842

20.5.4.

Стоматологиялық жәрдем көрсетілген кезде іріңдеу – септикалық инфекция жұқтыру қауіпін тудыратын факторлар

844

20.5.5.

Ауруханаішілік инфекциялардың алдын алуы

844

20.6.

Клиникалық материалды микробиологиялық зерттеу

846

20.6.1.

Ауыз қуысынан материалды зерттеуге алу, сақтау және зертханаға жеткізу

846

20.7.

Стоматологияда микробтарға қарсы қолданылатын заттар мен факторлар

847

20.7.1.

Дезинфекция және стерилизация

858

20.7.2.

Антисептиктер

860

20.8.

Тіс дәрігерінің биологиялық қауіпсіздік ережелерін сақтауы

862

20.9.

Тіс емдеуде биологиялық дәрі - дәрмектерді қолдану

866

20.9.1.

Биологиялық препараттарды стоматологияда қолдану

871


Микробиология бойынша тесттер

874


Қосымшалар (сызбанұсқалар, суреттер)

892


Кейбір аурулардың қазақша атауларының орысша баламасы

922


Қолданылған әдебиеттер

924

Микроәлемімен сиқырланғанмын,

Микроәлемімен қоршалғанмын.

Микротүрлерімен тамсанғанмын,

Микроәсерімен таңқалғанмын.

Котова А.Л.

Алғы сөз

Микробиология жер шарындағы тірі табиғатты жан-жақты зерттеуді қамтамассыз ететін ғылымдардың бірегейі. Адам өмірін ұзарту, әр түрлі аурулармен күресу, дүние жүзінде тұрғындардың денсаулығын жақсарту үшін қазіргі заманда алдынғы қатарлы технологиялар (гендік инженерия, биотехнология, нанотехнология, гендік әдіспен диогноз қою т.б.) қолданылып жатқан кезде микробиология ғылымы алдынғы шептен көрініп отыр.

Әрине, осындай жағдайда медициналық ЖОО-да микробиологияны зерделеу ерекше орын алады. Студенттерге бұл ғылымды оқытудың мақсаты айқын нақтылы-микроәлем нысандарын терең білу негізінде адамдардың денсаулығын жақсартуға әсерін тигізетін тиімді медициналық-биологиялық-генетикалық жаңа технологияларды жасау және пайдалану мүмкіндігінің іргесін қалау.

ХХ ғасырдың соңы ХХI ғасырдың басталуы жер бетінің (яғни барлық нысандардың) техногендік экологиялық қыспағына ұшыраумен ғана емес, ғаламдық шеңберде тұрғындардардың және басқа биологиялық нысандардың көшіп-қонуымен (миграциясымен)сипатталады. Осындай жағдайдың нәтижесінде жұқпалы аурулар қоздырғыштарының жаңа аймақтарға «жылжып баруына» және «қоныстануына» әкеліп соғады. Сондықтан микробиологиялық диагноз қою, эпидемилогиялық қадағалау, арнайы емдеу мен алдын-алу шараларын және инфектологиялық қызметтің басқа да жақтарын жүргізу кез-келген елде әрбір дәрігер білуі керек.

«Медициналық микробиология» оқулығын жазу кезінде мынадай міндеттер қойылды:

  • оқулық дәстүрлі оқу әдебиеттері типтес жасалуы қажет;

  • оқулықтың әрбір тарауларында бұрын белгілі мәліметтермен қатар қазіргі заманғы жаңалықтар енгізілуі керек;

  • мәтіні тақырыбына сәйкес сауатты түсінікті тілде жазылуы керек;

  • оқулық мемлекеттік тілде жазылғандықтан медициналық терминдердің жалпы қабылданған баламалары қолданылуы керек;

  • көрнекі материалдар (меншікті және басқалардан алынған) сапалы орындалған және тараулар тақырыбына сәйкес болуы қажет.

Бұл оқулықты дайындаудан бұрын өте ауқымды жұмыстар атқарылды – орыс, ағылшын, неміс, француз тілдеріндегі жарық көрген «Медициналық микробиология» оқулықтарын, әдебиеттерді мұқият зерделеу жүргізілді («әдебиеттер тізімін» қараңыз). Мұндай жұмыс жаңа мәліметтермен танысумен қатар оқулықтың мазмұнын, құрылымын, тарау көлемдерін, оларды баяндаудың принципі мен реттілігін нақтылауға мүмкіндік берді.

Оқулықта микробиологияның дербес пәндері негізінде тараулар ретінде енгізілді:

  • Жалпы микробиология (бактериялар мен вирустардың морфологиясы, физиологиясы; микроорганизмдердің антибиотиктерге сезімталдығы/ төзімділігі; бактериофагтар; микроорганизмдердің патогенділігі (инфекция); микроэкология; иммунитет т.б.)

  • Жеке микробиология (бактериология, вирусология, микология, протозология, гельминтология) қоздырғыштардың жіктелуі, морфологиясы, дақылдандыру, антигендер. Патогенділік; жұқпалы ауруларға микробиологиялық диагноз қою әдістері, емдеу мен алдын алудың негіздері сияқты тарауларды қамтиды.

  • Клиникалық микробиология (шартты-патогенді микроорганизмдер, олардың адам патологиясындағы рөлі, микробиологиялық диагноз қою принциптері; қалыпты микрофлора, адамдарда болатын дисбактериоз және оған микробиологиялық диагноз қою; госпитальдық инфекцияларға диагноз қою және алдын-алу принциптері)

  • Ауыз қуысының микробиологиясы, оның дәрігер стоматологтар үшін маңызы.

Оқулық дайындау кезінде С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық Медицина Университетінің микробиология кафедрасының ұжымы қыруар жұмыс атқарды. Техникалық безендіру бойынша және бірқатар материалдар дайындауда белсенді қатысқаны үшін доценттер А.Ә.Стамқұлова, С.Ш. Шакиевке, аға оқытушылар Б.М. Хандиллаеваға, Т.С. Бегадиловаға, оқытушы М.Н.Егембердиевке авторлар шексіз алғысын білдіреді.

Және де осы оқулықты дайындаудың бастапқы кезеңінде қатысқаны және қолдау көрсеткені үшін м.ғ.д., профессор Ү.Т. Арықпаеваға шын жүректен алғысымызды білдіреміз.

Ұсынылып отырған оқулық студенттерге, оқытушыларға, магистранттарға, докторанттарға, дәрігер-микробиологтарға, паразитологтарға, вирусологтарға, стоматологтарға, және де медициналық микробиологиямен байланысты басқа саладағы дәрігерлер мен биологтарға арналған.

Қазақ тілінде бірінші рет «Медициналық микробиология» бойынша ресми оқулық шығарудың маңыздылығын және үлкен жауапкершілігін түсіне отырып, ұсыныс жасаған және пікір айтқан оқырмандарға авторлар алдын ала алғысын білдіреді. Барлық ұсыныстарды біз шын көңілмен қабылдаймыз және оқулықтың келесі шығарылымында іске асырылады деген сенімдеміз.

1 ТАРАУ. Микробиология пәні. Зерттеу мақсаты, міндеттері.

Даму тарихы.

1.1.Микробиология пәні және міндеттері

Микробиология – арнайы аспапсыз көзге көрінбейтін тірі организмдер туралы ғылым (грек.: micros-ұсақ; bios-тіршілік; logos-ілім).

Микробтардың мөлшері метрдің миллионнан бір, милиметрдің мыңнан бір бөлігіндей шамамен өлшенеді. Адамдардың көзі әдетте шамасы 0,08 мм артық нысандарды ажырата алады. Сондықтан, микроб жасушасын зерделеу үшін микроскоптар, яғни микробтар бейнесін ондаған-жүздеген-мыңдаған есе үлкейтетін аспаптар қажет. Ал, вирустар нанометрмен (милиметрдің миллионнан бір бөлігі) ангстреммен (метрдің он миллионнан бір бөлігі) өлшенеді, басқаша айтқанда: 1мм=1000мкм=1000000нм-10000000А; 1ммі көлемге 633 миллион микроб сиып кететіні, ал 636 миллиард микробтың салмағы 1 грамм болатыны есептелген.

«Микроб» (грекше-microbe-ұзақ өмір сүрмейтін) деген ұғымды 1878 жылы Седилло дейтін зерттеуші енгізген. Микробтарды зерттейтін ғылымды алғашқыда Пастер – «микробия», кейіннен Дюкло-«микробиология» деп атауды ұсынған.

Микроорганизмдер убиквитарлы, яғни олар жер, су, ауа кеңістіктері мен орталарының бәрінде мекендейді. Олар тіптен ғарышта да табылған. Марста да болуы мүмкін деген болжам бар. Микробтарсыз тіршілік ету мүмкін емес, өйткені олардың керемет биохимиялық белсенділігі тіршілік негізі болып табылады – табиғаттағы зат айналымын қамтамассыз етеді.

Адамдардың, әр түрлі жануарлардың организмінде, қоршаған ортада болатын, жер бетінде мекендейтін барлық микробтарды екі топқа бөлуге болады: ауру қоздырушылар – патогенділер (грек.: pathos-ауру) және сапрофиттер-патогенсіздер (грек.: sapros-шірінді, phytos-өсімдік). Біріншілері әр түрлі аурулар қоздырады, екіншілері-қауіпсіз және де адамдар үшін пайдалы болуы да мүмкін. Бірақ, соңғы 20-25 жылда үшінші топ анықталып отыр - шартты-патогенді микроорганизмдер. Олар иммунды тапшылық жағдайлардың едәуір жиілеуіне байланысты адамдардың денсаулығы үшін ерекше орын алып отыр. Адам организмінің сапрофит-микробтары әр түрлі себептерге байланысты иммунды-тапшылық жағдайда ауру қоздыру қабілеттігіне ие болуы мүмкін.

Смотрите также файлы