Файл: Гормондарды сер ету механизмі.docx

боладыжәнеқанғабөлінетінөнімдерболыптабылады. Дене тіндерінде тироксиндер химиялық түрленулерден өтеді, бұлкездепайдаболатынөнімдерайқынкөрінедіжәнемитохондриядалокализацияланғанферментативтіжүйелергеәсеретеді.Тироксинніңжасушаларда келесідей бөлінетіні анықталды: жасуша ядросында – 47 мг/%,митохондрияларда –34мг/%, микросомаларда–43МГ/%жәнецитоплазмада– 163 мг/%.Қалқанша безінің гормондары тиронинніңтуындылары болыптабылады.1927жылыХаррингтонменБаргертироксинніңқұрылымынқұрды, оны L – тирониннің туындысы деп санауға болады. Денедегі ТиронинL-тирозин аминқышқылынантүзіледі.199Тироксиннен басқа, қалқанша безі мен қан плазмасында оған байланыстыбасқақосылысбар–трииодтиронин.Сүтқоректілердің бүйрек үсті безініңкортикальды және ми қабаты химиялық табиғатта да, физиологиялық әсердедеәртүрлігормондаршығарады.Миқабатыныңгормоны-адреналин.Адреналин-тирозинаминқышқылыныңтотығужәнедекарбоксилденуөнімі.Адреналинненбасқа,бүйрекүстібезініңмиқабатыадреналинненоныңмолекуласындаметилтобының болмауымен ерекшеленетін норадреналиншығарады:Адреналинменнорадреналиндімиқабатыныңәртүрліжасушаларышығарады.Адреналинбиосинтезітирозингеайналатынфенилаланинніңтотығуынан басталады; тирозин ДОПА - оксидаза ферментінің әсерінен 3,4-дегидрооксифенилаланинге (ДОПА) айналады. Соңғысы декарбоксилденедіжәнеаминжәнеоданнорадреналинтүзіледі.Адреналиннорадреналинметилденуінің өніміретіндепайдаболады.Үшінші топ гормондардың халық арасында алған жеңіл-желпі беделінежауап береді: бұл бүйрек үсті безінің қыртысында және жыныс бездеріндесинтезделетін стероидты гормондар.Олардың жалпы формуласына қарап,

---

олардыңбиосинтетикалықпрекурсорыхолестеринекенінболжауоңай.Стероидтермолекуладағыкөміртекатомдарыныңсаныменерекшеленеді:С21-бүйрек үсті безінің кортекс гормондары және прогестерон, С19 — еркекжыныстықгормондары(андрогендержәнетестостерон),С18—әйелжыныстықгормондары(эстрогендер).Көптегенгормондармолекулалықэволюцияпроцесінкөрсететінқұрылымыұқсасотбасылардыңмүшелеріболыптабылады.Стероидтыгормондармайлардаеридіжәнежасушамембраналарына оңай енеді. Олардың рецепторлары цитоплазмада немесемақсаттыжасушалардыңядросындаболады.Қазіргіуақыттабүйрекүстібезінің қыртысынан бірнеше ондаған стероидтер таза күйінде оқшауланған.Олардыңкөпшілігіальдостерол,гидрокортизон,кортизон,кортикостероид,11-дегидрокортикостерон,11-дезоксикортикостерон,17-окси-11-дезоксикортикостерон және 19-оксикортикостерон сияқты биоактивті емес.Стероидтеремдіктәжірибедекеңіненқолданылады.Олардыңкөпшілігісинтезделіп,қанауруларын,ревматизмді,бронхдемікпесінжәнет.б.емдеудеқолданылады.Қазіргіуақыттажоғарыдааталғанкортикостероидтардыңішіненбүйрекүстібездерінегізінен17-оксикортикостерон, кортикостерон және альдостерон бөледі деп саналады.Олардыңбарлығындациклопентанпергидрофенантренніңтетрациклдіқұрылымыбар.Қосылыстыңосыциклдіктүрініңқұрылымдықнегізікөптегенбасқастероидтықосылыстарға(холестерин,өтқышқылдары,провитаминД,жыныстықгормондар)тән.Мұндайстероидтердіңкөпшілігінде21көміртекатомыбаржәнеолардыпрегнаннемесе

---

оның изомері – аллопрегнан туындылары ретінде қарастыруға болады.Бүйрек үсті безінің қыртысының стероидтары карбоксил мен гидроксил топтарының болуымен немесе болмауымен, сондай-ақ төртінші және бесінші көміртек атомдары арасындағы қос байланыстармен ерекшеленеді.Кортизол (гидрокортизон) табиғи глюкопротеидтердің ішіндегі ең белсендісі, көмірсулар, ақуыз және май алмасуын реттейді, лимфоидты тіннің ыдырауын және дәнекер тінінің синтезінің тежелуін тудырады.

2. 
   Гормондардың әсер ету механизмі. Циклаздық жүйенің гормондардың әсер ету механизміндегі рөлі
   

Әсер етумеханизмі бойынша гормондар екі негізгі түрге бөлінеді. Біріншісі-ақуыз және пептидтікгормондар, катехоламиндер және гормоноидтар.Олардың молекуласы мақсатты жасушаға жақындап,сыртқы плазмалық мембрананың ақуыз рецепторларының молекулаларымен байланысады, содан кейін медиаторлардың көмегімен (c amp, c GMP,простагландиндер,Ca2+)мақсатты жасушаның ферменттік жүйелерінежәнеондағы метаболизмгеәсеретеді.Екінші типтегі гормондарға стероидтыжәнеқалқанша безінің гормондарының бір бөлігі жатады.Олардың молекуласымембрана тесіктері арқылы мақсатты жасушаның тереңдігіне оңай енеді;цитозолда,ядролық мембранадағы митохондрияларда локализацияланған гликопротеидтірецепторлардың молекулаларымен әрекеттесіп, бүкіл жасушалық метаболизмгежәнеең алдымен транскрипцияпроцестеріне әсер етеді.Гормондардың мақсатты жасушаларғаәсерету механизмдері.Гормонның құрылымына байланысты өзара әрекеттесудің екі түрібар.Егергормонмолекуласы липофильді болса(мысалы,стероидтыгормондар),ондат ол мақсатты жасушалардың сыртқы мембранасының липидті қабатына алады.Егер молекула үлкен болса немесе полярлы болса, онда оныңжасушаға енуі мүмкін емес.Сондықтан липофильді гормондар үшін рецепторлар мақсатты жасушалардың ішінде, алгидрофильді гормондар үшін рецепторлар сыртқы мембранада болады. Гормонал

---

ды сигналға

жасушалық жауап алу үшін гидрофильді молекулалар жағдайында жасушаішілік сигнал беру механизмі әрекет етеді. Бұл екіншіде алатын заттардың қатысуымен болады.

Гормондардың молекулалары пішіні жағынан өте алуан түрлі, ал "екінші хабаршылар" жоқ. Сигнал берудің сенімділігі гормонның рецепторлық ақуызға өте жоғары жақындығын қамтамасыз етеді. Гуморальдық сигналдардың жасушаішілік берілуіне қатысатынделдалдардегеніміз не? Бұл циклдікнуклеотидтер (camp және cGMP), инозитолтрифосфат, кальций байланыстыратын ақуыз- кальмодулин,кальций иондары, циклдік нуклеотидтердің синтезіне қатысатын ферменттер,сондай-ақ ақуыз киназалары- ақуызды фосфорлау ферменттері. Бұл заттардың барлығы мақсатты жасушалардағы жеке ферменттік жүйелердің белсенділігін реттеуге қатысады. Гормондар мен жасушаішілік делдалдардың әсер ету механизмдерін толығырақ қарастырайық.

Мембраналық әсер ету механизмі бар сигнал молекулаларынан мақсатты жасушаларға сигнал берудің екі негізгі жолы бар:

• 
  аденилатциклазды (немесегуанилатциклазды) жүйелер;
  
• 
  фосфоинозитмеханизмі.
  

Циклаздық жүйенің гормондардыңәсерету механизміндегі рөлін білмес бұрын,осы жүйенің анықтамасын қарастырыңыз. Циклаздық жүйе-бұл жасушадағы аденозинцикло фосфаттан, аденилатциклазадан жәнефосфодиэстеразадан тұратын,жасуша мембраналарының өткізгіштігін реттейтін,тірі жасушаның көптеген метаболикалық процестерін реттеуге қатысатын,кейбір гормондардың әсеріне делдал болатын жүйе. Яғни, циклазиялық жүйенің рөлі-олар гормондардыңәсерету механизміндегі екінші хабаршылар. "Аденилатциклаза-цАМФ"жүйесі. Мембраналар аденилатциклаза ферменті екі формада болуы мүмкін-белсендірілген және белсендірілмеген. Иденилатциклазаның белсендірілуі негормон-рецепторлық кешен әсер етеді,оның түзілуі гуанилнуклеотидінің (ГТФ)арнайы реттеуші ынталандырушы ақуызбен(GS-ақуыз)байланысуына әкеледі,содан кейінGS-ақуыз магнийдің аденилатциклазаға қосылуын және оныңбелсендірілуін тудырады.Аденилатциклазаны белсендіретін глюкагон,

---

тиреотропин, паратирин, вазопрессин,гонадотропин және т.б.гормондар осылай әрекет етеді. Кейбіргормондар, керісінше,аденилатциклазаны тежейді(соматостатин,ангиотензин-Пжәне т.б.).Инозитолтрифосфаты-күрделілипид-инозитфосфатидтің туындысы болып табылатынзат.Олмембраналық ақуыз–рецептордың жасушаішілік доменін дегікон формациялық өзгерістер нәтижесінде белсендірілетін арнайы фермент-фосфолипаза"С"әсерінен түзіледі.Бұлфермент фосфатидил-инозитол-4,5-бисфосфат молекуласындағы фосфоэфир байланысын гидролиздейді жәненәтижесінде диацилглицерин мен инозитолтрифосфат түзіледі. Диацилглицерин мен инозитолтрифосфаттың түзілуі жасушаішіндегі иондалған кальций концентрациясының жоғарылауына әкелетіні белгілі. Бұлжасушаішін дегі көптеген кальцийге тәуелді ақуыздардың белсендірілуіне әкеледі, соның ішінде әртүрлі ақуыз киназалары белсендіріледі.Мұнда да,аденилатциклаздық жүйе белсендірілгендей,жасушаішіндегі сигнал берукезең дерінің бірі белоктардың фосфорлануы болып табылады, бұл гормонның әсеріне жасушаның физиологиялық реакциясына әкеледі. Мақсаттыжасушада фосфоинозитидті сигнал беру механизмінің жұмысына арнайы кальций байланыстыратын ақуыз-кальмодулин қатысады. Бұл 30%теріс зарядталған аминқышқылдарынан (Глу, АӘК) тұратын, сондықтан CA+2Белсенді байланыстыруға қабілетті шағын молекулалы ақуыз(17кДа).кальмодулиннің бір молекуласында4кальцийбайланыстыратын аймақбар.Са+ 2-менәрекеттескеннен кейін кальмодулин молекуласында конформациялық өзгерістер болады және"Са+2-кальмодулин" кешені көптеген ферменттердің-аденилатциклаза, фосфодиэстераза, Са+2,Мд+2-АТ Фаза және әртүрлі ақуыз киназаларының белсенділігін реттеуге(аллостериялық тежелуге немесе белсендіруге)қабілетті болады. Әртүрлі жасушаларда "Са+2-кальмодулин"кешені бір ферменттің изоферменттеріне әсер еткенде (мысалы, әртүрлі типтегі аденилатциклаза)кейбір жағдайлардаактивациябайқалады,ал басқаларында цАМФ түзілу реакциясының тежелуі байқалады.Мұндай әртүрлі әсерлеризоферменттердің аллостериялық орталықтары аминқышқылдарының әртүрлі радикалдарын қамтуы мүмкін және олардың Са+2-

---