Файл: азастан тарихы пнінен тосанды жиынты баалау спецификациясы 10сынып.docx

10 сынып «Қазақстан тарихы» пәні бойынша ІІ тоқсанға арналған жиынтық бағалау тапсырмалары

1. 
   Мәтінді қолдана отырып, әр кезеңде қазақ жерінде ру-тайпалық жүйенің қалыптасуына дәлелдер келтіріңіз.
   

Б.з.б. І ғасырда Солтүстік ғұндардың құрамына кірген көптеген түркі тілдес тайпаларОрталық Азиядан Тянь-Шань арқылы өтіп, Қаңлы тайпалық бірлестігімен көрші отырды.ҒұндардыңҚазақстанғаөтуініңекіншітолқыныб.з.ІІғ.1-жартысындаорыналды.Ғұндардыңбіріктірушірөлініңарқасындасырттанкелгентайпаларменбайырғытұрғындардыңэтникалықжақындасуыіскеасты.VI ғасырда Қазақстан жері Түркі қағанаты құрамына енді. Осы қағанаттар құрамында30-дан астам түркі тілдес ру-тайпалар болды. Үйсіндер мен қаңлылар оларға сіңісіп кеткен.Мемлекеттердіңішінде қазақтардың халық болып қалыптасуына, әсіресе екі мемлекеттіңтарихи рөлі күшті болды. Оның біріншісі Қыпшақ хандығы. Екіншісі Қарахан феодалдықмемлекеті. Шығыстан монғол тектес көшпелі халықтар жасаған шапқыншылық оңтүстік жәнеоңтүстік-шығыс Қазақстанның қалыптасқан этникалық жайына соншалықты өзгеріс жасағанжоқ.АлтайжақтанығысқаннаймандарменкерейлерҚараханмемлекетініңэтникалыққұрамынаелеуліәсерінтигізді.Осыбірсапырылыскезіндешығыстанқидандардың(қарақытайлықтардың) шапқыншылығы болып, Қарахан мемлекетінің жағдайы нашарлайды.XIII ғ. басында Қарахан мемлекеті қайта көтеріліп келе жатқанда монғол шапқыншылығыбасталды.Сондай-ақорталық,солтүстік,шығыс,батысҚазақстанжеріндегіҚыпшақмемлекеті де сондай жағдайға душар болды. Сөйтіп, халық болып қалыптасу процесі 1,5ғасырғадейінкешікті.Монғолшапқыншылығы салдарынантұтасҰлыстарорнағанмен,Қазақстанжеріндегіру-тайпалардыңарасындағы

---

байланыстарбұзылды.Алайда,Қазақстанжеріндеөмірсүргенру-тайпалартүркітіліндесөйлегеніментерриториялықбөлінугеұшырап,Моғол,Әбілхайыр,Ноғай,Көшімхандықтарыныңқоластында өмір сүріп жатты. Атақты «92 баулы қыпшақ» атты шежіреде көрсетілген бұл ру-тайпалардыңбарлығыкейінненқазақтардыңқұрамынакірді.XIV-XVғғ.феодалдыққатынастардыңнығаюынегізіндеМоғолстан,АқОрда,Әбілхайырхандығы,НоғайОрдасындаболып жатқан түрлі соғыстарға қарамастан, халықтар арасында өзара бірігу, барған сайынбелеңалды.Қазақстанныңежелгі тайпаларыэтникалық жағынанбіртұтастықаұмтылды.Нәтижесіндеүшэтникалық-шаруашылықтопқабөлініп,үшжүзпайдаболды.https://e-history.kz/kz/contents/view/411

Ежелгідәуір	Ерте ортағасырлар	Дамыған ортағасырлар	Кейінгі ортағасырлар
1 2	1 2	1 2	1 2

[8]

2. 
   Қазақстан жеріндегі этникалық үдерістің қалыптасуын талдап, ой түйін жазыңыз.
   

Қазақ даласындағы этникалық үдерістердің қалыптасуына әсер еткен жағымды жағдайлар	Қазақ даласындағы этникалық үдерістердің қалыптасуына әсер еткен жағымсыз жағдайлар
1. 2		1. 2.

Қазақстан аумағындағы этногенездік үдерістердің ерекшелігі туралы қорытынды ой түйін жазыңыз: [6]

---

3. 
   Берілген ұғымдардың қай бағанға сәйкес екендігін ажыратыңыз.
   

Мәдени код	Ұғымдар	Генетикалықкод
	Салт-дәстүр
	Шежіре
	Жетіата Материалдық
	құндылықтар	[4]

4. 
   «Ұлттық құндылықтарды асқақтатуда мәдени және генетикалық кодты сақтаудың маңызы» тақырыбында ой жазыңыз, маңызына баға беруде кілт сөздерді қолданыңыз.
   

Кілтсөздер: ұлттыққұндылықтар,туғанжер, ұлттықкод,тектілік.[6]

5. 
   
   «Хан», «қарасүйек», «сұлтан», «би» ұғымдарын әлеуметтік стратификация бойынша орналастырыңыз. [4]
   
6. 
   «Ақсүйек», «қарасүйек», «хан», «сұлтан», «би», «батыр» ұғымдарын пайдалана отырып, қазақтардың әлеуметтік жіктелуіне тән ерекшеліктерін анықтаңыз.
   

1.

2.

[2]

---

Балл қою кестесі 10 сынып 2 тоқсан

Тапс ырма №	Жауап		Балл	Қосымша ақпарат
1	Ежелгі:1. Қазақ даласында өмір сүрген сақ, ғұн, сармат, үйсін сияқты тайпалық бірлестіктер қазақ ұлтының этникалық қалыптасуының негізін салды. 2. Ғалымдардың пікіріне сүйенетін болсақ, үйсін тайпасы мен бүгінгі қазақ ұлтының арасында этногенетикалық байланыс пен шаруашылық, мәдени ұқсастықтарды атап өткен.		2	Білім алушының мазмұнға сәйкес келетін кез келген жауабы қабылдана ды
	Ерте орта ғасырдағы: 1. Қазақстан жерін мекендеген түркі тайпалары ерте орта ғасырларда ұлт болып қалыптасуға дайын болды. 2. Алтайдан Еділге дейін алып жатқан территорияны парсы ақыны, саяхатшы Насир Хосроу «Қыпшақ даласы» деп атағаны.		2
	Дамығанортағасырларда:1. ХІІІ ғасырда қазақ жеріне моңғолдар шабуыл жасап, рулық-тайпалық бірігу процесіне үлкен соққы берді. 2. Қазақ жеріне қоныстанған маңғыт, барлас сияқты моңғол тайпалары ассимиляцияға ұшырап, түркіленді.		2
	Кейінгіортағасырларда:1. Қоғамда ақсүйек әлеуметтік тобының құрамына кірген моңғол ұрпақтары бірнеше мемлекеттерге бөлініп, жеке дара билікке ұмтылды. 2. Көшпелі өзбектер мен моңғол мемлекеттерінің арасындағы қақтығысты өз мүддесіне пайдаланған қазақ сұлтандары Керей мен Жәнібек XV ғасырда қазақ тайпаларының басын біріктіріп, Қазақ хандығын құрды.		2
2	Қазақ даласындағы этникалық үдерістердің қалыптасуына әсер еткен жағымды жағдайлар: Қазіргі қазақ даласындағы барлық ру-тайпалардың антропологиялық, мәдени этникалық ұқсастықтары күшейді. Түркілерді жаулаған Моңғол империясының тайпалары түркіленіп, жергілікті халықпен сіңісіп кетті.		2	Білім алушының мазмұнға сәйкес келетін кез келген жауабы қабылдана ды
	Қазақ даласындағы этникалық үдерістердің қалыптасуына әсер еткен жағымсыз жағдайлар: Моңғол империясының жаулау саясатының нәтижесінде қазақ халқының қалыптасу үдерісі 1,5 ғасырға кешеуілдеді. Қазақ даласына келіп қоныстанған ру-тайпалардың антропологиялық тұрғыдан әртүрлі болды.		2
	Қазақстан аумағындағы этногенездік үдерістердің ерекшелігі туралы қорытынды ой түйін жазыңыз: Сақ, ғұн үйсін тайпаларынан бастау алады. Жергілікті тайпалардың бірін-бірі жаулап, өз мемлекеттерін құруы этникалық процестерді үзген жоқ. Тек моңғол империясының жаулап алу жорықтары ұлт болып қалыптасу жолында үлкен кедергі болды. Дегенмен қазақ жеріне қоныстанған моңғол тайпалары жергілікті халықпен ассимиляцияға ұшырап, түркілену процесі жүрді.		2
3	Мәдени: Салт-дәстүр, Материалдық құндылықтар.		2
	ГенетикалықШежіре, Жеті ата.		2
4	Жаһандану дәуірінде әр ұлттың өз құндылығын сақтау мәселесі өте маңызды.Себебі, қоғамда кейбір ұлттар ассимиляцияға ұшырап, өзінің мәдени құндылығын жоғалтып, тілінен айырылып жатқан жағдайлар көп кездесуде. Осы мәселені қазақ қоғамында да алдын алып, ертеңгі ел болашағы болар жас ұрпақ бойына қазақстандық патриотизмді сіңіру маңызды. Әр балаға отбасылық құндылықты, ұлттық құндылық пен руханилықты сіңіру арқылы ұлттық кодтың мәдени саласын жан-жақты қалыптастырып, сіңіреміз. Жеті атасын жетік біліп, шежіресін жан-жақты таратқан текті ұрпақ ұлтымыздың тарихының тереңіне үңілетіні анық. Қазақтың ұлан-ғайыр даласы жүзден астам ұлттың Отанына айналып, бүгінде бейбітшілікте бір тудың астында өмір сүруде. Қазақстанды Отаным деген әр ұлттың басын біріктіретін құндылық ол туған жерге, Отанға деген зор сүйіспеншілік болып табылады.		6	Білім алушының мазмұнға сәйкес келетін кез келген жауабы қабылдана ды
5	хан		1
	сұлтан		1
	би		1
	қарасүйек		1
	Ақсүйектер қатарынан шыққан Шыңғыс хан тұқымы қазақ қоғамында хан, сұлтан қызметін атқарды. Ал қожалар ислам дінін таратушылар ретінде қоғамда ерекше орын алды. Қарасүйектер мемлекеттің негізгі тобы болып табылады. Көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы шаруашылықты дөңгелетуші шаруалар осы қарасүйектер қатарынан шықты. Сонымен қатар қол бастаған батырлар мен сөз бастаған билер де қарасүйектерден шығып отырған.		2	Білім алушының мазмұнға сәйкес келетін кез келген жауабы қабылдана ды
Барлығы		30

---