Файл: 25660-1.pdf

—Ну-ну-ну,— пастукаў пальцамі па стале Астаповіч.

—Вінаваты, не тое слова. Але невядома, хто цяпер будзе першы

—мы ці... людзі...

—Во калі ўспомніў, то быў шафёр з калгаса «Іскра», мы з імі спаборнічаем. Вот жа гніда! Шпіён! Няхай у другі раз зойдзе ў наш кульдзюм! Я пагляджу, як ён выйдзе адтуль,— шэпт Шчэрбаў казытаў вуха. Івану зноў хацелася засмяяцца, бо ён уявіў карціну таго, што адбылося; стрымала яго пытанне Забаўскага:

—А ці камбайнеры ў гэтым вінаваты?

Качанок змоўк, нядобра паглядзеў на парторга, пасля павярнуўся да Астаповіча, як бы чакаючы падтрымкі ад яго. Але той маўчаў, на твары яго нічога не адбівалася, быццам акамянеў заўсёды рухавы, з жывым выразам дырэктараў твар. Такім маўчаннем Астаповіч змусіў Качанка на нялёгкую для яго самакрытычнасць. Загнаны, як кажуць, у кут, Якаў Мацвеевіч узлавана кінуў Забаўскаму:

—Ты ўсякі раз збоку. Вечна бязгрэшны. Роман пішаш. Што ж, давай валі на нас з Кузей. У яго вунь якія плечы. А я перажыву ўсё.

Качанок махнуў рукой і сеў.

Асілак-аграном сутуліўся, як пад непасільным цяжарам. Нейкі момант стаяла насцярожаная цішыня — ад няёмкасці ці ад чакання далейшых падзей. Ажно пакуль не падняўся Астаповіч — цяжка адарваў сваё грузнае цела ад крэсла, паморшчыўся ад болю. Уздыхнуў цяжка.

—Нядобра, хлопцы, выйшла. Непрыгожа. Тут, трэба прызнаць, вінаваты мы,— ён абвёў вачамі кіраўнікоў.— Я ў тым ліку. Ад таго, што мы перадавыя, у нас галовы закружыліся. Нам хочацца быць са- мымі-самымі перадавымі. Не трэба лезці ў самыя-самыя,— Астаповіч зажмурыўся, зморшчыўся, пакруціў растапыранымі пальцамі.— Рабіць трэба па-перадавому. Ніхто не спыніў нас з Якавам Мацвеевічам. Лысыя вы, маўляў, дзяды, а надумалі падбрыкнуць, як маладыя бычкі. Кузю — яму можна яшчэ хвост задраць. А нам з табой, Якаў, з нашымі...— ён паказаў жэстам на жывот,— Нам куды? Мы вышэй «гоп» не скокнем.

Шчэрба і малады Малашанка бухнулі рогатам. Іван смяяўся стрымана, хоць яму рабілася ўсё весялей ад гэтай незвычайнай нарады, і ён каторы раз падумаў пра Тасю: шкада, што яна не чуе. Яшчэ больш стрымана пасміхаўся Забаўскі. Качанок натужліва выціскаў з сябе дробны смяшок. Адзін Кузя сядзеў змрочны і ўсё прыкметней палаў, быццам усяродку ў ім разгараўся агонь.

—І вы — туды ж. Разгуляліся, калі работа не скончана. Учынілі сабантуй на ўвесь раён. Па-гаспадарску гэта, га, цёзка?

міў, пра каго гаворыць балбатун Хведзька. Але праз міг — што завадной ручкай знянацку выцялі па галаве. Ён рэзка павярнуўся:

—Які Шышка?

—Той. Паліцай. Цішэй ты. Бацька глядзіць. Лічы, трыццаць пяць гадоў адмагаданіў. Жывучы, гад.

Ударыла кроў. У патыліцу, у скроні, у твар. Зазвінела ў вушах. Калыхнуліся і паплылі ўдалеч усе, хто сядзеў у прэзідыуме.

5

Перастаў ісці дождж. Па-летняму раптоўна. Астаповіч на паўслове перапыніў захапляльны расказ пра комплекс — галоўнае тварэнне свайго кіруючага розуму, пра якое ён мог гаварыць бясконца.

— Усё, хлопцы. Агітаваць адзін аднаго, будзем пасля. А цяпер — за работу. Пакуль прыедзеце ў Казінае — вецер расу абаб'е. Значыцца, дамовіліся цвёрда? Увечары варым піва.

Не чуў Іван дырэктарскай паэмы, пра комплекс і пра бычкоў. І заклік да працы пачуў, як праз глухую сцяну. Не — як з далёкайдалёкай, закрытай густым туманам будучыні. Бо быў ён у мінулым — у сваім маленстве, у вайне.

Вясёлыя ехалі камбайнеры з канторы. Рагаталі ў кузаве — Шчэрба смяшыў. Іван сядзеў у кабіне побач са сваім маўклівым калегам Васілём Бойкам. Прагна курыў, хоць даўно трымаўся правіла — у машыне не курыць, каб менш за дзень выкурваць цыгарак.

— Што ты, Карнеевіч, як не рады? Качанок кругом сам вінаваты, а нам хацеў зрабіць разнос. Падумаеш, ваенную тайну выдалі

— паўпаласы не зжалі. Ды бацька пасадзіў яго. Плюхнуўся Яшка задніцай у калюжыну.

Пакуль прыехалі на машынны двор, выглянула сонца. Усё навокал, абмытае ранішнім дажджом, зіхацела вясёлкамі.

Не радавала сонца. Не радавала блізкая праца, за якую ён так перажываў гадзіну-паўгадзіны назад, заклапочана пазіраючы на вокны, ці не сціхае дождж. Не, не тое што не радавала нічога. Як бы разарвалася нешта. Жыццё разарвалася папалам. Было яно адзінае, звыклае, усталяванае і... шчаслівае. Але, шчаслівае, нягледзячы ні на што, ні на якія адхіленні, перашкоды, непрыемнасці, неапраўданыя спадзяванні, расчараванні. Трапляліся на дарозе ашуканцы, махляры. Псаваўся настрой, злавала хітрасць людская, часам вельмі відная, а часам незразумелая, накшталт учарашняй Качанковай — каму і навошта гэта было патрэбна? Крыўдзіла зайздрасць некаторых — што багата ён жыве, што жонка ў яго прыгожая, інтэлігентная, дзеці разумныя, працавітыя. Але ўсё гэта дробязь — усе ўчарашнія, сённяшнія

перажыванні. Не, нават не дробязь — радасць. Але, радасцю былі нават непрыемнасці, бо яны напаўнялі жыццё, яны — само тое жыццё, у якім ён меў шчасце. Было... Самае страшнае, што яно, жыццё гэтае, якім ён толькі што жыў, раптам як бы адляцела ў будучыню, стала туманнай марай. Гэта было жахлівае адчуванне. Тася, Валя, Карней, Астаповіч — хіба яны толькі мара? І яму яшчэ трэба прыйсці да іх ажно адтуль — з вайны, з гора, з небыцця, з сіроцтва? Ды не, якая ж тут мара? Сын — вось ён, побач з ім.

—Карней! Сынок, сыначка!

—Што, тата?

Чаму ў яго трывожны голас, у Карнея? Што яго спалохала?

—Масла не трэба падліць?

—Ды падліў я, як толькі прыйшоў.

—Ага. Падліў,— але ўсё роўна палез у матор па шчуп — на здзіўленне Карнею, якога такі бацькаў недавер пакрыўдзіў. Падышоў Шчэрба.

—Шчо ты корпаешся ўсё? Языком вылізваеш сваю яхту? Яе Карней вылізваў ужо. Зацятыя вы, Батракі! Гэ! Ды ў цябе рукі калоцяцца. Ад чаго ета? Няхай мы, дык мы з салдатам учора добра газанулі. Каб не Люба, то не знаю, дзе начаваў бы. А ты не піў — прычашчаўся. Па-анцялягенцку. Як твая пані Туся.

Шчэрба ведаў, што Карней не любіць, абураецца, калі маці гэтак называюць — якая яна пані? — і не прамінуў зачапіць хлопца лішні раз.

Неспадзявана для бацькі, для Шчэрбы Карней абурыўся.

—Я прашу вас. У мамы ёсць імя: Таіса Міхайлаўна! — сказаў ён ветліва, але цвёрда, а «прашу вас» — пагрозліва, так, што нават нахабны Шчэрба разгубіўся.

—Хіба я што паганае? Я з павагай, дурак. Называй мяне Храпам колькі хочаш.

Храпы — вулічная мянушка Шчэрбаў.

Карней засаромеўся сваёй нечаканай смеласці і гэткай жа нечаканай Шчэрбавай сур'ёзнасці ў размове з ім. А ў бацькі радасна скаланулася сэрца. Ды не, вось яно, тое жыццё, якое так люба яму. Хто яго мог украсці, адсунуць у недасягальную будучыню? Чаму ён спалохаўся? Сын побач. Сын пераступіў яшчэ адну мяжу сталасці.

—Едзьце з Бойкам. Гатоўце камбайны. А я дагледжу прычэп. Паспрабуем з прычэпам. Іначай не падняць нам намалот чатырох камбайнаў.

—Хто табе разгрузіць прычэп лапатамі? Народ стаў вушлы: дай механізацыю!

—Пазваню Астаповічу, каб далі людзей для разгрузкі на таку.

—Чаго ж ты там не сказаў?

—Не падумаў.

«Не мог падумаць. Не мог. Не да таго мне было, Хведзька. Не здагадваешся ты, пра што сказаў. Што твае словы натварылі ў маёй душы».

Яны пайшлі да Бойкавай машыны — Шчэрба і Карней.

Іван паглядзеў ім услед так, быццам яны ад'язджалі далёка і надоўга. І раптам яму зноў зрабілася страшна. Чаму? За каго? За сябе? За сына? Не мог ён асэнсаваць сваіх пачуццяў. Зразумеў хіба адно: не трэба яму заставацца ў такі час аднаму, не трэба, бо страшны ўспамін захлыне яго і можа нарабіць бяды. Паклікаў:

—Карней! Астанься! Паможаш мне. Хлопец здзівіўся, але паслухмяна вярнуўся. Далей бацька здзіўляў яго яшчэ больш.

Неба ачысцілася ад хмар. Сонца паднялося над дахам майстэрні

ідобра ўжо прыпякала. Шугаў лёгкі вецер. Там, на балоце, на ячмені, напэўна, не засталося ні расінкі. Можна выходзіць камбайнам. А брыгадзір не спяшаўся. Доўга затыкаў паралонам шчыліны ў самаразгружальным прычэпе. А калі выехалі, машыну вёў з асцярожнасцю чалавека, які толькі сеў за руль, нават ён, Карней, вучань, водзіць смялей. І аднак усё роўна ў лесе, на ямах і карэнні, тармазіў не ў час, пусты прычэп падкідвала, і ён грымеў на ўсё лясніцтва.

Карней, седзячы побач, затрымаў позірк свой на бацькавых руках і ўбачыў, што яны дрыжаць, яго заўсёды ўпэўненыя, дужыя, умелыя рукі з адмецінамі прафесіі — масла ўелася пад ногці, у маршчыны. Не бачыў ён яшчэ, каб у бацькі так трэсліся рукі — як у старога. Што здарылася? Звалілі на яго ўсю віну за ўчарашняе? Учора

іён асуджаў бацьку за яго слабасць. А сёння пашкадаваў — хіба яго галоўная віна? Абурыўся супраць саўгаснага начальства. Наваліліся на аднаго рабочага чалавека. Няўжо ніхто не падтрымаў? Дарэмна ён не пайшоў, калі Качанок паклікаў яго,— ён не змаўчаў бы! Сам-насам, у думках, Карней быў вельмі смелы, а на людзях — язык прыліпаў да нёба.

—Цябе здорава прабралі?

—Хто?

—Тыя. Тузы.

—За што?

—За дождж.

Уіншы час Іван, напэўна, засмяяўся б з гэтай бадай дзіцячай яшчэ сынавай непасрэднасці і наіўнасці: хто гэта будзе лаяць за дождж?

— Што ты, сын! Астаповіч разумны мужык. Ён усыпаў Качанку.

— А што ў цябе рукі... не туды глядзяць?

Іван скалануўся і зноў спалохаўся. За ўсё жыццё ніхто яшчэ ніколі не сказаў, што ў яго «не туды глядзяць рукі». Чаму раптам Карнею такое прыйшло ў галаву? Ён пільна паглядзеў на свае рукі і выявіў хіба адно: што яны мацней звычайнага сціскаюць баранку, але ж дарога такая, не асфальт, дзе можна толькі датыкацца да руля.

— Рукі як рукі. Шчо ты выдумаў?

— Дрыжаць.

— Вібрацыя ад матора.

— Пасля перапою заўсёды такая вібрацыя? Слаба вашага брата ганяе ДАІ. Я такі закон увёў бы! Я чытаў: у адной краіне сеў п'яны за руль — смяротная кара.

— Дурны гэта закон. Дзешава там цэняць чалавечае жыццё. А яно дарагое, сынок, вельмі дарагое. Запомні ета. А перапіў я, можа, за ўсё жыццё адзін ці два разы. Думаеш, увечары я быў вясёлы ад таго, што перапіў? Не. Проста на душы ў мяне было харашо. Сягонні так не будзе.

— Чаму?

Уздыхнуў цяжка Іван.

— Доўга расказваць, сынок. Давай у рабоце забудзем на ўсё. Сам сабе нагадаў пра тое, аб чым хацеў забыцца. Але ўсё адно

размова з сынам у нейкім сэнсе заспакоіла. Яна дала адчуванне, што трывалае яно, яго цяперашняе жыццё, яго шчасце. Ёсць яно. І будзе! І ніякі Шышка яго не парушыць. На камбайне ўвогуле на нейкі час забыўся аб тым, што яго так узрушыла.

Калі напоўніліся зернем кузавы, ён перасеў за руль ЗІЛа, Карнею не даручыў; сам праверыць дарогу і машыну з двайным грузам, арганізуе на таку разгрузку прычэпа; Карней пры сваёй рахманасці можа правалаводзіцца. А трэба эканоміць кожную хвіліну: хлопцы на камбайнах, можа, адчуваючы віну за ўчарашняе, робяць на высокіх скарасцях, без перакураў.

Уадзіноце, па дарозе на ток, яно зноў усплыло, усё тое, што адбылося трыццаць шэсць гадоў назад. Ніколі, здаецца, успамін не быў такі блізкі, такі жывы, і ніколі, можа, не балела так, хіба толькі тады ў лесе, калі ён, малы, галодны, знясілены, не знайшоўшы партызан, у роспачы скуголіў і кусаў застылыя пальцы.