Файл: лекцыи па гисторыи.docx

Шырокае распаўсюджанне ў XVI-XVIІ стст. набылі вершаваныя эпіграмы, прысвечаныя дзяржаўным дзеячам – Радзівілам, Сапегам, Валовічам. Усе эпіграмы мелі панегерычны, хвалебны характар. Узорам грамадзянскай, патрыятычнай паэзіі можна разглядаць верш Яна Казіміра Пашкевіча “Польска квітнет лаціною, Літва квітнет русчызною”. У гэтым творы падкрэсліваецца важная роля беларускай мовы ў жыцці дзяржавы.

Адметнай рысай культурнага развіцця з’яўлялася публіцыстычная – грамадска-палітычная літаратура, у якой выказваліся думкі яе аўтараў наконт Рэфармацыі, уніяцтва і іншых падзей грамадскага жыцця. Да такой літаратуры адносяцца творы мемуарнай літаратуры (дыярыушы ці запіскі Ф.Еўлашоўскага, Я.Цадроўскага, Ф.Кміты-Чарнабыльскага, А.Філіповіча), а таксама палемічная літаратура. У абарону праваслаўнай царквы ў сваіх творах выступалі браты Зізаніі, М.Сматрыцкі (“Трэнас”), Л.Карповіч. Пісьменнікі выступалі супраць гвалтоўнага навязвання уніяцтва. З боку каталіцкай і уніяцкай цэркваў выступалі П.Скарга, І.Пацей, Л.Крэўза, Я.Намыслоўскі.

Падмуркам рэнесансавай культуры на Беларусі з’яўлялася адукацыя. На Беларусі існавала цэлая сетка навучальных устаноў, стваральнікамі якіх былі праваслаўныя, каталіцкія, пратэстанцкія, а потым і уніяцкія царкоўныя арганізацыі. Праваслаўныя школы з’явіліся на Беларусі яшчэ з пачаткам распаўсюджвання хрысціянства, а ў XVI ст. узніклі брацкія школы. Першая брацкая школа пачала працаваць у Вільні з 1564 г. Таксама школы былі арганізаваны ў Брэсце, Пінску, Слуцку, Магілёве. У брацкіх школах вучылі трывіум – граматыка, рыторыка, дыялектыка, а таксама “квадрыум” – арыфметыка, геаметрыя, астраномія, музыка. У цэлым брацкія школы былі бессаслоўнымі ўстановамі. Некаторыя з праваслаўных школ па ўзроўню падрыхтоўкі вучняў набліжаліся да вышэйшых навучальных устаноў (грэка-лаціна-руская школа пры Свята-Троіцкім манастыры ў Вільні, Кіева-Магілянскі калегіум).

Асабліва моцны адбітак на адукацыю ВКЛ аказалі езуіты. Першы езуіцкі калегіум пачаў працаваць у Вільні ў 1570 г., а ўжо ў 1579 г. ён быў пераўтвораны ў акадэмію – вышэйшую навучальную ўстанову. Дарэчы, Віленская езуіцкая акадэмія – гэта першая ВНУ на тэрыторыі Усходняй Еўропы. Акадэмія мела некалькі факультэтаў: тэалагічны, філасофскі, прававы, медыцынскі. Сярод выкладчыкаў вызначыліся М.Сміглецкі (“Логіка”), О.Крыгер (першым пазнаёміў студэнтаў з геліяцэнтрычнай сістэмай Каперніка). Таленавітыя педагогі працавалі і ў іншых езуіцкіх калегіумах. У Полацку Мацей Казімір Сарбеўскі выкладаў паэтыку і рыторыку, а ў Гродна працавала сем педагогаў са званнем прафесара. Безумоўна, каталіцкая царква пры арганізацыі навучальных устаноў ставіла перш за ўсё місіянерскія мэты. І тым не менш гэтыя ўстановы давалі вучням добрую падрыхтоўку.

Свае школы арганізоўвалі і пратэстанцкія абшчыны. Арыянскія школы працавалі ў Іўе, Наваградку, Нясвіжы, Клецку, Лоску. Рэктарам арыянскай школы ў Іўі быў Я.Намыслоўскі, аўтар шэрагу падручнікаў. З 1617 па 1918 гг. у Слуцку працавала кальвінісцкая гімназія (“Слуцкія Афіны”).

Значны ўплыў на жыццё грамадства адыгрывала кнігавыдавецкая дзейнасць. Першая на Беларусі друкарня працавала ў Берасці ў 1550-1570-я гг. пад апекай М.Радзівіла Чорнага. Яна выпусціла 40 выданняў на польскай і лацінскай мовах. Тут выйшаў поўны варыянт “Бібліі” на польскай мове. Першай друкарняй на Беларусі, якая стала выдаваць кнігі на кірыліцы была Нясвіжская. Тут, акрамя “Катэхізіса” С.Будны выдаў кнігу “Аб апраўданні грэшнага чалавека перад Богам”. Разам з Будным кнігі выдавалі Мацей Кавячынскі і Лаўрэнцій Крышкоўскі. Таксама друкарні існавалі ў Лоску, Цяпіне, Любчы, Куцейне, Бялынічах, Ашмянах. Некалькі друкарняў існавала ў Вільні: Васіля Гарабурды, П. Мсціслаўца і братоў Мамонічаў. У 1588 г. на сродкі братоў Мамонічаў быў выдадзены Статут ВКЛ на старабеларускай мове. Друкарню пры Віленскай езуіцкай Акадэміі заснаваў Мікалай Радзівіл Сіротка. У Заблудаве (каля Беластока) ў 1569 г. Іван Фёдараў і Пётр Мсціславец выдалі “Евангелле вучыцельнае”.

Для школ пастаянна выдавалася вучэбная літаратура. Л.Зізаній выдаў “Азбуку” і “Граматыку славенскую”. У 1619 г. у Еўі была выдадзена “Граматыка”, якую склаў М.Сматрыцкі. На працягу двух стагоддзяў яна служыла асноўным падручнікам па царкоўнаславянскай мове. У 30-я гг. XVII ст. з’явіўся яшчэ адзін дапаможнік – “Буквар”, выдадзены магілёўскім асветнікам С.Собалем.

На развіццё гістарычных ведаў, акрамя агульнадзяржаўных летапісаў, вялікі ўплыў аказвалі творы, аўтарамі якіх былі замежныя вучоныя. Так, першым гісторыкам ВКЛ можна лічыць М.Стрыйкоўскага(“Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі”). Вядомай была ў XVI ст. і “Хроніка Еўрапейскай Сарматыі” А.Гваньіні.

Вялікую ролю ў захаванні і распаўсюджанні кніг адыгрывалі бібліятэкі. Найбольш старажытнай была бібліятэка Полацкага Сафійскага Сабора, якая дзейнічала з ХІ ст. па 1579 г., калі падчас Лівонскай вайны была разрабавана. Вельмі багатай была бібліятэка Супрасльскага Благавешчанскага манастыра. Тут было шмат выданняў Ф.Скарыны, унікальны экземпляр “Евангелля” В.Цяпінскага, выданні І.Фёдарава і П.Мсціслаўца. У ВКЛ існавала шмат прыватных бібліятэк, найбольш буйнымі з якіх былі бібліятэкі Радзівілаў у Нясвіжы, Сапегаў, Храптовічаў, Солтанаў.

У XVI – першай палове XVIІ ст. адбываецца будаўніцтва палацава-замкавых комплексаў у стылі рэнесанс (Мір, Нясвіж, Геранёны, Смаляны). У гэты час у гарадах з Магдэбургскім правам узводзяцца ратушы. Адной з самых старажытных на Беларусі была Нясвіжская ратуша, пабудаваная ў канцы XVI ст. Яскравымі прыкладамі культавага дойлідства былі Нясвіжскі фарны касцёл (першы помнік, які пабудаваны ў стылі барокапа праекце італьянскага архітэктара Д.Бернардоні), Троіцкі касцёл у в. Чарнаўчыцы, Успенская царква і Петрапаўлаўскі касцёл у в. Новы Свержань, фарны касцёл у Гродна, кальвінскія зборы ў Смаргоні, Асташына, Кухцічах. Праваслаўныя храмы афармляліся на аснове старажытнарускіх традыцый з захаваннем візантыйскіх архітэктурных формаў, а каталіцкія – ў заходнееўрапейскім гатычным стылі.

З пачатку XVI ст. пад уплывам рэнесансавых павеваў у іканапісных і фрэскавых творах сталі паяўляцца рысы псіхалагізму, твары святых надзяляліся індывідуальнымі рысамі. У гэты ж перыяд з’яўляецца свецкі жывапіс – партрэт (партрэтныя галерэі Радзівілаў, Тышкевічаў, Сапегаў). У першай палове XVIІ ст. характэрным становіцца так званы сармацкі (рыцарскі) партрэт. Да ліку такіх партрэтаў належыць партрэт Ю.Радзівіла, якога празвалі “літоўскім Геркулесам” за вялікі рост і фізічную сілу.Цікавым з’яўляецца мемарыяльны партрэт жонак магната Януша Радзівіла – Катажыны і Марыі, намаляваны ў 1646 г. віленскім мастаком І.Шрэтэрам. У рамках дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва развівалася размалёўка па дрэву, чаканка па металу, выраб кафлі.

Найбольш яскравым прыкладам развіцця тэатра на Беларусі стала распаўсюджанне лялечнага тэатра – батлейка. Батлейка ўяўляла сабой скрыню з дошак у выглядзе хаткі ці царквы, усярэдзіне якой паказваліся лялькі-персанажы. Пры езуіцкіх калегіумах узніклі школьныя тэатры.

Помнікам музычнай культуры з’яўляецца “Полацкі сшытак”, складзены ў канцы XVI – сярэдзіне XVIІ стст. з песень і танцаў.

Такім чынам, XVI – XVIІ стст. увайшлі ў гісторыю культуры як час яе найвялікшага ўздыму, калі створаныя нашымі землякамі шэдэўрамі папаўнялі залаты фонд здабыткаў сусветнай культуры.

Гістарычныя ўмовы развіцця культуры Беларусі былі ўскладнены ў сярэдзіне XVIІ-XVIІІ стст. шматлікімі войнамі. У выніку у другой палове XVIІ ст. беларускае насельніцтва, галоўным чынам майстры-рамеснікі, прымусова перасялялася ў Расійскую дзяржаву. Вялікая колькасць беларусаў апунулася ў Маскве, дзе пасялілася ў Мяшчанскай слабадзе. Майстры з Беларусі на чале са шклоўскім разьбяром Клімам Міхайлавымстварылі сапраўдны шэдэўр XVIІ ст. – пяціярусны, разьбяны, пазалочаны іканастас у Смаленскім саборы маскоўскага Новадзявочага манастыра. Беларускія майстры таксама ўпрыгожвалі аб’ёмнай пазалочанай разьбой палац цара Аляксея Мітхайлавіча ў сяле Каломенскім пад Масквой.

У другой палове XVIІІ ст. на тэрыторыю Беларусі з Заходняй Еўропы пачынаюць пранікаць ідэі Асветніцтва, якія абвяшчалі прыярытэт асветы, навукі, розуму ў жыцці асобы, грамадства і дзяржавы. Грамадскім ідэалам становіцца адукаваны чалавек. Асветніцтва павінна было ліквідаваць застарэлы феадальны лад і адкрыць шлях да ўтварэння новага – буржуазнага ладу. Асаблівасцю Асветніцтва ў ВКЛ было тое, што праваднікамі ідэй была не буржуазія, а шляхта.

Школьная справа ў XVIІ – пачатку XVIІІ стст. усё яшчэ заставалася ў руках каталіцкай і уніяцкай царквы. Школьная адукацыя была двступна пераважна шляхецкім дзецям. Выкладанне вялося на лацінскай і польскай мовах. Прадметам навучання былі “сем вольных мастацтваў” – граматыка, рыторыка, дыялектыка, арыфметыка, геаметрыя, астраномія, музыка. Цэнтрам адукацыі і навукі па-ранейшаму заставалася Віленская Акадэмія, якая мела статус універсітэта. З 1781 г. Акадэмія называлася Галоўнай школай ВКЛ. Высокі ўзровень адукацыі забяспечвалі езуіцкія калегіумы.

З сярэдзіны XVIІІ ст. пачаліся змены ў сістэме школьнай адукацыі. У 1773 г. была створана Адукацыйная камісія (установа накшталт Міністэрства адукацыі). Цяпер школа стала больш даступнай для ўсіх саслоўяў, характар адукацыі стаў свецкім. Увага надавалася не завучванню на памяць, а развіццю разумовых здольнасцей. Выкладанне вялося на польскай мове замест латыні. Школы падзяляліся на ўзроўні: парафіяльныя (ніжэйшая), падакруговыя і акруговыя (няпоўная сярэдняя і сярэдняя). Напрыканцы XVIІІ ст. дзейнічала 200 пачатковых і 20 школ сярэдняй ступені. Таксама ў ВКЛ адбывалася станаўленне прафесійнай адукацыі. У Гродна працавала медыцынская школа, заснаваная французскім вучоным Ж.Жыліберам. Пры ёй былі створаны анатамічны кабінет, аптэка, батанічны сад. Ж.Жылібер, знаходзячыся на Беларусі выдаў працу “Літоўская флора”. Таксама ў Гродна і Паставах па ініцыятыве А.Тызенгаўза былі арганізаваны медыцынская, акушэрская, фінансавая, чарцёжная і рысавальная школы. У 30-я гг. XVIII ст. на Беларусі з’явіліся піярскія школы. Гэта рэлігійныя ўстановы, аднак яны былі даволі прагрэсіўнымі для свайго часу: тут вывучаліся матэматыка, прыродазнаўства і гуманітарныя навукі.

Славутыя традыцыі кнігадрукавання працягваліся ў XVIII ст., на працягу якога колькасць друкарняў павялічылася да 11. У 1776 г. выйшла ў свет першая газета на тэрыторыі Беларусі – “Газета Гродзенска” (на польскай мове). Кнігавыдавецтвам у Амстэрдаме заняўся І.Капіевіч. Па даручэнні Пятра І ён выдаў першы дапаможнік па матэматыцы на рускай мове“Краткое и полезное руковедение во арифметику”.

Сярод вядомых вучоных другой паловы XVII – XVIII стст. трэба назваць К.Семяновіча– аўтара кнігі “Вялікае мастацтва артылерыі” (выйшла ў 1650 г. у Амстэрдаме). Ён адным з першых стварыў праект шматступенчатай ракеты і лічыцца папярэднікам К.Цыялкоўскага. Важны ўклад у развіццё беларускай навукі ўнёс М.Пачобут-Адляніцкі – рэктар Галоўнай школы ВКЛ, вучоны-прыродазнавец, які вывучаў планету Меркурый, адкрыў невядомае сузор’е, вызначыў каардынаты шматлікіх населеных пунктаў на Беларусі. Значныя дасягненні зроблены ў галіне навукова-прававой думкі ВКЛ. Свае творы выдаваў прафесар Віленскага універсітэта А.Алізароўскі: “Аб палітычнай супольнасці людзей”, “Палітычныя пытанні”. Цікавым быў крытычны трактат С.Шчукі“Зацьменне Польшчы”, дзе ён прапаноўваў правесці рэформу палітычнай сістэмы Рэчы Паспалітай.Першым беларускім філосафам-атэістам назваюць К.Лышчынскага. Яго за трактат “Аб неіснаванні бога” (1687 г.) спалілі на кастры. А.Дубовічвыдаў “Каляндар праўдзівай царквы”. Гэта цікавы агляд па гісторыі сусветнай астраноміі і каляндарных сістэм. Славутага картографам XVII ст. быў Т.Макоўскі. Ён падрыхтаваў лепшую карту ВКЛ, якая выдавалася ў Амстэрдаме ў 1603 і 1613 гг.Ю.Наронсківыдаў кнігу“Геаметрыя, або трактаванне і майстэрства ўсялякага вымярэння”. Ураджэнец Піншчыны А.Нарушэвіч стварыў “Гісторыю польскага народа”. На Беларусі працавалі філосафы-фізіякраты – М.Карповіч, І.Страйноўскі, І.Храптовіч. Фізіякраты – французскія буржуазныя эканамісты, якія прызнавалі зямлю і земляробства адзінай крыніцай багацця, а сельскагаспадарчую працу – адзінай вытворчай працай.

У літаратуры і мастацтве асноўным з XVII ст. становіцца стыль барока. У гэтым стылі напісаны творы настаўніка Полацкага калегіўма М.Сарбеўскага, паэта-панегірыста Д.Набароўскага, асветніцкая паэма Ф.Іяўлевіча “Лабірынт, або заблытаныя шляхі Мудрасці”, творы С.Полацкага. Мысліцель і асветнік Сімяон Полацкі (сапраўднае прозвішча – Пятроўскі-Сітняновіч) вучыўся ў Кіева-Магілянскай калегіі, працаваў настаўнікам у брацкай школе. З’яўляўся настаўнікам Пятра І, для якога надрукваў “Буквар языка славенска”. Аўтар выдаў зборнікі вершаў “Псалтыр рыфмаваная”, “Вертоград многоцветный”. Па яго ініцыятыве была створана першая ў Маскве вышэйшая адукацыйная ўстанова – Славяна-грэка-лацінская акадэмія.

Цэнтрамі развіцця мастацтва ў XVII-XVIIІ стст. становяцца магнацкія рэзідэнцыі Радзівілаў у Нясвіжы, Сапегаў – у Ружанах, Агінскіх – у Слоніме, Тызенгаўзаў – у Гродна. Пераважная большасць замкаў гэтага часу будуецца ў стылі барокапа праектах Глаўбіца, Сака, Спампані. На змену барока ў канцы XVIII ст. прыйшоў класіцызм. У гэтым стылі будаваліся і перабудоўваліся палацава-паркавыя ансамблі ў Гомелі, Валожыне, Ружанах, Слоніме, Дзярэчыне. У гэты час пашыраецца палацава-паркавая архітэктура, звязаная з будаўніцтвам у магнацкіх рэзідэнцыях паркаў са шматлікімі вадаёмамі, каналамі, каменнымі гротамі. Своеасаблівым натуральным будаўнічым матэрыялам сталі дрэвы і расліны. Уніяцкія храмы ў XVIIІ ст. будаваліся ў стылі віленскага барока. Так, у гэтым стылі паводле праекта Я.Глаўбіца перабудаваны Полацкі Сафійскі сабор, а таксама пабудаваны цэрквы ў Быцені, Жыровічах, Оршы. Касцёлы будаваліся ў стылі барока, а праваслаўныя храмы захоўвалі рысы візантыйскага дойлідства.