ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 06.12.2023
Просмотров: 655
Скачиваний: 1
Ә.Е. Жұмабаева, Г.И. Уайсова, А.Т. Тұралбаева
ҚАЗАҚ ТІЛІ
ДИКТАНТТАР ЖИНАҒЫ
1-бөлім
Жалпы бiлiм беретiн мектептiң 2сынып мұғалімдеріне арналған
(Байқау нұсқасы)
Алматы «Атамұра» 2016
ISBN 9786013066325
© Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Тұралбаева А.Т., 2016
© «Атамұра», 2016
АЛҒЫ СӨЗ
Бастауыш оқу/оқыту үдерісінде жазу жұмысының көп теген түрлері қолданылады. Соның бірі – диктант. Бұл ұғым өз бетімен ойын қағаз бетіне түсіруді және айтып тұрғаннан жа зуды меңзейді. Оның түрлері: үйрету (әріп, буын, сөз, сөздік, ескерту, шығармашылық, көру, өздік, терме, графикалық) және бақылаудиктанттары.Үйрету диктанттары күнделікті оқу/оқыту үдерісінде жүргізіледі. Аталмыш диктанттың әріп, буын, сөз диктант тары сауат ашу үдерісінде қолданылатындықтан, бұларға тоқталмаймыз.Сөздік диктанты әріп емлесін өту кезінде белгілі бір сөздердің жазылуын есте сақтау үшін пайдаланылады. Сөздік диктанты өтіліп отырған тақырыпқа байланысты мұғалімнің қалауымен жүргізіледі.Диктанттың бұл түрі сабақтың кез келген кезеңінде жүр гізіліп, оқушылардың фонетикалық, орфографиялық, лекси калық талдауларға жаттығуын мүмкін етеді.Сөздік диктантының мөлшері бағдарламалық талапқасай:2сыныпта–5–7;3сыныпта–9–12;4сыныпта–12–15сөзденаспауыкерек.Көрудиктантынесте сақтау немесе жатқа жазу диктанты десе де болады. Бұл диктант түрі оқушылардың көру, есте сақтау, затты тану қабілеттерін дамыту мақсатында жүргізіледі. Емлені айыра отырып, оқушылардың көру қабілетін дамыту мақсатыкөзделеді.Көру диктанты үшін жазылуы қиын сөздер мен сөз тіркестері және шағын мәтіндер, жұмбақтар, мақалдар, жаттауға берілген өлеңдер таңдалып, үзіліс кезінде тақтағанемесеалдыналааумақтықағазғажазылыпқойылады.Олар ды оқушылардың 23 рет оқып шығуына, асықпай көріп,жадында сақтауына 12 минут уақыт беріледі. Содан кейінмұғалім оны жауып қояды. Оқушылар тақтадан оқыған мәтінін есіне түсіріп, дәптерге жазады. Жазып болған соңмәтін ашылып, тексеру жұмысы жүргізіледі. Қате кеткен сөздермен дыбыстық, буындық талдау жүргізіледі. Мұндай материалдардың құрамында жазылуы қиын сөздермен бірге баса көңіл аударуға тиісті ережелері бар термин сөздер болса, мұғалімолардыңастынтүрлітүстіборменсызыпқояды.Терме диктанты белгілі бір ережені оқушылардың қалай меңгергенін байқау үшін сабақ үстінде жүргізіледі. Мұғалім диктант мәтінін оқыр алдында қандай ережеге назар аудару керек екендігін ескертеді. Оқушылар мәтінді түгел жазбай, мұғалім оқып тұрған мәтіннен өздеріне берілген тапсырмаға лайықты сөздер мен сөз тіркестерін немесе сөйлемдерді теріп жазады.Диктанттың бұл түрінде уақыт үнемделеді, қажетті сөздер мен сөйлемдер көбірек жазылады, ең бастысы оқушылар мәтінді аса зейін қоя тыңдап отыруға дағдыланады.Өздікдиктантындаоқушылар өтілген материалдарға бай ланысты өздері сөз бен сөз тіркестерін және жекелеген сөйлем дер мен жаттап алған өлең, жұмбақ, жаңылтпаш, мақалмәтел дерді естеріне түсіріп, ойлана отырып, диктантты өз бетінше жазады.Диктанттың бұл түрінің де өткенді қайталап,тілұстартудамаңызы зор. Мұғалім өздік диктанттың қай
күніболатынын,неніқайталапкелукеректігіноқушыларғаалдыналаескертіпқояды. Мұндай тәсіл оқушылардың жаттағанөлең,жұмбақ,жаңылтпаштарменережелердіпысықтапкелуінмүмкінетеді.Бұл диктант түрі мазмұндамаға ұқсас.Бірақмазмұндамадансәлоңайлау.Мұғаліммәтіндіоқыптұрады,алоқушылармәтінді мұғалімнің оқуы бойынша сөзбесөз емес, естерінде қалғандарынғанажазады.Мәтіноқылмасбұрынқажеттіереже лер еске түсіріледі. Мұғалім мәтінді әуелі тұтас, сонансоңоның56 жолын оқиды. Әрбір оқылған үзінді оқушылар жаттап алатындай, өте қысқа болмауы керек. Оқушылар оқылған үзіндінің естерінде қалғанын ғана жазады. Диктанттың бұл түрі де тіл дамыту жұмысымен ұштасады.Шығармашылық диктант – үйрету диктанттарының ішінде мазмұн, құрылым, әдістәсіл жағынан ең күрделісі,оқушылардың ойлау қабілетін, сөздік қорын, білім деңгейі мен өздігінен жұмыс істеудегі шеберліктерін арттыру көрсеткіші. Бұл диктанттың көп нүктенің орнына тиісті әріптерді қою, сөздерді дұрыс орналастыру арқылы сөйлем құрау, басы жазылғанмәтіндіаяқтаусияқтыбасқадиктанттарғаұқсамай тын өзгешеліктеріболады.Шығармашылық диктант балалардың тілін дамыту үшін де өте қолайлы, өйткені оқушылар мәтін құрауға белсенді қатысады, сөздерді де өздері ойлаптабады.Сөйлемді немесе мәтінді балалардың өздері құрастыратын болғандықтан, мұны шығарманың кіріспесі деуге де болады.Мұғалім тақтаға қажетті сөздерді жазады.Кейдесуретнемесе
бір сериялы картина беріледі: балалар бір тақырыпқа сөйлемдер құрайды. Шамамен қолданылатын ережелер беріледі (еске түсіріледі). Балалар сөйлемдегі сөздердің дұрыс тұлғада тұрғантұрмағанын байқайды, қажет болса, өзгертеді. Графикалық (сызба) диктантынсөйлемдегі сөздердің байланысын сызба арқылы көрсету, керісінше, берілген сызба бойынша сөйлем құрау сияқты түрлі нұсқада жүргізуге бола
ды.
Ескерту диктантында мұғалім мәтінді тұтас оқып шығады. Балалар жақсылап тыңдап отырады. Сонан кейін түсініксіз деген сөздердің мағынасы түсіндіріледі. Мұғалім әрбір сөйлемді қайта оқып шығады, оқылған сөйлемдер балалардың қатысуымен талданады. Сөйлемді жазбас бұрын мұғалім балалардың зейінін ондағы қиын сөздердің жазы луына, өтіліп отырған ережеге аударады. Оқушылар тиісті дыбыстарды көрсетеді, ережесін айтып береді, олардың қателескен жері болса, түзетіледі. Осындай жұмыстардан кейін ғана балалар сөйлемді жазуға кіріседі. Алғашқы кез де әрбір сөйлем оқылып, талданып барып жазылады. Кейін
балалар жұмыстың бұл түріне дағдыланған кезде, бірнеше сөйлем бірден оқылып, олардың ішінен мағынасы түсініксіз сөздер мен жазылуы қиын деген сөздер ғана талданады, ал онан әрі мәтін тұтас оқылады да, сөздер іріктеліп, талдана ды, сонан соң мұғалім әр сөйлемді оқып, балалар жазады. Егер балалар белсенділік көрсетіп, сөздердің қалай жазы луын, талдануын сұрап, сөздіктен қарайтын болса, онда ескер ту диктантының тиімді болғаны.
Ескерту диктанты көлемі, орфографиялық емле, сөздік қоры жағынан бақылау диктантына жақын келеді. Мұнда осы уақытқа дейінгі өтілген барлық материал түгел қамтылып, оқушыларды бақылау диктантына тікелей әзірлейді.
Бақылаудиктантыбұрын өтілген материалдарды оқу шылар қандай дәрежеде меңгергенін және сауаттылық дең гейінің қандай екенін анықтау мақсатымен жүргізіледі. Мұнда оқушыөзібілетінереженіқолданып,өзкүшінөзібайқайала ды. Мұғалім қандай да болмасын бір орфографиялық ережені оқушылардың қалай меңгергендері жөнінде мәлімет алады. Қандай ережені қайталау керек, кімге қандай көмек керек – соны анықтайды. Егер диктанттың нәтижесі бүкіл сынып бо йынша нашар болса, қайталау диктанты жүргізіледі. Мұндай жағдайда сол мәтіннің өзі қайтадан алынады немесе соған ұқсасмәтіналынып,қайталанады,диктантжаздырылады.Бақылау диктанты белгілі бір бөлімді оқып бітіргеннен кейін және тоқсанның, жылдың аяғында өткізіледі.Ол төмендегіше жүргізіледі:а) диктант тақырыбы тақтаға жазыладыда,алғашқысөйлемніңбіріншісөзіжаңажолданбасталатыныескертіледі. Диктант мәтінінде кездесетін жазылуы қиыннемесеережелеріөтілмеген сөздерді мұғалім үзіліс кезінде тақтағажазып қояды;ә) диктантмәтінінмұғалімекіретдауыстапоқып,жазылуы қиын сөздерді тақтадан қарап алу керектігін ескертеді; б) егердедиктантмәтініжекесөздерменсөзтіркесіненнемесебайланыстысөйлемдерденқұралғанболса,мұндаймәтіндердің әрбір сөзі мен сөйлемін мұғалім үш рет қана қайталап оқиды. Осығанорайдиктанттыжазаралдында