Файл: Gistoryya_Belarusi.doc

3. Асноўныя дасягненніў развіцці навукі, адукацыі і культуры Беларусі ў 1945-1985 гг.

3. За гады Вялікай Айчыннай вайны ў рэспубліцы была амаль поўнасцю знішчана матэрыяльна-тэхнічная база школ, тэхнікумаў і ВНУ, загінула шмат настаўшкаў, выкладчыкаў i вучоных. Аднак да 1950 г. сетка школьнай, сярэдняй спецыяльнай i вышэйшай адукацыі была адноўлена. У рэчышчы агульных спроб рэфармавання 50-х гг. праходзіла і рэфармаванне сістэмы адукацыі, але ў асноўным сярэдняй школы. Галоўнай мэтай пры гэтым з'яўлялася ўмацаванне сувязі школы з працоўным выхаваннем i ўвядзенне політэхнічнага навучання. У снежні 1958 г. Вярхоўны Савет СССР прыняў закон "Аб умацаванні сувязі школы з жыццём i аб далейшым развцці народнай адукацыі СССР", згодна якому сямігадовыя школы станавіліся васьмігадовымі з вытворчым навучаннем. У боль-шасці васьмігадовых i ва ўcix адзінаццацігадовых школах адкрываліся школьныя майстэрні i ўводзіліся урокі працы. Адкрываліся школы-інтэрнаты для дзяцей з малазабяспечаных сем'яў i дзяцей-сірот. Аднак у 1964 г. школы былі зноў пераведзены на дзесяцігадовы тэрмін навучання. Акрамя таго, была значна пашырана сетка прафесійна-тэхнічных вучылішч (ПТВ). Калі у 1961 г. у БССР было 103 прафесійна-тэхнічныя вучылішчы, то ў 1985 г. — 240. У 1970-я гг. прафтэхвучылішчы рэспублікі началі даваць навучэнцам i сярэднюю адукацыю. Ужо ў першае пасляваеннае дзесяцігоддзе былі адкрыты такія новыя ВНУ, як Беларускі тэатральны інстытут (1945), Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут (1951), Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту ў Гомелі (1953), Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі (1954), Беларускі інтытут за-межных моў (1955). У 60—70-я гг. да іх далучыліся новыя інстытуты: Мінскі радыётэхнічны, Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці і іншыя. У 1958 г. у 33 вышэйшых навучальных установах БССР навучалася 182 тыс. студэнтаў. Па гэтым паказчыку ў разліку на душу насельніцтва рэспубліка займала адно з першых месц у Еўропе. Вялікія зрухі адбыліся ў развіцці беларускай навукі, асабліва яе флагмана — Акадэміі навук. Значных поспехаў беларуская навука дабілася ў такіх абласцях, як матэматыка, спектраскапія, люмінесцэнцыя, квантавая электроніка, ядзерная фізіка, парашковая металургія, біялогія, геалогія. Па многіх напрамках гэтых навук беларускія вучоныя займалі вядучыя пазцыі ў СССР. За 1965—1985 гг. вучоныя Беларусі атрымалі 26 Ленінскіх i Дзяржаўных прэмій СССР i 57 Дзяржаў­ных прэмій БССР. 12 вучоных сталі Героямі Сацыялістычнай Працы, у тым ліку фізікі М. Барысевіч, А. Сеўчанка, Б. Сцяпанаў, А. Фёдараў, біёлаг В. Купрэвіч, матэматык М. Яругін i інш. Таксама развівалася гуманітарная навука. У прыватнасці, была выдана "Гісторыя БССР" у 5 тамах i "Беларуская Савецкая Энцыклапедыя" ў 12 тамах. Перамога ў Вялікай Айчыннай вайне ўмацавала ў свядомасці беларускага народа пачуццё ўласнай годнасці, што не магло не праявіцца ў пасляваеннай літаратуры i мастацтве. У беларускую літаратуру прыйшлі маладыя пісьменнікі i паэты: празаікі I. Шамякін, Я. Брыль, I. Мележ, А. Кулакоўскі, паэты К. Кірэенка, А. Вялюгін, драматургі А. Макаёнак, К. Губарэв!ч i інш. Большасць твораў прысвячалася падзеям мінулай вайны. Гэта "Глубокая плынь" I. Шамякіна, "Мінскі напрамак" I. Мележа, "Расстаёмся ненадоўга" А. Кулакоўскага i асабліва раман-эпапея "Векапомныя дні" М. Лынькова. Старэйшына беларускіх літаратараў Я. Колас напісаў трылогію "На ростанях". Пачаў развівацца мемуарны жанр. З'явіліся ўспаміны i мемуары відных арганізатараў партызанскага руху — В. Лівенцава "Партызанскі край" i В. Казлова "Людзі асобага складу". У гады "хрушчоўскай адлігі" з ГУЛАГА вярнулася шмат празаікаў i паэтаў — С. Грахоўскі, В. Дубоўка, Н. Федаровіч, началі друкавацца А. Адамовіч, В. Быкаў, Р. Барадулін, В. Караткевіч, I. Навуменка, I. Чыгрынаў, В. Зуёнак. У літаратуры сталі з'яўляцца творы, у якіх больш праўдзіва паказвалася рэчаіснасць. Гэта раман I. Гурскага "Вецер века", I. Мележа "Людзі на балоце", "Подых навальніцы", I. Шамякіна "Петраград — Брэст", "Снежныя зімы", аповесць С. Грахоўскага "Рудабельская рэспубліка". Шырокую вядомасць атрымалі творы В. Быкава "Альпійская балада", "Жураўліны крык", "Трэцяя ракета", "Абеліск", "Воўчая стая", "Сотнікаў" i інш. Гістарычная тэма нашла свае адлюстраванне ў творах В. Караткевіча "Дзікае паляванне караля Стаха", "Чорны замак Альшанскі", "Зямля над белымі крыламі", "Каласы над сярпом тваім" i многія іншыя. Традыцыі, закладзеныя В. Караткевічам, прадоўжылі В. Іпатава, К. Тарасаў, Л. Дайнека. Шмат цікавых твораў выйшлі з-пад пяра беларускіх паэ­таў. Шырокую вядомасць заваявалі зборнікі вершаў П. Броукі, А. Куляшова, М. Танка, П. Панчанкі, Н. Гілевіча, Р. Барадуліна, Г. Бураукіна, А. Лойк! і многіх іншых. Значным укладам у савецкую драматургію сталі п'есы К. Крапівы "Брама неўміручасці", А. Макаёнка "Лявоніха на арбіце", "Зацюканы апостал", "Трыбунал", "Таблетку над язык", "Святая прастата", "Пагарэльцы". У пачатку 80-х гг. п'есамі "Выбар", "Вечар", "Радавыя" заявіў аб сабе А. Дудараў. Аб высокім грамадскім прызнанні беларускай літаратуры сведчыла прысуджэнне Ленінскай прэміі П. Броўку, М. Танку, I. Мележу, В. Быкаву, звання Героя Сацыялістычнай Працы К. Крапіве, І. Шамякіну, П. Броўку, М. Танку. Далейшае развіццё атрымала тэатральнае мастацтва. Высокамастацкія вобразы сваіх герояў, духоўна багатых, з пачуццём грамадзянскай адказнасці стварыл таленавітыя беларускя акцёры С. Станюта, Г. Глебаў, П. Малчанаў, Б. Платонаў, Л. Рахленка. В. Тарасаў, С. Бірыла, 3. Стома, 3. Браварская, Р, Макарава, У. Уладамірскі, М. Яроменка, Л. Ржэцкая, Р. Янкоускі. У беларускім тэатры оперы i балета былі пастаўлены опе­ры "Кармэн" Ж. Бізэ, "Фаўст" Ш. Гуно, "Яўгеній Анегін" i "Пікавая дама" П. Чайкоўскага, "Князь Ігap" А. Барадзіна, "Царская нявеста" М. Рымскага-Корсакава, "Іван Сусанін" М. Глінкі, "Кастусь Каліноўскі" Д. Лукаса, "Зорка Венера" Ю. Семянякі, "Альпійская балада" Я. Глебава, "Францыск Скарына" Д. Смольскага. Пачала заяўляць аб сабе балетная трупа тэатра, якая паставіла балеты "Дон Кіхот" Л. Мінкуса, "Лебядзінае возера" П. Чайкоўскага i шэраг іншых. У 1985 г. у рэспубліцы налічвалася 17 тэатраў. У 1971 г. адкрыўся тэатр музыкальнай камедыі i ў 1982 г. - тэатр-студыя кінаакцёра ў Мінску. Працавалі Дзяржаўны ансамбль танца, вакальна-інструментальныя ансамблі "Песняры", "Веірасы", харэаграфічны ансамбль "Харошкі" i інш. Беларусія кампазітары асаблівую ўвагу надавалі гераічнай тэматыцы. Былі напісаны опера "Алеся" Я. Цікоцкага, "Надзея Дурава" А. Багатырова, "Машэка" Г. Пукста, пастаўлены балет "Князь-возера" В. Залатарова.

Актыўна працавалі кампазітары-песеннікі. "Радзіма мая дарагая", "Лясная песня" У. Алоўнікава, "Песня пра Нёман" М. Сакалоўскага i шмат іншых песень беларускіх аўтараў часта гучалі па радыё i тэлебачанні. У наступныя гады ў беларускай музыцы з'явіліся I. Лучанок, Д. Смольскі, Я. Глебаў i інш. У жывапісі найбольшай вядомасцю карысталіся імёны такіх мастакоў, як В. Волкаў, Ф. Дарашэвіч, В. Стальмашонак, В. Цвірко, М. Савіцкі, Л. Шчамялёў, А. Малішэўскі. Пры гэтым беларускія мастакі працавалі ва ўcix жанрах: пейзаж, партрэт, бытавы жанр, батальны жанр, нацюрморт. Неабходна адзначыць вялікі ўклад у сусветнае выяўленчае мастацтва вядомага беларускага мастака М. Савіцкага. Яго працы "Партызанская мадона", "Лічбы на сэрцы", у якіх паказаны жахі нямецкіх канцлагераў, асабіста перажытыя аўтарам. Любоўю да роднай зямлі пранізаны яго палотны "Ураджай", "Хлябы", "У полі", "Сказ пра хлеб" i інш. Усесаюзнай вядомасцю славіліся беларускія скульптары 3. Азгур, А. Глебаў, А. Бембель, С. Селіханаў. У прыватнасці, сярод іх работ — ансамбль плошчы Перамогі ў Мінску.

Дамінуючай тэндэнцыяй стаў манументальны жанр. У скульптуры гэта выявілася ў мемарыяльным комплексе "Хатынь" (скульптар С. Селіханаў, архітэктары В. Занковіч, Л. Левін, Ю. Градаў), за які ў 1970 г. аўтары былі ўдастоены Ленінскай прэміі, "Брэсцкая крэпасць-герой" (кіраунік творчага калектыву А. Кібальнікаў), "Курган Славы" (скульпта­ры А. Бембель, А. Арцімовіч, архітэктар А. Стаховіч), манумент у гонар маці-патрыёткі М.Ф. Купрыянавай у Жодзіне (скульптары I. Місько, М. Ражэнкоў, А. Заспіцкі), помнікі Я. Купалу ў Мінску (скульптары А. Аншейчык, Л. Гумілеўскі, А. Заспіцкі), Я, Коласу ў Мінску (скульптар 3. Аз­гур), Ф. Скарыне ў Полацку (скульптары A. i I. Глебавы, А. Заспіцкі, архітэктар У. Марокін). Архітэктары Беларусі ўклалі нямала сіл у распрацоўку генеральных планаў развіцця Мінска, Брэста, Віцебска, Магілёва i іншых гарадоў. У гэты перыяд значная ўвага надавалася працы культурна-асветных устаноў. У 1985 г. у рэспубліцы было 6,4 тыс. клубаў, каля 9 тыс. бібліятэк, выдавалася 212 газет, з якіх 130 — на беларускай мове. У другой палове 40-х — першай палове 80-х гг. у развіцці адукацыі, навукі i культуры Беларусі былі дасягнуты бясспрэчныя поспехі. Але гэтыя поспехі маглі б быць значна большымі, калі б не ігнаравалася нацыянальная аснова духоўнага жыцця беларускага народа, калі б не ствараўся дэфіцыт нацыянальнай культуры, які аказваў негатыўны ўплыў на маральны стан беларускага грамадства.

4. Беларусь на міжнароднай арэне 1944-1985 гг.

4. Знешнепалітычная дзейнасць i міжнародныя сувязі БССР у 1944—1990 гг. развіваліся ў рэчышчы скаардынаванай знешняй палітыкі СССР, пазней i сацыялістычных краін — членаў Варшаўскага Дагавора i Савета Эканамічнай Узаемадапамогі (СЭУ). Перыяд 1944—1990 гг. можна падзялщь на тры этапы:

1) 1944—1953 гг. — выхад БССР на міжнародную арэну як суб'екта міжнароднага права, уваход у склад краін—заснавальніц ААН, фарміраванне асноўных кірункаў дыпламатычнай актыўнасці, станаўленне дыпламатычнай школы савецкай Беларусі;

2) 1953—1985 гг. — пашырэнне ўдзелу Беларусі ў знешнепалітычнай, знешнеэканамічнай дзейнасці, пабраціскім руху i гуманітарным супрацоўніцтве ў рэчышчы агульна-дзяржаўнай палітыкі СССР, галоўным чынам па лініі ААН;

3) 1985—1990 гг. — дэмакратызацыя грамадскага жыцця i міждзяржаўных адносін, пашырэнне нефармальных чалавечых кантактаў, стварэнне сумесных прадпрыемстваў.

У апошнія гады Другой сусветнай вайны i ў першыя гады пасля яе, нягледзячы на палітычны рэжым сталінскай дыктатуры, знешнепалатычная дзейнасць БССР была даволі актыўнай. Дэлегацыя БССР удзельнічала ў працы Падрыхтоўчай камісіі ААН у Лондане (лістапад—снежань 1945 г.), се­сіях Генеральнай Асамблеі ААН, у 1946 г. была абрана ў члены Эканамічнага i Сацыяльнага савета ААН. Па ініцыятыве беларускай дэлегацыі ў лютым 1946 г. была прынята адна з першых рэзалюцый Генеральнай Асамблеі — аб выдачы i пакаранні ваенных злачынцаў. Дэлегацыя БССР таксама прыняла ўдзел у рабоце ўcix 10 камісій Парыжскай мірнай канферэнцыі 1946 г., дзе выпрацоўваліся тэксты мірных дагавораў з былымі саюзнікамі нацысцкай Германіі — Італіяй, Румыніяй, Фінляндыяй, Бал-гарыяй, Венгрыяй. 10 лютага 1947 г. міністр замежных спраў К. Кісялёў падпісаў ад імя БССР мірныя дагаворы з названымі краінамі. Дзякуючы заслугам у барацьбе з фашызмам i палітычным кампрамісам паміж вялікімі дзяржавамі, БССР стала суб'ектам міжнародных адносін. Яна атрымала, хоць у многім i фармальна, права выхаду на міжнародную арэну. Важным фактарам для аднаўлення i наступнага эканамічнага развіцця рэспублікі стала выкарыстанне германскіх рэпарацый. Беларусь — адна з краін — заснавальніц ААН. I. Сталін на Ялцінскай канферэнцыі дамогся ад прэзідэнта ЗША Ф. Рузвельта і прэм'ер-міністра Вялікабрытаніі У. Чэрчыля згоды на падтрымку дзвюх савецкіх рэспублік — Беларусі i Украіны — для ўключэння ў склад заснавальніц ААН. Саюзніцамі быў улічаны ўклад гэтых рэспублік у перамогу над фашызмам, а таксама ix велізарныя чалавечыя i матэрыяльныя страты ў вайне. Канчаткова рашэнне аб членстве Беларусі i Украіны ў ААН прыняла міжнародная канферэнцыя ў Сан-Францыска. 27 красавіка 1945 г. Беларусь i Украіна разам з СССР увайшлі ў лік краін—заснавальніц ААН. 6 мая 1945 г. урадавыя дэлегацыі Беларусі (у склад беларускай дэлегацыі ўваходзілі К. Кісялёў, А. Жэбрак, У. Перцаў, Г. Байдукоў, Ф. Шмыгаў) i Украіны ўключыліся ў працу канферэнцыі. Так Беларусь заняла дастойнае месца сярод 51 краіны—заснавальніцы ААН. Рэспубліка атрымала права выбірацца ў кіруючыя органы ААН, даводзіць сваю пазіцыю да міжнароднай супольнасці, уносіць на яе разгляд свае прапановы i заўвагі. Дапамога Беларусі з боку ААН. У жніўні 1945 г. Бела­русь стала членам адной са спецыялізаваных арганізацый ААН — Адміністрацыі дапамогі i аднаўлення Аб'яднаных Нацый (ЮНРРА). ЮНРРА была створана з мэтаю дапамогі краінам, якія найбольш пацярпелі ад акупацыі. Пастаукі харчавання, вопраткі, медыкаментаў, насення, сельскагаспадарчага i прамысловага абсталявання былі бясплатнымі i ў асноўным ажыццяўляліся тымі краінамі, якія не пацярпелі ад акупацыі, — ЗША, Канадай, Аўстраліяй, лацінаамерыканскімі дзяржавамі. У 1946 г. Беларусь была прынята ў такія спецыялізаваныя ўстановы ААН, як Міжнародны саюз электрасувязі (МСЭ) i Сусветны паштовы саюз (СПС), у 1948 г. — у Сусветную метэаралагічную арганізацыю (СМА) i Сусветную арганізацыю аховы здароўя (СААЗ). Аднак у 1949 г. БССР разам з СССР i УССР, краінамі Ўсходняй Еўропы выйшла з СААЗ з-за неабгрунтаванага рашэння савецкага кipaўніцтва i працягвала да пачатку 1950-х гг. удзельнічаць толькі ў трох з 11 спецыялізаваных устаноў ААН. У 1954 г. БССР уступіла ў Міжнародную арганізацыю працы (МАП) i Арганізацыю Аб'яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі i культуры (ЮНЕСКА), у 1957 г. — у Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі (МАГАТЭ). 3 1960 г. БССР стала членам Міжнароднага бюро выстаў, з 1962 г. - Пастаяннай палаты трацейскага суда. У 1958 г. пачало працаваць пастаяннае прадстаўніцтва БССР у Нью-Йорку. У 1960-я гг. адкрыліся пастаянныя прадстаўніцтвы Беларусі пры Аддзяленні ААН (1962) i іншых міжнародных арганізацыях у Жэневе, у 1962 г. — пры ЮНЕС­КА у Парыжы, у 1982 г. — пры міжнародных арганізацыях у Вене. У 1970 г. БССР уступіла ў сусветную арганізацыю інтэлектуальнай уласнасці (САІУ), у 1979 г. — у Міжнародную арганізацыю марской спадарожнікавай сувязі (МАМСС), у 1985 г. — у Арганізацыю Аб'яднаных Нацый па прамысловым развіцці (ЮШДО). Да сярэдзіны 1980-х гг. БССР даволі актыўна праяўляла сябе ў дзейнасці амаль 70 міжнародных арганізацый i ix органаў, галоўным чынам ААН, далучылася да шэрагу міжнародных дагавораў. У 1974—1975 гг. Бела­русь з'яўлялася непастаянным членам Савета Бяспекі. Рэспубліка пяць разоў выбіралася членам Эканамічнага i Сацыяльнага Савета ААН. Міжнародная правасуб'ектнасць БССР была замацавана у Канстытуцыі рэспублікі 1978 г. Калі ў канцы 1950-х гг. Беларусь была ўдзельніцай 54 міжнародных дагавораў, канвенцый i пагадненняў, то ў сярэдзіне 1980-х гг. — 168, сярод якіх дагаворы аб забароне выпрабаванняў ядзернай зброі ў атмасферы, касмічнай прасторы i пад вадой (1963), аб прынцыпах дзейнасці дзяржаў па даследаванні i выкарыстанні касмічнай прасторы (1967), аб нераспаўсюджанні ядзернай зброі (1968), аб забароне размяшчэння на дне мораў i акіянаў, у яго нетрах ядзернай зброі i іншых сродкаў масавага знішчэння людзей (1971), канвенцыі аб забароне распрацоўкі, вытвор-часці i назапашвання бактэрыялагічнай i таксічнай зброі (1972), аб забароне ваеннага або ўсялякага іншага варожага выкарыстання сродкаў уздзеяння на прыроднае асяроддзе (1977), аб забароне або абмежаванні прымянення канкрэт-ных відаў звычайнай збpoi, якія наносяць празмерныя пашкоджанні або маюць невыбіральнае дзеянне (1981) i інш. Па ініцыятыве беларускай дэлегацыі была прынята дэкларацыя аб выкарыстанні навукова-тэхнічнага прагрэсу ў інтарэсах міру i на карысць чалавецтва (1975). БССР падтрымала шэраг дакументау ААН у галіне правоў чалавека i народаў: дэкларацыю аб наданні незалежнасці каланіяльным краінам i народам (1960), міжнародныя пакты аб эканамічных, сацыяльных i культурных правах (1966), аб грамадзянскіх i палітычных правах (1968), міжнародную канвенцыю аб ліквідацыі ўcix форм расавай дыскрымінацыі (1966), стала сааўтарам дэкларацыі сацыяльнага развіцця (1969). Па прапанове Беларусі Генеральная Асамблея ААН прыняла рэзалюцыю аб абароне асоб, якія затрыманы ці пазбаўлены волі за барацьбу супраць апартэіду, расізму, расавай дыскрымінацьй, каланіялізму, arpэcii i замежнай акупацыі (1977). Такім чынам, БССР — адна з краін — заснавальніц ААН ажыццяўляла знешнепалітычную дзейнасць у асноўным праз яе структуры. У 1946—1947 гг. Беларусь атрымала значную дапамогу ў пасляваенным аднаўленні па лініі ААН ЮНРРА. У рэчышчы знешнепалітычнага курсу СССР БССР курыравала у ААН пытанні адшукання i пакарання ваенных злачынцаў, падтрымлівала ініцыятывы, якія датычылі пы-танняў раззбраення, абароны сацыяльных правоў, падтрымкі нацыянальна-вызваленчага руху i г.д. Вопыт міжнароднай дзейнасці, набыты рэспублікай падчас дзейнасці ў ААН i яе спецыялізаваных арганізацыях, стаў асновай для наступнай працы па фарміраванню ўласнай знешняй палітыкі.

Пашырэнню м1ждзяржаунага супрацоун!цтва i грамадск!х су-вязяу БССР спрыяла стварэнне пастаяннай