Файл: МиДМ ¦3-4,_2014.pdf

91

МОРФОЛОГИЯ ЖӘНЕ ДӘЛЕЛДІ МЕДИЦИНА

простого арифметического числа ядер гигантских 

многоядерных клеток Пирогова­Лангханса при 

средне­квадратичном отклонении, которое оказа­

лось обратно пропорциональна количеству иссле­

дований в группе секционного исследования.    

Литература

:

1.  Автандилов  Г.Г.  Кариометрический  анализ  зло-

качественных  клеток./Российский  Онкологический 

Журнал.-2001. № 4,-С.36-39.

2.  Автандилов  Г.Г.  Плоидометрия  в  повышении 

качества патогистологической диагностики / Г.Г.Автан-

дилов,  К.Б.Саниев  //  Архив  патологии.-2002.№3.  С.31-

33.

3.  Дрыга О.П. Морфометрия остропрогрессирующ

еготуберкулеза легких. Известия челябинского научного 

центра. Челябинск №2 2004г. С. 172-177 

4.  Пак  А.В.  Патоморфологическая  ретроспектива 

бронхобиоптатовпри  эндоскопии  у  больных  с  тубер-

кулезом  широкой  лекарственной  устойчиво стью  при 

ускоренной проводке по спиртам. Фтизио пульмонология. 

Алматы, 2013г. 33-35с.

5.  Ахметкалиев  М.,  Пак  А.В.    Морфологический 

анализ  бронхобиопатов  и  диагностическая  ценность 

бронхоскопии  с  биопсией  у  больных  с  легочной 

патологией. //Актуальные вопросы фтизиатрии. Алматы 

2008.- 122-125 с.

Таблица 3. Среднее слагаемое экспозиции гипохромных объектов при оцифровке изображения

Статистические показатели 

Бронхобиопсии

Секционный материал

х средне простое арифметическое 

количество ядер

16.6

14.5

σ средне квадратичное отклонение

2.398

4.984

Табл. 2Количество экспозиции гиперхромных объектов в зависимости от количества ядер

Бронхобиопсии

Секционный

Общее количество 

экспозиции 

гиперхромных 

объектов в 

зависимости от 

количества ядер при 

захвате и оцифровке 

изображения

Абс./%

Абс./%

Скудное (4-12 ядер)

14

56%

2

       16,6%

Умеренное (13-20)

2

8%

8

   66.8%

Выраженное (21 и 

более)

9

36%

2

16.6%

Итого

25

100%

12

100%

92

MORPHOLOGY AND EVIDENCE - BASED MEDICINE

УДК 613.29.292. 591. 149.1

БИОЛОГИЯЛЫҚ БЕЛСЕНДІ 

ҚОСПАЛАРДЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП 

ҚОЛАЙСЫЗ  ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІНЕН    

БОЛАТЫН АДАМ МҮШЕЛЕРІНІҢ 

МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ӨЗГЕРІСТЕРІН 

ЗЕРТТЕУ

ЖМ факультетінің 3 курс студенті Сагинова 

Самал

Ғылыми жетекші гистология модулінің 

оқытушысы, магистр Алсеитова Ф.Д.

 С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ медицина 

университеті, Алматы қаласы

Қазіргі кезде экологиялық жағдайларға байла-

нысты  тыныс  алу,  ас  қорыту,  зәр  шығару,  жүрек 

жүйелерінде  әр түрлі  патологиялық  аурулар  жиі 

кездеседі,  әсіре се,  радиация  процесстерінің  орга-

низмге әсер етуіне бай ланысты. Қоршаған  ортаның 

жағымсыз фактор лары на мүшелердің бейімдеушілік 

әсері әлі де медицина мен қолданбалы биологиядағы 

негізгі актуалды мәсе лердің бірі.

Адам    мен  жануарлар  мүшесіне    жағымсыз 

фактор лардың  әсері,  құрылымдық  деңгейдегідей  

күрделі  физиоло  -  биохимиялық,  морфологиялық 

өзгерістерге әкеледі [1-2].  

Иондалған сәулелер мен радиоактивті изотоп-

тарды  халық  шаруашылығында,  медицинада  және 

денсаулық  сақтау  тәжірибесінде  кеңінен  қол-

дануына  байланысты,  олардың  биохимиялық 

меха  низмдерін  организмге  әсе рін  зерттеу  қазіргі 

уа қытта  маңызды.  Иондалған  радиация ның  әсері 

қан  клеткаларында  субклеткалық  деңгейде  кейбір 

бұзылыстарына  және олардың функционалды жағ-

да йының өзгеруіне әкеледі [3-4]. 

Космостық  ұшудағы  негізгі  радиоционды 

қауіпт іліктің  біріне  жердің  радиоционды  белдеу-

лерін, космос тық сәулелену, космостық күн сәуле-

ленуін  жатқызуға болады. 

Космонавтардың  мүшесіне  магниттік  далалар 

мен космиттік сәулеленудің  әсері көптеген шетел 

ғалым дардың жұмыстарында көрсетілген. 

Космостық ұшудағы негізгі радиоционды қауіп

-

тіліктің  біріне  жердің  радиоционды  белдеулерін, 

космос тық  сәулелену,  космостық  күн  сәулеленуін  

жатқызуға болады.  

 Космановтардың мүшесіне магниттік далалар 

мен космиттік сәулеленудің  әсері көптеген шетел 

ғалым дарының жұмыстарында көрсетілген  [5-6].

Радионуклидтер  мүшеге  өкпе  арқылы  қанға 

негізі нен  аспирационды  жолмен,  сонымен  қатар 

ауыз  арқылы  қарынға  өтеді.  Лимфамен  микро-

кірпікшелерұсақ  тозаң дарды  ішек-қарыннан  және 

веналық қанмен бауырға түседі . 

Радионуклидтердің  көптеген  концентрациясы 

ішек қабырғасында, бауыр, ұйқы безінде, бүйректе 

байқалған. Барлық зерттелген изотоптар интенсивті 

түрде без арқылы бөлінеді [7].

Иондалған  радиацияның  әсері  қан  клетка ла-

рында  субклеткалық  деңгейде  кейбір  бұзылыс-

тарына  және олардың функционалды жағдайының 

өзгеруіне әкеледі. 

Радиоактивті заттардың мүшеге енуі  қан арқ-

ылы бүкіл денеге тарап мүшенің ұлпасына жинақ-

талып, клетка мен ұлпаның зақымдалуына әкеледі 

[8].

Ұлпа деструкциясының даму процесінде, соны -

мен  қатар  капиллярдағы  микроскопиялық  және 

морфоло гиялық  өзгерістер  радиоционды  зақым-

далу тек қана теріде емес, терең ұлпаларда болады 

[9].

Сондықтан, радиоактивті сәулелендіру барлық 

мү

шені  және  адам  мүшесінің  жүйесін  зақымдап, 

күрделі  қайталанбайтын  өзгерістерді  туындатады. 

Ал   жануар лар мен адамдар мүшесіне биологиялық 

белсенді заттарды қолдана отырып гамма-сәуленің 

әсері берілген әдебиеттерде жеткіліксіз зерттелген. 

Негативті ластану қоршаған ортаның дистаби-

лиза циясы,  денсаулықтың  нашарлауына  әкеледі, 

соны мен  қатар  организмдерге,  экожүйеге  кіретін 

тірі ағзаларға  үлкен әсерін тигізуде.

Беткейлік  ағын  пестицидтерді  қолданудан, 

кәсіп орын дардың  қатты  қалдықтарынан,  канали-

зациясы  жоқ  жеке  меншіктерден  түзіледі.  «Шарт-

ты  таза»  деп  аталатын  сулар  суқоймаларға 

жауын  –  шашындық  канализациялар  арқылы  ке-

леді.  Олардың  құрамында  тұрмыстық  қал дық 

ағындарына қарағанда 10-100 есе улы заттар болуы 

мүмкін. Атмосфералық жауын – шашындарда кад-

мий, никель, хром және тағы басқа бейорганикалық 

қосындылар табылған  [10].

Космидтік  ұшқышқа  ұзақ  факторларды  әсер 

ететін  болсақ,  мүшенің  кейбір  биологиялық  бел-

сенді  затқа,  оның  ішінде  витаминдер  мен  мине-

ралды  элементтерге  қажет тілігі  артады,  осыған 

байланысты  рацион  құра мына  толық  витаминді-

минералды  жиынтық  кіреді.  Дегенмен,  көптеген 

авторлардың көрсеткіші бойынша [11], рациондағы 

жоғары  құрамды  витаминдер,  кос мидтік  ұшқыш 

фактор әсеріне, мүшенің жағымды адап тациясына  

қабілеттілігін жоғарылатады. 

Көптеген анықталған зерттеулер мен нәтижелер 

бойынша,  энергия  мен  негізгі  азықтық  заттарға 

мүшенің  қажеттілігін  орнытуға  мүмкіндік  берді, 

сонымен  қатар  осы  жағдайда  космоновтардың 

рационалды тамақтану тәулігін анықтады. 

Экстремалды факторлардың ішіндегі ең қауіп-

тісі  –  гамма-сәулелену  болып  табылады.  Гамма 

сәулелену  дегеніміз  –  ұзындығы  5х10-3  болатын, 

93

МОРФОЛОГИЯ ЖӘНЕ ДӘЛЕЛДІ МЕДИЦИНА

қысқа толқынды, корпускулярлық қасиеттері анық 

көрінетін  электромагниттік  сәулеленудің  бір  түрі. 

Гамма сәулеленудің негізгі бөлігін тірі организмдер 

табиғаттағы  радиация  көздерінен  алады.  Гамма 

сәулеленудің әсерінен құтылу мүмкін емес. 

Гамма  сәулеленудің  жуан  қалыңдықты  зат-

тардан  өтіп  кету  қасиеттері  жоғары.  Өтіп  кететін 

радиация  гамма  сәулелерден  және  нейтрон  ағым-

дарынан  тұрады.  Олар  мыңдаған  метрге  дейін 

тарай  алады,  әртүрлі  орталарға  сіңіре  алады.  Тірі 

организмнің  клеткаларына  сіңірілген  кезде  гамма 

сәулелер  мен  нейтрондар  организм  мүшелері 

мен  ұлпаларының  биологиялық  процесстері  мен 

функцияларын  нашарлатады.  Нәтижесінде  сәулелі 

аурудың пайда болуына әкеледі.

  Сәулелі  ауру  –  барлық  мүшелердің  және 

жүйелердің бір сәттегі зақымдануын айтады. Соны-

мен қатар бөлінетін клеткалар құрылымының, қан 

жасаушы  клеткаларының,  лимфа  жүйесінің,  тері 

эпителийдің,  өкпе  клеткаларының  және  де  басқа 

мүшелер  клеткаларының  зақымдануын  айтады. 

Биологиялық  құрылымдарға  гамма  сәулеленудің 

әсері аз мөлшерде болса байқалмай қалуы мүмкін, 

ал көп мөлшерде әсер еткен кезде леталды болуы 

мүмкін. 

Радиоактивті зат ағзаға түскеннен кейін келесі 

факторлар  маңызды  болады:  қай  мүшеде  орна-

ласқаны, осы мүшенің салмағы, энергияның доза-

сы,сәуленің  түрі,  түскен  радионуклидтердің  фи-

зикалық  және  биологиялық  жартылай  ыдырау 

кезеңдері.  Биологиялық  жартылай  ыдырау  кезеңі 

–  бұл  ағзадан      радиоактивті  заттың  жартысын 

шығару үшін қажетті уақыт. 

Кейбір  радиоизатоптар  ағзадан  тез  шығады, 

олардың зияны аз болуда, ал басқалары ағзада ұзақ 

уақытта сақталып қалуы мүмкін, оларды аса қауіпті 

деп  есептеуге  болады.  Сәуле  ауруының  бір  ғана 

клиникалық көрсеткішін мысалға алсақ ұлпалар мен 

мүшелерде  дистрофиялық  және  некробиотикалық 

өзгерістер  байқалады.  Ақуыздардың  ыдырауы 

күшейеді, альбумин – глабулин коэффиценті төмен-

дейді,  нуклеин  қышқылдарының  саны  төмендейді 

[12].

Бүйректегі  және  бауырдағы  паренхиматозды 

клеткалардың  дистрофиялық  өзгерістері  бастапқы 

кезеңдерінде  бүйрек  шумақтарының  эндотелиінің 

және  бауыр  синусоидтарының  тамырлы  өткізгіш-

тігін  бұзылуымен  көрінді.  Ұрық  бездерінде,  қуы-

қасты  және  қалқанша  бездеріндегі  өзгерістер  - 

деструктивті  және  атрофикалық  сипатта  болады. 

Соңғы  сатыларда  осы  мүшелерде  репаративті 

регенерациясының  белгілері  көрінді.  Иттердің 

гипофизінде  эозинофильді  клеткаларының  көбеюі 

байқалды. Бүйректе каналшықтық және шумақтық 

құры лым дарда дистрофиялық және детсрукциялық 

өзгерістер пайда болған. 

Бауырда гепатоциттердің  дистрофиялық өзге-

ріс тері, синусоидтардың, Диссе кеңістігінің кеңеюі 

байқалған.  Асқазандағы,  жүректегі  дистрофиялық 

өзгерістердің  барлығы  да  қайтымды  болып 

шықты.  Өкпе  мен  аш  ішекте  бастапқыда  қабыну 

процесстері болған, ал кейін эстразин препаратын 

енгізуді  тоқтатқан  соң  бұл  процесстер  жойылған. 

Жыныс мүшелерінде эстразин токсикалық эффектті 

туғызған,  ал  екінші  жағынан  ол  гормоналды  ком-

понент ретінде әсер еткен. 

Тік ішекті жеті тәуліктен кейін гистологиялық 

зерттеу жасағаннан кейін ісіну, крипталар эпители-

інің ошақтық және тотальды десквамациясы байқал-

ған. Сонымен бірге лимфа және қан тамырларының 

кеңеюі, қабыну инфильтрациясы байқалған.  Зерт-

теу лердің  нәтижесі  бойынша  эстразинің  дәрілік 

формасы  иттердің  ішегіндегі  бір  рет  немесе 

бірнеше реттен кейін қолданған соң регенерациясы 

жүретіндігі  көрсетілген.  Морфологиялық  өзгеріс-

тер  препараттың  мөлшеріне  байланысты  болады. 

Эстразинді  құрсақ  ішіне  енгізген  кезде  оның  ток-

синдік  әсері  мөлшеріне  және  әсер  етуден  кейінгі 

уақытқа  байланысты  өзгеріп  отырды.  Егеу құй-

рықтың  бауырында  эстразиннің  токсинді  әсері нен 

кей бөліктерінде некроз ошақтары пайда болған. 

Бүйректе  дистрофиялық  -  деструкциялық 

сипатта  болған.  Кейін  ұзағынан  қолданған  кезде 

нефрозға әкеліп соқтырған. Өзгерістердің тереңдігі 

мөлшерге  байланысты  болған,  ал  толық  қалпыны 

келуі  байқалмаған.  Репаративті  өзгерістер  бұл 

егеу құйрықтарда  жүрген.  Бүйрекүсті  бездерінде 

қыртысты  заттардың  асуы  байқалған.  Қалқанша 

безіндегі фолликулдарында коллоидтардың мөлше-

рінің  артуы  көрінеді.  Ал  гипофиздегі  өгерістер 

кейіннен гиперплазия түрінде байқалған [13].

Жер  шарында  әртүрлі  концентрациядағы  лас-

та йтын  заттары  жоқ  орын  табылмайды.  Өнер-

кәсіп  өндірістері  жоқ,  адамдары  кішкентай 

ғылыми  станцияларында  тұратын  Антрактиданың 

мұздарының өзінде әртүрлі токсикалық улы заттар 

табылған. Олар осы жаққа басқа континенттерден 

атмосфера  ағынымен  әкелінді.  Үлкен  концентра-

циялы  токсикалық  заттардың  организмге  түсуі 

есінен  талып  қалуға,  қатты  улануға,  кейде  өлімге 

әкеледі.  Мысалы  ретінде  үлкен  қалаларда  пайда 

болатын  түтінді  немесе  өндірістік  зауыттарымен 

атмосфераға  шығарылатын  токсикалық  заттарды 

алуға болады.

Ортаның  ластануына  организмнің  реакциясы 

жеке қасиеттерге: жасына, жынысына, денсаулығына 

байланысты.  Токсикалық  заттардың  организмге 

жүйелі  және  периодты  түрде  түсуі  созылмалы 

улануға  әкеледі.  Созылмалы  уланудың  белгілері  – 

мінез-құлқының  бұзылуы,  әдеттің  өзгеруі,  нейро-

психикалық  ауытқулардың  пайда  болуы:  тез  қажу 

94

MORPHOLOGY AND EVIDENCE - BASED MEDICINE

немесе  әлсіздіктің  сезінуі,  ұйқышылдық  немесе 

кері сінші  ұйқының  қашуы,  ұмытшақтық,  зейін 

алаңдығы, көңіл-күйдің ауытқулары. 

Созылмалы  улануда  сол  бір  заттар  әртүрлі 

адамдарда бүйректердің, қан жасайтын мүшелердің, 

нерв  жүйесінің,  бауырдың  түрлі  зақымдалуын 

тудырады.  Ұқсас  белгілер  қоршаған  ортаның 

радио активті ластануынан көрінеді. Мысалы, Чер-

но быль  опаты  салдарынан  болған  аудандардың 

радиоактивті  ластануының  нәтижесінде  халық 

арасында, әсіресе, балаларда ауруға шалдыққандар 

көбейді.

Биологтар  және  медиктер  аллергиясы,  брон-

хиальді  астмасы,  ісігі  бар  адамдар  санының  өсуі 

– осы аймақтағы экологиялық жағдайының төмен-

деуімен тікелей байланыста екенін анықтады. Хром, 

никель, бериллий, асбест, көптеген улы химикаттар 

сияқты  өндіріс  қалдықтары  канцероген  болып 

табылады, яғни ісік ауруларын тудырады. 

Өткен  ғасырда  балалардағы  ісік  аурулары 

белгісіз  болатын,  ал  қазіргі  кезде  бұл  жағдай 

көп  кездеседі.  Ластанудың  нәтижесінде  әртүрлі 

белгісіз аурулар пайда болды. Олардың пайда болу 

себептерін табу қиынға түседі. Адам денсаулығына 

темекі  тарту  күшті  зияндылығын  тигізеді.  Темекі 

тартатын  адамның  өзі  зиянды  заттарды  ішке 

тартады,  сонымен  қатар  атмосфераны  ластайды, 

яғни басқа адамдарға қауіп төндіреді [13].

Негізінен  инфекция  көзі  –  ботуализм,  газды 

гангрена,  саңырауқұлақ  ауруларының  қоздырғыш-

тары  бар  топырақ  болып  табылады.  Адам  орга-

низміне  олар  тері  зақымдалуы,  жуылмаған  тағам 

дақылдары, гигиена бұзылуы арқылы түседі. Ауру 

тудыратын микроорганизмдер жер астындағы суға 

өтіп  алуы  мүмкін  және  адамның  инфекционды 

ауруға шалдығуының себепкері болады. Сондықтан 

да  артезианды  саңылаудан,  бұлақтардан,  құдық-

тардан алынған суды ішер алдында қайнату керек. 

Алғашында биологиялық белсенді қоспаларды 

дәрумендермен  қоса  тағам  рационының  коррек-

циялық  құрылымы  ретінде  қарастырылды.  Бірақ, 

бәріне  тағам  рационын  корректирлеу  арқылы 

асқынған  аурулардың  дамуын  тежейді,  ал  кейбір 

жағдайларда ауруларды жазады. Арнайы медицинада 

диетология  деген  бөлім  болады.  Кейбір  мамандар 

биологиялық  белсенді  қоспаларды  ешбір  жанама 

әсері жоқ, жұмсақ дәрі ретінде қабылдай бастады. 

Қазіргі  уақытта  ББҚ-дың  әртүрлі  белгілеріне, 

құрамына,  функциональді  белсенділігіне  байла-

ныс ты әртүрлі классификациясы бар [14].

Осыған  байланысты  Тамақтану  академиясы 

дайындаған    радиопротекторлы  «Таң  саулесі», 

деток цир леуші  «Мөлдір»,  және  иммунитеті  көте-

ре тін  «Кәусар»  атты  биологиялық  белсенді 

қоспаларды  пайдаланалып,  егеуқұйрық  бауырына 

гамма  сәулесін  рентгенмен    әсер  ете  отырып, 

гистологиялық  зерттеулер  жүргізілді.    Жоғарыда 

айтылғанды  ескере  отырып  соңғы  кездері  тамақ-

тануға сыртқы орта  факторларының әсеріне тәжі-

рибелі  және  морфологиялық  зерттеулер    аз  жүр-

гізілді.  Ең  бірінші  метаболизмі  қарқынды,  өте 

жоғарғы  деңгейде  болатын  мүшелер,  әсіресе  –

өкпе,  бауыр,  бүйрек,  жүрек  ұшырайды.  Қазіргі 

кезде  осындай  патологиялық  өзгерістерді  зерттеу 

ғалымдар арасында үлкен қызығушылық тудыруда.

Рационалды  тамақтану  оптималды  физиоло-

гиялық  жағдайында  мүшені,  жоғары  жұмысқа 

қабілеттілігін   сақтауда   және  тіршілігін ұзартуда, 

көптеген  негативті  факторлармен  күресуде      ма-

ңызды рөл атқарады.

  Көптеген  елдерде  рациональды  тамақтану 

көрінісі  түрлі  топтағы  тұрғылықтың  энергия  мен 

негізгі  азықтық  заттардың  сұранысымен  сипат-

талатын,  тамақтанудың  арнайы  қалыпты  жағдайы 

ұсынылған.  Рационды  тамақтануды  өңдеуде  энер-

ге тикалық құндылығын, сандық және сапалық құ-

рамын бағалау қажет [15].

  Рационды  өңдеуде    космостық  станциядағы 

Халықаралық экипаждың тамақтануын қамтамасыз 

ету  үшін,  жүйенің  маңызды  компоненті  ретінде 

баланстық  тамақтанудың  адекватты  принципі 

ұсы нылды.  Мұндай  рационның  құрамы  көп  қыз-

метті  қамтамасыз  етуі  қажет.  Бұл  профилак  ти-

камен  бағытталған  түрлі  азық тық  қосымшаларды 

қолдануымен  жоғары  био ло гиялық  белсенділікке,  

радиопротекторлы,  анти ок сидантты,  антистрес-

сорлы, адаптогенді бел сен ділікке қабілетті,  азықты 

таңдауымен жинақ талады. 

Рациондар құрылуының негізгі принципі олар-

дың  жоғары  калоринистігі-  не  бары  2770  ккал, 

белоктар,    майлар,  көмірсулар,  витаминдер  мен 

минералдар  құрамымен  балансталған  болу  керек. 

Биологиялық  белсенді  заттарды  қабылдау  қан 

айналымының  бұзылуын,  адаптациялық  мүм кін-

діктерінің  жоғарылауына,  дистрафиялық  үдеріс-

терді азайтуға септігін тигізеді.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1Патогенное действие факторов внешней среды / Н. 

Н. Зайко [и др.]. – “Логос”, 1996. – 249 с.

2.  Штефель  В.О.  О  сроках  воздействия  при 

моделировании  интоксикаций  в  токсиколого-гигиени-

ческих  исследования  //  Гигиена  и  санитария.  –  1996.  - 

№8. – С.70-72.         

3. Агуреев, А.Н., Каландаров С. Питание рационами 

из консервированных продуктов в условиях эксперимента 

SFINCSS-99 / А.Н. Агуреев, С. Каландаров // Модельный 

эксперимент  с  длительной  изоляцией:  проблемы  и 

достижения. – М:, 2001. – С. 229—237.

4.  Лебедев,  В.  И.  Личность  в  экстремальных 

условиях / В. И. Лебедев. – М.: Политиздат, 1989. – 106 с.

5.  Смолянский,  Б.Л.  Диетология.  Новейший 

справочник  для  врачей  /  Б.Л.  Смолянский,  В.Г. 

95

МОРФОЛОГИЯ ЖӘНЕ ДӘЛЕЛДІ МЕДИЦИНА

Лифляндский. – СПб.: Сова; М.: Изд-во «Эксмо», 2003. 

– 816 с.

6.  Chuqui,  C.A.  Chemical  reaction  and  biological  ef-

fects of superoxide radicals / C.A. Chuqui, A. Petkau // Ra-

diat. Phys. and Chen. – 1987. – V. 30, № 5-6. – Р. 365-373.

7.  Бобровник,  Е.В.  Методологические  подходы  в 

изучении метаболизма кальция в условиях невесомости 

и гипокинезии / Е.В. Бобровник // Авиакосм. и экол. мед. 

– 1997. – Т.31, № 6. –  74 с.

8.  Шустов,  Е.Б.  Закономерности  адаптации  к 

деятельности в экстремальных условиях / Е.Б. Шустов, 

В.С.  Новиков,  В.В.  Горанчук  //  Всероссийская  научная 

конференция с международным участием, посвященная 

150-летию со дня рождения академика Ивана Петровича 

Павлова, Санкт-Петербург, 15-17 сент., 1999.: Материалы 

конференции. – 1999. – С. 53-56.

9. Posture, locomotion, spatial orientation, and motion 

sickness as a function of space flight Millard F. Reschke [et. 

al.] // Brain Res. Rev. – 1998. – Vol.28, № 1–2. – Р. 102–117.

10.  Ionizing  radiation  in  space:  A  serious  haz-

ard  for  manned  interplanetary  flights  /  P.  Splillantini  // 

Проблемыбиохимии, 

радиационнойикосмическойбио

логии:  2  МеждународныйсимпозиумподэгидойЮНЕС

КО,  посвященныйпамятиакадемикаР.М.  Сисакянаи  2 

Сисакяновскиечтения,  Москва,  Дубна,  29  мая-  1  июня, 

2001: Аннотациидокладов. – 2001. –42 с. 

11.  Лакота,  Н.Г.  Термодинамическое  состояние 

системы  «организм  человека  –  замкнутая  среда»  при 

240-суточной  изоляции  в  гермообъеме  /  Н.Г.  Лакота, 

И.М. Ларина, Е. П. Демин // Физиол. человека. – 2002. – 

№ 5. – С.65–73.

12.  Шафиркин,  А.  В.  Радиационный  риск  для 

космонавтов при полете к марсу / А. В. Шафиркин, Ю. Г. 

Григорьев, А. В.Коломенский //Авиакосм. и экол. мед. – 

2004. – Т.38, № 2. – С. 3–14.

13. Cosmic radiation and magnetic field exposure to air-

line flight crews / Joyce S. Nicholas [et. al.] // Amer. J. Ind. 

Med. – 1998. – № 6. – С. 574–580.

14.  Дорошев,  В.Г.  Системный  подход  к  здоровью 

летного  состава в  XXI  веке /  В.Г.Дорошев.  –  М.,  2000. 

– 120 с.

15.Ибраева, Л.К. Медицина труда и промышленная 

экология. – 2004. –№ 11. – С. 44–48.

ҰРЫҚТЫҚ ДАМУДЫҢ АЛҒАШҚЫ 

САТЫЛАРЫНДАҒЫ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Серікбаев Алиби, Садыков Ренат, 

жалпы медицина факультетінің 2 курс студенттері

Ғылыми жетекші: оқытушы 

Есполаева Айкерим Рыскуловна

С.Ж.Асфендияров атындағы 

Қазақ Ұлттық Медицина Университеті, 

Алматы қаласы, Қазақстан

Жұмыртқа жасушаның ұрықтануы жатыр түті-

гінің ампулярлы бөлігінде жүреді. 

Ұрықтанған жұмыртқа жасушасында үш тәулік 

бойы  асинхронды  ұсақталу  болып  жатады,  бұл 

моруланың түзілуіне әкеліп соғады[1]. Ұрық морула 

кезінде  жатырға  түседі  де,  бластомерлер  түзеді. 

Сыртқы қабаттың бластомерлері трофобластты, ал 

ішкісі  эмбриобластты  түзеді.  Төртінші  күні  мору-

лада  қуыс  пайда  болады,  ол  бластоцистаға  айна-

лады.  Бластоцистаның  бір  полюсынан  жасушалар 

бөлініп шығады, оларды жасушаның ішкі массасы 

деп  атайды.  Осы  жасушалардан  ұрық  және  ұрық-

тан  тыс  мүшелер  пайда  болады(сарыуыз  қабы, 

аллонтоис).  Бластоцистаның  трофобласты  митоз 

жолымен жылдам көбейіп, эндометрияның қабыр-

ғасына  енеді.  Солай  сол  жерде  алғашқы  көп  қа-

батты  жіпшелер  түзеді.  Трофобласт  жасушалары  

тек қана децидуальді жасушаларға ғана ене қоймай 

жатырдың миометриіне және жатыр қабырғасының 

қантамырларына  енеді.  Сөйтіп  ұрық  сол  жерде 

резорбция арқылы жатырдың түлеген жасушалары 

эритроциттер  арқылы  қореқтенеді(гистотрофты 

даму  фазасы).  Ары  қарай  трофобласт  тегіс  және 

іл мекті  хорионға  енеді  [1].  Қантамырмен  жақсы 

қандан ған ілмекті хорионға кіндікбау бекінеді. 

Кін дікбау  хорионға  ұрықтың  қантамырларын 

жеткізеді.  Ілмекті  хорионның  жіпшелерінен  фе-

тал дық мүше пайда болады. Оның қызметі ұрықты 

қореқтендіру, оттегімен қамтамасыз ету және ұрық-

тың  организмінен  керек  емес  заттарды  шығару. 

Эмбриональді  қанайналым  басталған  кезде  жүкті-

ліктің  алғашқы  айында  ұрықтың  гистотрофты 

қореқ тенуден гематотрофты қореқтенуге өтеді.