Файл: 25660-1.pdf

прыніжае, топча пашы прынцыпы. Цалавацца я ні з кім не цалуюся. Аднак каб мне сказалі, што праклятыя рэле гэтыя можа дастаць чорт лысы, я пакланіўся б і чорту.

—І фашысту? І бандыту? Ты! Лідзер наш! Качанок паморшчыўся, быццам раскусіў журавіну.

—Мяне ты можаш мацюкаць. Пасады маёй не чапай! Не смейся!

—Мне не да смеху. Не круці баранку ў другі бок. У кювеце будзем, Яша. Ты мяне знаеш. Я не пабаюся, што разам з табой у той жа кювет вылечу.

—Стоп! Стоп! Не кіпі. Табе не хочацца ехаць з етым гадам? Я шчо, прынукаю цябе? Я не знаў, хто з вас дзяжурыць. Падмяні каго на вывазцы бульбы. Любы з'ездзіць. Ты ж знаеш, рэле нам трэба во так! — Якаў разануў сябе далоняй на шыі.— А еты тып мае дружка...

—Эх ты! — толькі і сказаў Іван, зразумеўшы, наколькі сябра яго маленства далёкі ад тых перажыванняў, якія вось ужо месяц не пакідаюць яго і якія з гэтай паездкай ударылі асабліва балюча, можа, больш балюча, чым сустрэча з паліцаем у сельмагу. Выходзіць, не адна Пліска забылася... Крыўдна стала за Качанка. Безумоўна, не перажыў ён таго... Хоць што значыць — не перажыў? Бацька яго загінуў пад Кёнігсбергам, у канцы вайны, батарэяй камандаваў. Дзед кіпеў нянавісцю да Шышкаў. А ты, Яша? Атупеў? Лоем мазгі заплылі?

Іван выскачыў з Качанковага кабінета апантана, не заўважаючы здзіўленых людзей — ніколі Батрак не праходзіў так міма! Збег па лесвіцы, ускочыў у кабіну свайго «ЗІЛа». Але не адразу павярнуў ключ запальвання. Рука павісла, як нежывая, ён замёр на сядзенні, нейкі час бяздумна глядзеў праз ветравое шкло на шарэнгу электрычных слупоў, прасмоленых, пракураных, на бетонных пасынках — як дзіўна скарачаецца адлегласць паміж імі ў перспектыве: недзе там, у канцы вуліцы, слупы, здаецца, стаяць, адзін пры адным.

Спачатку ў галаву палезла пабочнае.

Успомнілася чамусьці, як Шчэрба паспрачаўся з маладымі практыкантамі ПТВ, што «прыняўшы поўную меру». аб'едзе на камбайне кожны слуп і не зачэпіць. Зачапіў, паламаў касілку. Толькі жніво і недахоп камбайнераў уратавалі Хведзю ад цяжкага пакарання — пазбаўлення правоў. Ён, Іван, быў бязлітасны, калі Шчэрбу разбіралі на сходзе. Але Хведар не пакрыўдзіўся, застаўся сябрам.

Пасля такога ўспаміну падумаў з халоднай разважлівасцю: «А чаго я баюся сустрэцца з ім? Хто каго павінен баяцца? Трэба сутыкнуцца лоб у лоб. Глянуць у вочы. І ўзнаць... узнаць, чым ён жыве, якім стаў... Як гэта так, што за месяц усяго ўжо мае такія сувязі, што можа дастаць дэфіцытныя рэле? Качанок, Астравец не маглі, а ён можа.

Выходзіць, разбіраецца ў тэхніцы. Праз каго ўзнаў, што трэба саўгасу? З кім знюхаўся?.. З добрынскім, з чужым? Трэба знаць! Мне ўсё трэба знаць! Калі з рэле гэтымі нячыста, то я іх выведу на чыстую ваду. І Яшку не пашкадую, бязмозглага дурня». Але тут жа ўдарыла ў сэрца: «Сядзець з ім у адной кабіне? Везці яго?» Што гэта — нянавісць? боль? жаданне адплаты? страх за сябе, за сям'ю? Але адно адчуваў: гэта страшнае, яно адводзіла яго цэлы месяц ад такой вось сустрэчы — з вока на вока. Але ад такой няўпэўненасці ён пакутаваў яшчэ мацней. Нельга, каб страх — перад кім! цяпер перад Шышкам?

— авалодаў ім, пазбавіў волі, рашучасці і годнасці — партызанскай годнасці. Ён жа — партызан!

Іван вылез з кабіны, вярнуўся ў кантору, у дыспетчарскую, яна размяшчалася на першым паверсе ў маленькім пакойчыку, палавіну якога займаў стол-скрынка, на якім быў зманціраваны пульт — самадзейная сістэма сувязі з усімі службамі вялікай гаспадаркі.

Ліяна сустрэла яго радаснай усмешкай - у яе, інтэлігенткі, была асаблівая павага да такіх, як Іван, простых, але дужых, моцных, умелых людзей, яна баялася толькі грубых, такіх, як Шчэрба.

—А мне здалося, што вам не хочацца ехаць.

—Паеду.

Больш павольна, чым звычайна, робячы запіс рэйса ў пуцявым лісце, жанчына нясмела спытала:

—Праўда, што ён... гэты... забіў вашу маці?

—Праўда,— адказаў Іван з незразумелай самому сабе сурова-

сцю.

Ліяна паглядзела на яго спалоханымі вачамі:

—Можа, не трэба, Іван Карнеевіч?

—Што?

—Ехаць вам.

—Паеду. У мяне нервы крэпкія. Калі Качанок не можа абысціся без Шышкі...

Разам з пуцёўкай Ліяна перадала яму дакументы на атрыманне рэле. Іван заглянуў у іх і трохі расчараваўся: аплата аформлена праз банк па рахунку ўпраўлення сувязі. На д'ябла ж у такім разе паліцай? Але што цёмнай здзелкі няма — гэта неяк дзіўна супакоіла і надало яшчэ большай рашучасці ехаць.

11

Маці Рыгора Шышкі — Просю добрынцы не любілі, асуджалі, лічылі, што праз яе нялюдскую сквапнасць, ганарыстасць — заўсёднае жаданне паказаць сябе, узняцца над іншымі, адзецца лепш, з'есці

смачней,— Рыгор пайшоў у паліцыю. Да вайны ён праславіўся хіба толькі тым, што за непаспяховасць яго адлічылі з другога курса аўтадарожнага тэхнікума. Аднак ён пайшоў рабіць майстрам на шашы. Працаваў непрыкметна, нічым асаблівым не вызначаўся. Хіба толькі ў пачатку вайны здзівіліся: чаму Шышку разам з іншымі не прызвалі ў армію? Няўжо работа на шашы давала вызваленне ад арміі?

Марыну, жонку Рыгораву, асуджалі толькі тады, калі яна выходзіла замуж за паліцая. А пасля жанчыны спачувалі ёй: несалодкае ў яе жыццё было з Шышкам, так зладзюга распіўся, разгуляўся — жах, здраджваў ён на вачах, і яна маўчала, бо скажы слова — лез з кулакамі; насіла Марына абноўкі з нямецкай крамніны, але часцей насіла сінякі, «ліхтары». Калі Шышку асудзілі, яе таксама пашкадавалі: засталася з дзіцем ля разбітага карыта, бо ўсё канфіскавалі: вялікі дом, які паліцай збудаваў — валок лесу, колькі хацеў,— і ўсё, што нарабаваў у людзей. Марына пакінула дачку ў старой маці і сама паехала невядома куды, гадоў шэсць працавала недзе на будоўлі, пасля вярнулася, папрасілася ў калгас, купіла сабе хацінку і працавала шчыра ў калгасе, пасля ў саўгасе. Разам з дачкой, якая рабіла ў лясніцтве, нішто зараблялі, але хаціна ў іх была самая нікчэмная, адна такая на ўсё сяло — як з мінулага стагоддзя, хоць ставілася пасля вайны. Большая палавіна Добрынкі згарэла; адступіўшы, немцы дзве гадзіны білі па сяле з гармат, як помсцілі, хоць ніводнага савецкага байца яшчэ не было. Дык тыя, у каго хаты згарэлі,— як яны будаваліся ў тыя гады, калі не было ні коней, ні валоў, ні машын! — на санках-самацяжках цягалі з лесу бярвенне. Мабыць, каб лягчэй пілаваць, секчы, траляваць, першы гаспадар хаты стары Даніленка зрубіў хаціну не з сасны, а з асіны. «На мой век хопіць»,— казаў ён.

На яго век хапіла. А на век Марынін, а тым больш Ганнін яўна не хапала, як Марына не латала свой «палац», як не затыкала шчыліны.

Астаповіч разы два ўжо казаў, што трэба знесці гэтую «дагістарычную хароміну», бо псуе выгляд усяе вёскі. Але хто мог адважыцца даць кватэру ў новым саўгасным доме сям'і паліцая? Ды наўрад ці пайшла б гэтая сям'я ў такі дом. Марына жыла, як крот,— увесь час у зямлі, на сонца баялася глянуць, ні разу не папрасіла лягчэйшую, чым у полі на бураках ды на бульбе, работу. У пяцьдзесят сем гадоў — бабуся, зморшчаная, што печаны яблык. Шышка пасля Сібіры ў параўнанні з ёй — жаніх.

Іван сустракаў Марыну часта — у адной гаспадарцы рабілі, здаралася, падвозіў з поля ці на поле, і сустрэчы з ёй ніколі не ўзбунтоўвалі памяць, рэдка калі мільгала: «Няўжо ён жывы яшчэ, бандыт?»

Неяк хацеў спытаць, ці не піша яе паліцай, бо па сяле хадзілі розныя чуткі, але падумаў, што старой будзе балюча, ды і яму не лягчэй, калі яна скажа, што ён жывы, здаровы.

«Аднак жa прынялі. Узрадаваліся, відаць?» — упершыню з нядобрым пачуццём да Марыны і яе дачкі Ганны падумаў Іван, рэзка затармазіўшы ля сляпой, на адно акенца, урослай у зямлю, замшэлай хаціны.

Шышка чакаў машыны, бо выйшаў з двара адразу, апрануты ў новае драпавае паліто, з той жа вялікай гаспадарчай торбай, з якой Іван бачыў яго ў сельмагу. Убачыў за рулём Івана — і на нейкі міг у нерашучасці спыніўся каля брамы з гнілымі шуламі. Па твары яго, што мыш, шмыгнуў цень страху, амаль няўлоўны, толькі ён, Іван, мог убачыць гэты цень, нешта такое — быццам у момант з'явіўся шрам, усё роўна як ад парэзу брытвай, якой паласнуў яму па шчацэ, падбародку... Ці, можа, Івану так здалося? Не, што спыніўся ўсё ж — то гэта факт, бо не кароткі быў той міг: у Івана сцяло дыханне, як спынілася сэрца, бо спачатку сціснула ў горле, а потым балюча штурхнула туды ж, у горла, быццам сэрцу зрабілася цесна і яно хацела вырвацца: ударыла ў горла, у галаву, ажно зазвінела ў вушах, і боль аддаў у патыліцу. А ў жываце стала горача, усё роўна што кіслаты хапіў. Нядаўна ён паскардзіўся Тасі на галаўны боль, яна прынесла з бальніцы танометр, памерала крывяны ціск і ўстрывожылася, што ціск высокі, ні на адной камісіі не падскокваў.

Тася корміць яго таблеткамі раўнаціну, і ён нікому не кажа пра свой ціск, a то, глядзі, пенсіянерам зробішся ў сорак тры гады.

Няўжо так адразу, як толькі ўбачыў Шышку, падскочыў ціск? Як жа ён павядзе машыну, калі той сядзе побач у кабіне?

Іван націснуў педаль счаплення і ўключыў скорасць, каб сарваць машыну з месца, паехаць і... кінуць Качанку дакументы: на, цалуйся з паліцаем! Але Шышка як бы разгадаў яго намер, у няўлоўны міг апынуўся ля машыны, адчыніў дзверцы, паставіў нагу на падножку, павітаўся. Цяпер ужо правіла бяспекі не дазваляла скрануцца з месца: саб'еш чалавека. Колькі іх, правіл, якія ахоўваюць жыццё чалавека! Усюды. На дарозе, у полі, на заводзе, у доме... Колькі іх, правіл! Добрых, мудрых...

На прывітанне Іван не адказаў, засяроджаны пераключэннем рычага перадач, хоць у новай машыне перадачы ні разу не «заядала».

Шышка звыкся, што не ўсе добрынцы адказваюць на яго прывітанне, і не настройваў сябе супраць гэтых людзей, яго мэта была: дамагчыся, каб віталіся ўсе. Цярплівасцю, пакорлівасцю, паслугамі, праведным жыццём. Верыў, што даможацца. У людскую дабрыню

верыў, на няпамятлівасць людскую спадзяваўся. Тут таксама зрабіў выгляд, што не заўважыў Іванавага маўчання, было больш важна, што не хто іншы — Батрак згадзіўся ехаць з ім. Нічога, у дарозе загаворыць. Івана Шышка баяўся, хоць думаў, што, паколькі малога ў тую ноч дома не было, ён мала што знае пра яго ўдзел у расстрэле сямей. Нават на судзе яўных доказаў яго ўдзелу ў гэтай акцыі не было. Лапай пагарэў за знішчэнне Хатак, дзе спалілі сорак чалавек, а ён, Шышка, ад той экспедыцыі ўхіліўся, хворым прытварыўся, бо было гэта ўжо ў сорак трэцім, улетку, калі немцам далі па карку пад Арлом і Курскам і фронт набліжаўся да Гомельшчыны. Немцы ўсё рабілі, СД. Увогуле, едучы дадому, ён баяўся помсты. Але, пажыўшы ў Добрынцы, пераканаўся, што, пры ўсёй непрыязнасці да яго многіх аднасяльчан, на забойства ніхто не пойдзе: хто захоча ламаць такое жыццё? Батрак гэты жыве, як пан, жонка — прыгажуня, доктарка, дзеці вучацца. Раней, чым на што адважыцца, пра дзяцей падумае.

Іван неўзнарок націснуў на газ. Матор фыркнуў, кабіна задрыжала. Шышка спрытна, па-маладому, ускочыў на сядзенне, ляпнуў дзверцамі, пажартаваў:

— Добрая кабыла. Ажно не стаіцца ёй.

Іван не адразу скрануўся з месца, момант нейкі збіраўся з сіламі, чакаў, калі адхлынуць гарачыня ў жываце і боль у патыліцы. А калі паехаў урэшце, то адчуў тую боязь, якая дагэтуль з'яўлялася аднойчы

— даўно-даўно, на курсах трактарыстаў, дзе ён першы раз сеў за руль палутаркі,— боязь наехаць на чалавека. Ехаў па сяле вельмі асцярожна, як гэта робяць стажоры, да болю сціскаў баранку, упёршыся ў яе грудзьмі, ад чаго чуў удары ўласнага сэрца. І яшчэ было адно дзіўнае адчуванне: зноў-такі, як упершыню ехаў па родным сяле — незнаёмым яно здалося, чужым, І людзей, што страчаліся на вуліцы, не пазнаваў. Наблізіўшыся да ўрачэбнага пункта, падумаў, што Тася можа ўбачыць у кабіне побач з ім Шышку і, безумоўна, спалохаецца. Што яна зробіць у такім разе? У жанок бываюць учынкі, якія немагчыма прадбачыць. Калі шчыра, то недзе ў глыбіні душы хацелася, каб Тася нейкім чынам умяшалася і сарвала гэтую паездку. І ў той жа час ён як бы саромеўся ці баяўся той сцэны, якую можа зрабіць жонка на вуліцы, на людзях, у прысутнасці гэтага гада. Баяўся, каб яна не ўнізіла сябе.

Пры выездзе на шашу чуць не зрабіў аварыю, як самы няўважлівы вучань. Выезд быў пад вуглом, так, што злева шаша адкрывалася, а направа трэба было добра паварочваць галаву, каб пераканацца, што не ідуць машыны. Пра тое, каб спрасціць вугал, шафёры неаднойчы гаварылі на нарадах.

Іван крута не павярнуў галавы, бо ў такім разе мімаволі прыйшлося б убачыць Шышкаву морду, і выехаў залішне павольна. І тут пачуў, як ззаду, злева, на выездзе, загаласілі тармазы, загрукацела, заляскала жалеззе.

Іван адчыніў дзверцы, азірнуўся назад. Шафёр грузавіка, які трохі не наскочыў на яго, таксама высунуўся з кабіны, пагражаў кулаком, слаў праклёны і мацюкі. Але пасля гэтага здарэння Іван як бы выйшаў са здранцвення. Аслабіў рукі, адхіліўся ад баранкі, даў большы газ, адчуў набытыя з гадамі ўпэўненасць, аўтаматызм у кіраванні машынай. Усё роўна што выйшаў з вузкай гразкай вулачкі на шырокую роўную дарогу. І страхі розныя засталіся там, у вулачцы.

Аднак не для таго ж ён згадзіўся раптам, нечакана для самога сябе, ехаць з Шышкам, каб прамаўчаць усю дарогу, добрую гадзіну. Дарогу назад выключыў, бо з самага пачатку падумаў, што з горада Шышка з ім ехаць не будзе. Даволі адной паездкі. Але дзеля чаго? Што яму хацелася? Глянуць зблізку паліцаю ў вочы? Дык цяпер зусім не хочацца глядзець яму ў вочы, ды і за рулём — не за сталом: не вельмі паглядзіш. Паглядзець трэба так, каб у яго мурашкі па спіне папаўзлі. А ці папаўзуць у такога бандыта, у якога душа, напэўна, мохам абрасла? Сказаць яму... Што? Не, сказаць ёсць што! Няхай знае, што нішто не забыта, няхай не думае, што даўнасць сцерла з памяці людской, з яго, Іванавай, памяці страшнае злачынства. Але ўспомніў свае думкі ля канторы, калі выскачыў ад Качанка. Хто ён, Шышка, што месяц пажыў і ўжо мае такія сувязі? Так, менавіта гэта — узнаць, хто ж ён цяпер,— вымусіла яго паехаць. І абурэнне, што Шышка робіцца патрэбным чалавекам. Прызнанне Шышкі за роўнага ўсім добрынцам

— рабочым, пенсіянерам — было б абразай не толькі для яго, Івана, але для ўсіх, хто загінуў. Не толькі для маці, Анькі, бабулі, Мані Казарскай і яе дзяцей, але і для тых, хто на фронце лёг. Затым ён і паехаў, каб узнаць, хто ж тыя, што прызналі ці хочуць прызнаць Шышку.

Нялёгка было пачаць размову. Будучы чалавекам далікатным, Іван нават на міг задумаўся, як звяртацца да Шышкі — на «вы» ці на «ты». Па ўзросту дык трэба на «вы», але замнога павагі...

— Хто гэта ў цябе такі друг, што можа даць такі дэфіцыт? Шышка яўна ўзрадаваўся, што Іван загаварыў, ажно стоена, з

палёгкай уздыхнуў, павярнуўся ўсім корпусам да шафёра, ахвотна пачаў расказваць:

— Начальнік наш былы... Інжынер па сувязі. Цяпер начальнік базы. Мы з ім на Магадане лінію сувязі цягнулі. Асобую. Уся ў зямлі. Я брыгадзірам быў. Ад смерці яго ратаваў, Пятра Пятровіча. Яго ў кар-