Файл: 25660-1.pdf

шыў падтрымліваць яе, бо інакш вельмі ж няроўныя сілы будуць; з яго боку было б недаравальна не памагчы слабейшаму.

Таму Валя не ўбачыла на братавым твары злараднасці ці насмешкі. Выразнае спачуванне і выразнае папярэджанне: «Справы твае дрэнныя, трымайся. Але не рабі глупства, не напсуй яшчэ больш».

Валя адразу патухла, як запалка на тым жа ветры, які сама ўзняла. Даўно незалежная і раўнапраўная ў сваёй дэмакратычнай сям'і, яна можа ўпершыню разгубілася перад бацькавай воляй, перад яго аўтарытэтам. Больш таго, яе апанаваў страх: а што, калі бацька так і не згодзіцца на іх шлюб? Бацька бывае ўпарты. Страх быў не столькі за сябе, колькі за яго — за Сашу. Безумоўна, бацьку можна не паслухацца — не стары час, не дамастрой. Але як гэта нядобра — без вяселля, без радасці. Якія размовы пойдуць па саўгасе! І як ім пасля працаваць разам, Сашу і бацьку?

Сцішаная, засмучаная, Валя пайшла на кухню, маці прапанавала ёй павячэраць там, каб не разбудзіць бацьку. Есці ёй расхацелася, хоць, бегучы дадому, думала, з якой прагнасцю накінецца на матчыны прысмакі, папросіць вішнёвай настойкі ці віна — у мамы заўсёды ёсць запас — і прапануе ўсім выпіць за... Выпіла! Захацелася плакаць. Стрымліваючыся, бадай злосна кіўнула ў бок спальні:

—Чаго ён?

—Дачка мая, чаму табе так не церпіцца? — адказала Таіса Міхайлаўна словамі мужа і як папракнула; — Не падганяй ні сябе, ні нас. Няможна так, адразу. На ўсё жыццё выбіраеш. Дай хоць прыгледзецца да яго.

—А то вы яго не бачылі?

—Як мы яго бачылі? На трыбуне? Мужа і зяця на трыбуне не выбіраюць, Валечка. Цяпер, калі ты сказала, я на яго іншымі вачамі буду глядзець. І ўзнаю, што трэба...

—Даведачкі не наводзьце, калі ласка. Ён мне ўсё расказаў сам. І

яверу яму.

—Чалавека трэба знаць не толькі па яго словах.

—Чалавеку трэба верыць. Хіба ты бацьку не верыла? Даведачкі наводзіла?

—Бацька твой быў увесь на віду.

Таіса Міхайлаўна падумала пра сваё каханне да мужа і нечакана для сябе радасна ўсміхнулася. Валю, якая пільна і насцярожана, нехаця едучы тварог, сачыла за выразам матчынага твару, абурыла такая яе ўсмешка.

— Чаму ты радуешся?

—Падумала, як я люблю твайго бацьку! — прызналася маці, упершыню не пасаромеўшыся сказаць пра гэта дачцэ.— Каб ты свайго так любіла!

—Ты знаеш, як я яго люблю? — Валя кінула лыжачку на стол, тая падскочыла і паляцела на падлогу.— Эгаісты вы! Сябелюбцы! Думаеце, што вы самыя лепшыя... А вы... вы, акрамя сваёй панчохі з грашамі, больш нічога не бачыце.

Таіса Міхайлаўна падняла лыжачку, выцерла ручніком, паклала на Валіну талерку і, ужо радуючыся за дачку, сказала ёй:

—Калі ты так любіш, то чаго ты злуеш? Калі так любіш, то ўсё добра, Валечка. Усё будзе добра. Я бацьку твайго як палюбіла...

А потым прыйшоў на кухню Карней і, са смехам перадаўшы змест «Злога хлопчыка», паказаў, што не злуе на сястру і што гатовы быць яе саюзнікам у барацьбе з «бацькоўскім кансерватызмам». Пры маці яны даўно ўжо не саромеліся пакпіць са старых.

Яна хацела пагаварыць з Іванам у ложку, помнячы народную мудрасць: начная зязюля заўсёды перакукуе... Але Іван адвярнуўся.

—Спі. Мне заўтра ў Мазыр ехаць.

І хутка заснуў побач з ёй. А яна доўга не спала і чула, як за перагародкай у дзіцячай спаленцы варочаецца Валя, уздыхае.

Раніцою, кормячы Івана, Таіса Міхайлаўна асцярожна, не без жаночай хітрасці, спытала:

—Дык што рабіць Валі?

—Няхай едзе вучыцца і выкіне дур з галавы.

—Гэта не дур, Ваня. Гэта любоў. Хіба ты забыў, якая яна бывае?

—Да ну вас! Не да вашых бабскіх выдумак мне.

Таіса Міхайлаўна ўздыхнула:

—Скажы ёй добрае слова. Няхай супакоіцца,

—Няхай яна мне скажа добрае слова.

—Упартыя вы, Батракі. Не забывай: яна твая дачка.

—Патурай, патурай. Глядзі, каб послі локаць не кусала.

Іван адказваў гэтак жа, як учора, але без абурэння, бадай абыякава да таго, што можа адбыцца ад яго і Валінай упартасці, як бы думаючы зусім пра іншае, больш істотнае, і такая перамена ў яго настроі спалохала Таісу Міхайлаўну мацней, чым учарашняя катэгарычная нязгода на сватаўство Забаўскага.

Валя паехала так жа нечакана, як прыехала, калі маці была на працы, а Карней у школе.

На разгорнутым сшытку вялікімі літарамі чырвоным алоўкам напісала: «Старыя абухі вы! Вы мяне яшчэ папросіце!»

Каб Валя напісала гэта з іншай нагоды, Таіса Міхайлаўна пасмяялася б з таго, што яны з Іванам — старыя абухі. А тут моцна такі абурылася. Вырвала лісты са сшытка, падрала, каб Іван не ўзнаў пра даччыну пагрозу.

18

У прыёмнай раённага пракурора іх было толькі двое — ён, Іван, і поўная жанчына, якая ўвесь час уздыхала. Але чакаць прыйшлося доўга. Яны сядзелі перад сакратаркай, маладой жанчынай, прыгожай, проста, але модна адзетай, з густам, без лішняга, падмалёванай, знешне ветлівай, стрыманай на выяўленне якіх-небудзь эмоцый — ні разу не ўсміхнулася ні тады, калі звярталася да іх, наведнікаў, ні тады, калі адказвала па тэлефоне. Сакратарка чытала тоўстую кніжку, але, відаць было, не раман, хутчэй падручнік. «Завочніца»,— падумаў Іван і нейкі час разглядаў жанчыну, нават трохі залюбаваўся яе прыгажосцю, яе ўменнем сачыць за сваёй знешнасцю. Яму падабалася ў жанчынах такая акуратнасць, такая была Тася, за што раней, у маладосці, добрыпскія бабы з яе пасміхаліся, але цяпер не толькі дзяўчаты, але і яе, Тасіны, равесніцы пераймаюць яе моднасць. Хацелася ўявіць, якая гэтая па-пракурорску строгая жанчына ў хатніх умовах, якая яна жонка, маці, якія ў яе муж, дзеці. Ён даўно заўважыў, што жанчыны на рабоце зусім не такія, як дома, мяняюцца ў большай ступені, чым мужчыны.

Мабыць, яна адчувала яго цікаўнае разглядванне, бо колькі разоў адрывалася ад кнігі і сярдзіта кідала на Івана позіркі-маланкі, якія, падумаў ён, маглі б спапяліць, каб былі сапраўднымі маланкамі. Гэтак жа яна адрывалася ад кнігі, калі ўздыхала поўная, друзлая жанчына, але на тую глядзела інакш — як бы несур'ёзна, насмешліва, безумоўна, добра ведала яе справу.

Урэшце Івану абрыдла разглядаць сакратарку. Ён быў рабочы чалавек, пад акном пракуратуры стаяў яго грузавік, у «Сельгастэхніцы» трэба атрымаць новы электрычны млын і дэталі для рамонту трактараў. За сваё жыццё ён рэдка калі сядзеў падоўгу ў прыёмных, ды і то заўсёды па справах саўгасных, калі недзе нешта трэба было купіць, атрымаць, падпісаць. Асабістых спраў ва ўстановы, дзе ў прыёмных збіраюцца чэргі, у яго ніколі не было. У райкоме, абкоме, куды ён звяртаўся па пытаннях ушанавання памяці партызан і тых, хто загінуў, яго заўсёды прымалі адразу, бо папярэдне ён туды пісаў ці званіў. Зласлівая нецярплівасць яго расла па іншай прычыне — ад таямнічасці нечаканага выкліку да пракурора. Павестка прыйшла пазаўчора. Строгая. «За няяўку будзеце прыцягнуты да адказнасці па

закону». Ніколі ў жыцці яны такіх павестак не атрымоўвалі, таму Тася бадай спалохалася. Ды і ён дзве ночы спаў яшчэ больш трывожна. Не ведаючы ніякай іншай прычыны, каб яго выклікалі з такім папярэджаннем, Тася лічыла, што наскардзіўся «праціўны маёр», які спачатку згадзіўся, каб машыну яму адрамантавалі ў саўгаснай майстэрні, а пасля перадумаў і патрэбаваў грошы, цяпер, мабыць, захацеў больш здзерці — праз пракуратуру.

—Я яму, паразіту, яшчэ два кашы лепшых яблык усыпала, пачаставаць хацела, на, не гневайся толькі,— абуралася Тася.— Дарэмна ты з яго распіскі не ўзяў, цяпер ён з цябе яшчэ раз злупіць, і, глядзі, ужо не трыста рублёў. Кулак нейкі, а не маёр,

Іван не згадзіўся з жонкай, бо не мог падумаць, што такі салідны чалавек так непрыстойна абыдзецца. Але паколькі іншай прычыны не было, згаджаўся, што выклік нейкім чынам звязаны з той аварыяй. Гэта яго супакойвала. Калі сапраўды маёр патрабуе большай кампенсацыі — няхай будзе сорамна яму, хоць, канечне, плаціць пяцьсотшэсцьсот рублёў за тое, што сам ён адрамантаваў бы за дзень-два,— крыўдна.

Калі нешта іншае, то крыўдна за другога чалавека — за Драмаку, без яго справа не магла пайсці у пракуратуру, а ён жа начальнік ДАІ, усю карціну аварыі ведаў да драбніц — больш таго, што расказаў сам ён, Іван, і што гаварылі ўласнік «Пабеды», сведкі. Хіба мала ў «друга вадзіцеляў» сваёй улады пакараць яго, што спатрэбіўся пракурор? Ні ў каго ж з людзей і драпіны не было. «Эх, Павел Паўлавіч! Хаця б папярэдзіў. Мы ж з табой пуд солі з'елі на гэтых дарогах».

—Што там у пракурора, нарада, ці што? — спытаў Іван у сакратаркі, выдаўшы сваю нецярплівасць.

Жанчына адарвалася ад кнігі і паглядзела на гэты раз са здзіўленнем, быццам ён спытаў пра нешта непрыстойнае.

—Чакайце, грамадзянін. Вас паклічуць.

Івана непрыемна ўразіў зварот — грамадзянін. Не любіў ён чамусьці гэтага слова. Неяк спрачаўся з Валяй, тая даказвала, што слова добрае, што ў час вялікай французскай рэвалюцыі, калі адмянілі дваранскія тытулы, усе звярталіся адзін да аднаго так — грамадзянін. Ён прызнаў правамернасць множнага ліку — грамадзяне, што ж датычыць звароту, то яму здавалася, што слова гэтае не яднае, не збліжае людзей, а раздзяляе іх, аддаляе адзін ад аднаго, таму ён сказаў тады Валі: «Наша рэвалюцыя, дачка, усіх, хто за яе ішоў на катаргу, у бой, зрабіла таварышамі. Так звяртаўся да ўсіх Ленін».

Ніякага сігналу, здаецца, не прагучала, а сакратарка падхапілася і пайшла ў кабінет. Вярнулася адтуль мінут праз пяць, села на сваё месца за сталом, закрыла кніжку, як падрыхтавалася да сур'ёзнай працы, агледзела іх дваіх, як бы выбіраючы, каго прапусціць першага, кіўнула Івану:

— Заходзьце.

Увайшоўшы, Іван убачыў, што пракурор сядзіць адзін за далёкім сталом; кабінет у гэтым новым будынку чамусьці быў зроблены вузкі і доўгі, таму здаваўся як бы часовым, куды чалавек перасяліўся на час рамонту. Але на гэта Іван звярнуў увагу пазней. Адразу ж падумаў, што ніякай нарады не было, аднак яму прыйшлося мала не гадзіну чакаць. «Напускае пракурор строгасці».

Міхалеўскі яўна здзівіўся, пазнаўшы яго, і ў адказ на прывітанне выгукнуў:

— А-а, аварыйшчык!

Іван ад такой сустрэчы ажно спыніўся на паўдарозе да стала. Ён быў спакойны, разважлівы чалавек, яго цяжка было раней

вывесці з раўнавагі, а тут абурэнне ўдарыла гарачай хваляй у галаву: «Чаго ж ты мяне так сустракаеш? Хіба я злачынца?»

Пракурор паказаў яму на цвёрдае крэсла, што стаяла воддаль ад стала, і запрасіў ужо зусім іншым голасам — афіцыйна-ветлівым:

— Сядайце, калі ласка.

Іван сеў, сціснуты, што спружына; яму трохі нават страшнавата стала за такі свой стан, і ён збіраў усе сілы, каб расслабіцца, каб да любой нечаканасці аднесціся спакойна, з гумарам; так ён сабе загадваў і па дарозе, і ў прыёмнай. Але, палажыўшы рукі на калені, пачуў у далонях пульс. Дзіўна, ніколі не чуў пульсу ў далонях.

Пракурор нейкую хвіліну гартаў паперы, знайшоўшы, мабыць, патрэбную, узняў галаву, спытаў афіцыйна, каб пераканацца, што мае справу з тым, хто яму патрэбны;

— Грамадзянін Батрак?

Івана ажно скаланула гэтае «грамадзянін», другі раз пачутае. Калі там, у прыёмнай, сакратарцы, ён змоўчаў, то тут, перад пракурорам, з якім напэўна сустрэнецца і на пленуме райкома, і на сесіі райсавета, змоўчаць не мог.

— Вы член партыі, таварыш пракурор?

Міхалеўскі вельмі здзівіўся на такое нечаканае пытанне і паблажліва ўсміхнуўся з наіўнасці гэтага чалавека.

—А вы як думаеце?

—Я таксама член партыі. І дэпутат райсавета. І вы мяне не арыштавалі...

Тады малады пракурор зразумеў сваю памылку і пачырванеў. Успомніў, як высока атэставаў Батрака начальнік аўтаінспекцыі, а таксама ўспомніў бацькаву параду: што ў рабоце юрыста мае значэнне не толькі сутнасць спраў, якія належыць вырашыць, але і форма іх, у тым ліку і форма размовы з людзьмі. Выходзіць, не падумаў ён аб форме размовы з гэтым чалавекам. Маладая самаўпэўненасць у Міхалеўскага пакуль што сумяшчалася з самакрытычнасцю, ён умеў аналізаваць свае ўчынкі і прызнаваць памылкі, нават бацьку пісаў больш пра свае памылкі, чым пра поспехі.

Леанід Аркадзьевіч падумаў, што і пра гэты свой промах абавязкова напіша. Думкамі пра сваё ўменне прызнаваць памылкі і пра бацьку, які заставаўся для яго высокім юрыдычным аўтарытэтам, Леанід Аркадзьевіч зняў хвілінную збянтэжанасць і ўжо неафіцыйна і амаль весела сказаў:

—Прабачце, Іван...— пашукаў у паперы імя па бацьку.

—Карнеевіч,— падказаў Іван.

—Прафесійная інерцыя, Іван Карнеевіч. Аўтаматызм. Як і ў вашай рабоце. Ведаеце, я ўсяго два гады ваджу машыну. Але калі цяпер еду на службовай і сяджу побач з шафёрам, то ўвесь час націскаю на «тормаз». Шафёр смяецца...

—Гэта ад маладосці,— сказаў Іван.— Я калі еду з кім, то не цісну на тормаз. Нага мая спакойная. Веру ў таго, хто за рулём.

Твар у Міхалеўскага зноў выцягнуўся. Словы ранілі самалюбства больш моцна, чым тады, калі Батрак нагадаў пра сваю партыйнасць і дэпутацтва. Там Міхалеўскі прызнаў сваю памылку. Але не прызнаваць жа яму, што ён малады і нявопытны! Такія намёкі яго заўсёды раздражнялі. Лічыць маладым чалавека, якому трыццаць? Абсурд!

«Уедлівы мужык. З ім трэба вуха востра трымаць»,— падумаў пракурор пра Батрака і глянуў на ручны гадзіннік, даючы зразумець, што для пабочных размоў у яго няма часу. Зноў глянуў у паперу.

—Скарга на вас паступіла, Іван Карнеевіч.

—Ад каго? — спытаў Іван і ўзлаваўся на самога сябе за голас свой і за тое, што перасохла ў роце: чаго ён хвалюецца, як хлапчук?!

—Ад Шышковіча Грыгорыя Ксенафонтавіча.

—Ад Шышкі?!

—Пагражалі вы яму... самасудам. Забіць пагражалі.

Неяк гады два назад на высокім насыпе перад мостам цераз Сож, наперадзе Іванавай машыны незразумела чаму занесла «рафік», і ён, збіўшы загараджальныя слупы, паляцеў пад адхон, чамусьці дзіўна, як у запаволенай кіназдымцы, куляючыся па схіле. Івана вельмі ўразіла тая аварыя, больш, чым любая іншая, якія яму прыйшлося