Файл: 25660-1.pdf

знайшла яму тлумачэнне: узроставае гэта, пэўна, у многіх жанчын так здараецца, калі ім мінае сорак. Туга па маладосці, ці што? Ці зайздрасць маладым? Тася радавалася на дачку і трывожылася за яе і трошачкі раўнавала: прыгожа Валя жыве, бестурботна! І хлопцаў гэтак жа перабірае. Мінулай вясной не пасаромелася прывесці ў госці ажно двух сваіх студэнтаў. І з парога са смехам абвясціла: «Мама, мае жаніхі. Выбірай любога». Адзін «жаніх» вельмі збянтэжыўся ад такіх слоў і праз паўгадзіны ўцёк. Толькі яго і бачылі. А другі застаўся, пасмяяўшыся. Ды не спадабаўся ён Таісе Міхайлаўне: піжон даўгагрывы, балбатун, нахабнік.

Сказала Валі рашуча, катэгарычна, здзівіўшы не толькі дачку, але і сына: «Пра гэтага пустабрэха каб і думаць забылася! Знайшла жаніха!» Валя спачатку абурылася: «Гэта ж дэспатызм! Дамастроеўшчына!» А пасля жартавала, што знарок напалохала іх.

Таіса Міхайлаўна парадавалася, што Валя пры ўсёй сваёй упартасці паслухалася яе. Але пасля ўстрывожылася: хто ведае, дзе чыё шчасце? Яе маці таксама пярэчыла: за каго ты выходзіш? За беднага, трактарыста мурзатага. А яно вот як выйшла. Ляснічы той, што некалі заляцаўся да яе, трох жонак памяняў і сам спіўся, лесатэхнікам зараз робіць і кожны дзень у кульдзюме напіваецца. А яе Івана ўсе жонкі ў прыклад ставяць. А можа, Валін жаніх не спадабаўся таму, што апанавала яе ў той дзень вось гэтая дзіўная незразумелая туга? Гэта — усё роўна што прыступ халецыстыту, раздражняльным робішся, злосным.

У апошні час яна ратуецца ад такіх прыступаў думкамі пра новую вялікую пакупку — машыну. Вельмі верыць, што машына зменіць яе жыццё, абмаладзіць яго, ці што. Будуць яны ездзіць не толькі ў Гомель, але і ў Мінск, у Кіеў. У тэатры, У цырк. Яна любіла цырк. Валя смяялася: «У цябе, мама, дзіцячыя захапленні». Няхай дзіцячыя...

На курорт паедуць. Як усе тыя, што цэлае лета імчаць па шашы міма Добрына — на поўдзень, да сонца, да мора. Часта ля сельмага яна глядзела на жанчын, якія ехалі назад, з мора, загарэлыя, прыгожыя, і зайздросціла ім. Нікому даўно ўжо не зайздросціла, а ім зайздросціла...

3

Карней што цётка Хвядора — есць, не прысядаючы, усё яму часу не хапае. Адваліў лусту хлеба, памазаў маслам, пасыпаў соллю і — да тэлевізара, да каляровага цуду, якое і яе, маці, часта заварожвае.

— Сыначка, я падам табе вячэру сюды, у залу,— у пакой, дзе стаіць тэлевізар і дзе стол накрывалі ў святочныя дні ці дзеля гасцей,

бо гэта незвычайны пакой: Валька ператварыла яго ў бібліятэку і музей. Падбіла бацьку купіць кніжныя паліцы, накупляла кніг, карцін, прывезла з Кіева гліняныя гаршкі, куманцы, купіла ў нямога пастуха Паўла яго дзівосныя фігуры, выразаныя з карэння дрэў. Павел раздаваў сваю разьбу дзецям як цацкі, і мала хто на іх раней звяртаў увагу. А калі Валя сабрала, развесіла на сценах, расставіла на паліцах побач з кнігамі — сапраўдны музей атрымаўся, добрынцы знарок прыходзілі, каб паглядзець, з горада мастак прыязджаў, пахваліў. Адзін ленінградзец, турыст, што начаваў у іх, добрыя грошы прапаноўваў за гэтыя фігуркі. Тут і звяры, і людзі. Бярозавы карэньчык нагадвае жанчыну, што як бы ідзе насупраць моцнага ветру, і Валя некалі са смехам сказала: «Мама, гэта ж ты!» — і вельмі любіла гэтую фігурку. Таіса Міхайлаўна чым больш углядалася ў карэньчык, тым больш пачынала верыць, што гэта сапраўды яе партрэт: сутнасць не ў знешнім падабенстве — у характары. Яна, маленькая, рухавая, не толькі вось так бегала ў завеі да парадзіх ці хворых, яна заўсёды ішла супраць ветру, і ў гэтым, напэўна, яе шчасце. Знешняга падабенства быццам бы няма і ў чырвоным альховым корані, што нагадвае схіленага над сталом старога чалавека, а шмат хто, убачыўшы гэтую фігуру, адразу жартаваў: «Астаповіч наш». Спакой, мудрасць і стомленасць у гэтай постаці. Такі цяперашні Астаповіч, хоць Таіса Міхайлаўна помніць яго іншым.

—Карнеечка, у мяне блінчыкі з мясам у печы. У масле пла-

ваюць.

—Не хачу. Цыбуліну хіба дай.

Нават у гэтым яны розныя, дзеці яе,— у ядзе. Валя пераборлівая, любіць, каб усё было згатавана самае адмысловае, смачнае, і пры ўсёй сваёй непаседлівасці не хапае кавалак на хаду, а засцілае стол чыстым абрусам, талерачкі ставіць, відэльцы, нажы прыгожа кладзе, адным словам, сервіруе, вучыць не толькі брата, але і яе, маці, культуры.

Таісе Міхайлаўне нейкі час нялёгка было ад такой даччыной акуратнасці і дамавітасці. Сама яна ніяк не магла пазбавіцца аднаго недахопу, які дапякаў цётцы Хвядоры, на які неаднойчы паблажліва бурчэў Іван. Пры ўсім жаданні бліснуць перад людзьмі, пры ўменні трымаць чысціню ў доме была яна, як называла цётка, раскідухай. Магла засунуць некуды на паліцу, за міскі і гаршкі, дарагую ежу і забыцца, ежа псавалася, і Тася без шкадавання выкідвала яе. Два ці тры разы адзетую кофтачку, ліфчык, чаравікі засоўвала куды-небудзь за куфар, пазней, калі яны з'явіліся, у шафы, у якіх парадак быў слабы, і там утвараліся цэлыя завалы пакамечанага адзення.

Валя хоць і была акуратная з маленства, але, мабыць, звыклася з такім ладам у доме і асабліва не кідалася прыбіраць па-свойму, калі вучылася ў школе. А ў культасветвучылішчы як падмянілі дзяўчыну. Прыязджала на выхадныя, на канікулы — і пачынала з таго, што расчышчала не толькі матчыны, але і Карнеевы завалы, наводзіла парадак сапраўды што ў музеі. Спачатку такая стараннасць дачкі закранала матчын гонар «Падумаеш, год у Магілёве пажыла і такая чысцюля стала. Яйка курыцу вучыць». Валя часта паўтарала, што гэтым яна выхоўвае ў першую чаргу сябе, праходзіць практыку, што калі вернецца працаваць у саўгас (стыпендыю ёй плаціць саўгас), то будзе не толькі весяліць людзей спевамі ды танцамі, але і вучыць жыць па-но- ваму, культурна. Выходзіла, што маці яе, акушэрка, не толькі не вучыла жыць культурна, але і сама не ўмела так жыць. Крыўдна было Таісе Міхайлаўне. Але трохі і сорамна стала, і яна пачала перад прыездам дачкі наводзіць такі парадак, каб той не было чаго рабіць. І Карней падцягнуўся: не кідаў больш свае брудныя кеды ў зале пад сталом, кніжкі на месца ставіў.

Валька казала, што хатні музей будзе яе курсавой работай, а ансамбль песні і танца, які яна ў летнія канікулы пачала ствараць у саўгасе,— дыпломнай, выпускной.

Аднойчы Таісе Міхайлаўне здалося, што туга яе незразумелая з'явілася ад таго, што дачка маўкліва, паводзінамі сваімі такімі, тыцнула ёй, маці: не так ты, маўляў, пражыла, дарагая мамачка. Узлавалася гэтак жа маўкліва на Валю: «Пабачу, дачушка, як ты будзеш жыць»,— і з таго часу больш цеплыні матчынай аддавала сыну, аднак пакутавала ад гэтага няроўнага падзелу любові сваёй.

Па тэлевізары паказвалі «Вечны кліч», чацвёртую ці пятую серыю. Таіса Міхайлаўна не надта любіла ў кіно і ў кнігах жыццё звычайнае, суровае, цяжкае, асабліва трагічнае, больш любіла фільмы лёгкія, з прыгожымі героямі, з незвычайным каханнем, шчаслівым канцом, лепш, безумоўна, чым Валя, разумела, што паказваюць аўтары няпраўду, але ўсё роўна чамусьці цягнула яе да такіх фільмаў. Камедыі любіла, смяялася шчыра, як малая, здзіўляючы часамі Івана і Карнея, якім часта тое, што смяшыла маці, зусім не здавалася смешным. У сэнсе мастацкага густу ў яе больш было агульнага з дачкой: Валя таксама любіла лёгкія фільмы, лёгкую музыку. Аднойчы Таіса Міхайлаўна нават падумала з трывогай: ці не занадта абедзве яны любяць лёгкае? Ды не, хіба яна выбірала лёгкае?

Але ў апошні час тэлевізара яна пачала бадай што баяцца. Ці не яно, гэтае яркае дзіва, прывучае, цягне да лёгкага жыцця моладзь? Ці не ад гэтых карцінак, расквечаных усімі фарбамі вясёлкі, пачалася і

яе незразумелая туга немаведама па чым? Яна, туга гэтая, пачынае здавацца прадчуваннем бяды.

Не надта ўважліва сочачы за героямі — усё адно не ўсе серыі глядзела,— Таіса Міхайлаўна з замілаваннем назірала, з якой асалодай, як смачна сын, не адрываючыся ад экрана, есць чорны хлеб і цыбулю. Уздыхнула:

— Ты хлеба з цыбуляй наеўся. Бацька ў кульдзюме катлет натопчацца, якія хіба толькі пахнуць мясам ды маргарынам, той жа хлеб. А ў мяне такія блінчыкі! З чыстым мясам.

Карней засмяяўся:

—Валька з'есць. Натанцуецца і будзе табе апоўначы сервіровачку наладжваць. Ёй трэба было ў «вобшчапіт» ісці, а не ў «культсвет».

—Прасадзіць бацька грошы.

—А чаго іх жалець? Прэмія,— іншым тонам, чым упачатку, без уедлівасці, паблажлва, зусім з мужчынскай развагай адказаў сын.

Таіса Міхайлаўна даўно прыкмеціла, што каля тэлевізара паюнацку калючы Карней дабрэе, мякчэе, часам сарамліва хавае слёзы на вачах. Падабалася ёй, што хлопца кранае жыццё, лёс далёкіх людзей, можа, нават выдуманы, сачынёны пісьменнікамі. А вось абыякавасць дзяцей да грошай — цаны ім не знаюць! — і радавала, і трывожыла.

З яе мары аб машыне кпяць, дзівакі.

За акном зарыкалі каровы — вяртаўся з пашы статак.

Таіса Міхайлаўна цішком, як хаваючыся ад сына, выслізнула з пакоя, выйшла на вуліцу, стала ля брамкі. Дзеці ўжо прыкмецілі гэтае яе дзівацтва і пасміхаліся: прыватніца. А яе цягне сустрэць вячэрні статак, раніцой ужо адвыкла прачынацца, а ўвечары карціць. Нічога дзіўнага, што ў ёй жыве сялянка. Некалі ў іх з Іванам і ў цёткі Хвядоры адзіная мара была — хутчэй выгадаваць карову. Асабліва калі нарадзілася гэтая цяперашняя вяртуха Валька. Як яны песцілі тую цёлачку, што маці надарыла, як чакалі, калі яна стане каровай! Дваццаць гадоў пасля трымалі карову, свіней. А цяпер у хляве пуста, адны куры. Цяпер мала хто са служачых трымае карову, нават некаторыя маладыя рабочыя пазбаўляюцца ад жывёлы, асабліва тыя, што жывуць у новых двух- і трохпавярховых дамах. Валя, як ніхто, пастаралася, каб яны з бацькам скінулі са сваёй шыі гэтае ярмо — карову, «добраахвотны прыгон», як яна казала. «Колькі вам таго малака трэба на траіх? Грошы не знаеце куды дзяваць, а працуеце, як прыгонныя. Вас Астаповіч залье малаком, абы вашы грошы».

Пасля дажджу ў жнівеньскі адвячорак асабліва востра пахла каровамі, полем і малаком, якое каровы неслі. З агародаў жа пахла

гуркамі, кропам і выкапанай бульбай. А з недалёкага, за сялом, механізаванага тока з сушыльным комплексам, куды звезены з поля сотні тон збожжа, несла непаўторным пахам новага хлеба. Пачуць водар хлеба ў зярнятах можа толькі той, хто вырас на зямлі. Але яна, акушэрка,— сялянка, яе хвалююць і радуюць гэтыя пахі, яны даюць спакой і ўпэўненасць у трываласці жыцця, шчасця дзяцей. Не тэлевізар, не Вальчыны танцы і не машына, якую яны купяць, а вось гэта — пах гною, кароўскага поту, малака, гародніны і збажыны дае такую ўпэўненасць.

Таіса Міхайлаўна стаяла ля брамкі, прапускаючы міма статак, ацэньваючы знаёмых суседскіх кароў па вымі: якая колькі аддасць малака. Раптам упершыню жанчына падумала, што туга яе, якой яна пачала баяцца,— ад таго, што двор застаўся без каровы, і ў вячэрнія часы, калі часцей за ўсё з'яўляецца такое пачуццё, ёй, гаспадыні, няма куды дзяваць вольны час, не можа яна, нястомная працаўніца, увесь вечар сядзець перад тэлевізарам. Падсвядома пратэстуючы супраць таго парадку, які заводзіць у доме дачка, Таіса Міхайлаўна катэгарычна вырашыла: «Угавару Івана купіць карову».

Але калі статак прайшоў і яна пагаварыла з настаўніцай Кусянковай, якая жыла насупраць цераз вуліцу, трымала карову і праклінала сваё жыццё — набліжаецца настаўніцкая канферэнцыя, у яе даклад па секцыі, а яна не можа сесці за яго, бо сена з мужам ад відна да відна цягаюць,— Таісіна рашучасць купіць карову знікла. Патраціш грошы — адцягнецца пакупка аўтамашыны. Карова яе верне да старога жыцця. А з «Жыгулямі» яна звязвала надзею на новае жыццё — незвычайнае, як у тых фільмах, якія любіла.

Непрыкметна пад'ехала на веласіпедзе Валя.

— Уздыхаем па кароўцы, мамачка?

Во стрэмка! Але залюбавалася дачкой: прыгожая, чартоўка! Вышэйшая за маці ростам, але такая ж гнуткая, рухавая, модная — у джынсавых штанах, белай кофтачцы, з распушчанымі каштанавымі косамі. Ведала, што вясковыя хлопцы круцяцца вакол Валі, як тыя касмічныя караблі вакол Зямлі. Але самазадаволена падумала, што ўсё-такі поспех у дачкі не той, што некалі быў у яе. Не тыя хлопцы. Не той час. Цяпер цяжка быць першай, бо ўсе прыгожыя і ўсе модныя, даяркі адзяюцца, што кінаактрысы.

—А я выбірала, якую купіць можна. Дамовіліся мы з бацькам зноў набыць карову. Слесарэнкавы прадаюць. І заатэхнік...

У Валі ад здзіўлення выцягнуўся твар.

—Ну і дзярэўня! Нічым вас не доймеш. Людзі збываюць, а яны гатовы цэлую ферму завесці. На чорта вам тая карова?