Файл: Тексты лекций курса \"История Беларуси\".doc

Падрыхтоўкай да масавага паўстання на Беларусi i Лiтве заняўся Вiлен-скi паўстанцкi камiтэт, якi наладзiў сувязi з Варшавай i павятовымi камiтэтамi. Аднак яго кiраўнiцтва нават не здзейснiла спробы раззброiць 3 тысячны цар-скi гарнiзон, а заняла абарончую тактыку. Атрады паўстанцаў, што сцягвалiся да Вiльнi, былi неўзабаве разгромлены казакамi, а 12 красавiка на дапамогу Храпавiцкаму прыйшло падмацаванне.

На месцах развiццё паўстанцкага раху адбывалася больш паспяхова: у сакавiку-красавiку 1831 г. у Ашмянскiм, Браслаўскiм, Вiлейскiм, Дзiсенскiм, Cвенцянскiм паветах cтваралiся мясцовыя ўрады (камiтэты), праводзiлiся рэкруцкiя наборы (ад 20 душ - 1 вершнiк i 2 пехацiнцы) у атрады. Ксяндзы заклiкалi да “святой вайны”.

У красавiку-маi адбывалiся ўзброеныя сутыкненнi паўстанцаў з рускiмi войскамi. Актыў ны ўдзел у партызанскай барацьбе ўзялi студэнты Вiльнi, гарадская шляхта i чыноўнiцтва. У баi 18 мая адзiн з атрадаў быў разгром-лены, а 200 студэнтаў загiнула.

Да канца мая ў Вiленскай i Мiнскай губернях паўстанне было падаўле-на, толькi ў Гродзенскай губернi яно працягвалася да часу iснавання Вар-шаўскага ўрада. У маi сюды прыбыў атрад ген. Д. Хлапоўскага ў складзе 820 чал. У пачатку чэрвеня ён злучыўся ў Лiтве з 12 тысячным корпусам ген. Гел-гуда – галоўнакамандуючага ў Лiтве i Беларусi. 19 чэрвеня корпус Гелгуда спрабаваў штурмаваць Вiльню, але быў разбiты 26-тысячным рускiм вой-скам. Ген. Дэмбiнскаму з 4 тыс. корпусам удалося адысцi ў Польшчу.

У чэрвенi-лiпенi ачагi паўстання мелi месца ў Пiнскiм, Мазырскiм, Рэ-чыцкiм, Навагрудскiм паветах, у Магiлёўскай i Вiцебскай губернях.

На пачатку жнiўня 1831 г. паўстанне ў Лiтва i на Беларусi пацярпела паражэнне, аднак асобныя атрады яшчэ дзейнiчалi ў Заходняй Беларусi.

Падаўленнем паўстання на тэрыторыi Польшчы кiраваў галоўнакаман-дуючы рускай армiяй Паскевiч-Эрыванскi. Атрымаў тытул “князь Варшаў-скi” за тое, што ў ноч на 8 верасня дамогся капiтуляцыi ад паўстанцаў, якія так i не атрымалi спадзяванай дапамогi ад Францыi.

Паражэнне паўстання 1830-31 гг. мела значныя палiтычныя, сацыяль-на-эканамiчныя i культурныя наступствы не толькi для палякаў, але i для беларусаў. Як вядома, гэтае паўстанне па складу ўдзельнiкаў было пера-важна шляхецкiм. Па рэлiгiйным веравызнаннi яны былi каталiкамi. Удзел у iм беларускага сялянства цяжка назваць свядомым. Натуральна, што хва-ля царскiх рэпрэсiй закранула менавiта шляхту i касцёл. У адрозненне ад свайго папярэднiка на троне, якi ў свой час амнiсцiраваў падтрымаўшую Напалеона шляхту, Мiкалай I пакараў многiх, у тым лiку дэпутутаў сейма, якiя ў свой час галасавалi за пазбаўленне яго правоў на польскi трон.

Пасля падаўлення паўстання iмператар скасаваў усе рудыменты поль-скай дзяржаўнасцi – канстытуцыю, сейм, войска i г. д., а Царства Польскае загадаў падзялiць на губернi.

Акрамя таго, Мiкалай I паставiў на мэце не толькi пакараць вiнаватых, але i падарваць палiтычную моц шляхты i касцёла i менавiта ў раёнах, ад-носна нядаўна далучаных да Расii – найперш на Беларусi. Iзноў яе народ апы-нуўся памiж молатам i кавадлам: памiж польскай шляхтай, якая Беларусь i Жмудзь разглядала як сваю тэрыторыю, i царызмам, якi лiчыў тутэйшы народ часткай рускага. Менавiта з мэтай барацьбы супраць польскага i ката-лiцкага ўплыву i былi распачаты яго (царызма) рэпрэсiўныя захады амаль ва ўсiх сферах жыццядзейнасцi мясцовага насельнiцтва. Многiя ўдзельнiкi паўстання мусiлi эмiгрыраваць за мяжу, нават у Лацінскую Амерыку, як І. Дамейка.

Для “навядзення парадку” у 1832 г. у Лiтве-Беларусi быў створаны так званы Заходнi камiтэт. Адным з самых шчырых чыноўнiкаў на нiве бараць бы з пальшчызнай выявiў сябе гродзенскi губернатар (з 1832 - мiнскi ге-нерал-губернатар) Мiх. Мiк. Мураўёў. У лiку першых пастаноў камiтэта ста-ла ўвядзенне рускай мовы ў дзяржаўнае справаводства замест польскай.

Для ўмацавання дзейснасцi антыпольскiх захадаў урад ствараў спры-яльныя ўмовы для рускiх чыноўнiкаў, але да канца царавання Мiкалая I iх доля складала толькi пятую частку - 20%.

Генерал-губернатары Мураўёў i Хаванскi па сваёй недасведчанасцi ўба-чылi ў Лiтоўскiм Статуце 1588 г. польскi звод законаў i таму забаранiлi яго выкарыстанне ў 1831 г., спачатку ў Вiцебскай i Магiлёўскай, а затым i ў астатнiх губернях. Яго месца заняў “Свод законов Россiйской iмперii”.

З 1840 г. па iнiцыятыве цара назвы “лiтоўскi”, “беларускi” сталi знiкаць з дакументальнага ўжытку. Замест iх з’явiлася назва “Паўночна-Заходнi край”. Менавiта з таго часу назва “Лiтва”, “лiтовец”, “лiтоўскi” стала замацоўвацца за тэрыторыяй i насельнiцтвам Ковеншчыны, а царскiя ўлады таму не пярэ-чылi. Агульнанацыянальная назва “Лiтва” была страчана. Царызму было вы-гадна называць мясцовае насельнiцтва не лiцвiнамi, а любым iншым iменем, што аддзяляла б яго ад палякаў.

Паўстанне 1830-31 гг. выявiла вызначальную ролю ў iм “высакародна-га саслоўя” – шляхты, асаблiва дробнай, так званай засцянковай. У гэтай сувязi аднавiў распачаты яшчэ пры Кацярыне так званы “разбор шляхты”, у ад-паведнасцi з якiм кожны шляхцiц мусiў дакументальна пацвердзiць сваю прыналежнасць да высакароднага саслоўя. Царызм праследаваў не толькi эканамiчныя, але i палiтычныя мэты. Пазбаўленыя дваранскiх прывiлеяў, у тым лiку прыгонных сялян, людзi набывалi cтатус падатковых пластоў - “грамадзян” або “аднадворцаў”, гэта значыць, абавязвалiся служыць у вой-ску, выконваць пастойную, падатковую i iншыя павiннасцi. Многiя з iх, стра-цiўшы сродкi да iснавання, былi вымушаны iсцi на дзяржаўную службу, адда-ваць сыноў у рускiя кадэцкiя карпусы i iнш.

У час следства па справе паўстанцаў шляхта мусiла даказваць сваю невiнаватасць, даваць прысягу на вернасць цару i даносiць на iншых. Тыя, хто каяўся ва ўдзеле i не прынёс вялiкай шкоды, атрымоўвалi амнiстыю. Хто не каяўся, той губляў маёмасць i высылаўся ў Сiбiр. Канфiскаваныя маёнткi танна прадавалiся рускiм памешчыкам. Але рускiя памешчыкi тут, як правiла, не прыжывалiся, таму гэтая маёмасць здавалася ў арэнду мясцовым панам або яўрэйскiм купцам. Тым не менш, з цягам часу тут з’явiўся пласт рускiх памешчыкаў дваранскага i чыноўнiцкага паходжання.

Падлягала перагляду ўся сiстэма адукацыi на Беларусi. Найперш, у 1832 г. быў закрыты Вiленскi унiверсiтэт як ачаг антырасiйскiх настрояў. Усе унiверсiтэцкiя каштоўнасцi (бiблiятэка, музей) былi перавезены ў Кiеў, дзе з 1834 г. пачаў працаваць унiверсiтэт iмя Уладзiмiра Святога. Каб заахвоцiць шляхецкiх навучэнцаў, у маскоўскiм i пецярбургскiм унiверсiтэтах вылуча-лася па 50 iмянных стыпендый.

Створаная на базе медыцынскага факультэта Вiленскага унiверсiтэта Медыка-хiрургiчная акадэмiя ў 1842 г. была зачынена за палiтычную дзей-насць яго навучэнцаў.

У 1848 г. на Беларусi з’явiлася руская ВНУ – Горы-Горацкi земляробчы iнстытут, якi стаў важнейшым цэнтрам агранамiчнай навукi ў iмперыi.

Асноўныя намаганнi царскага ўрада былi скiраваны на рэфармаванне сярэдняй i нiжэйшай адукацыi, якая ахоплiвала асноўную колькасць школ. Пасля паўстання iх колькасць зменшылася ўдвая. Закрывалiся таксама поль-скiя школы пры касцёлах. Каталiцкае ж вучылiшча перамяшчалася з Вiльнi ў Пецярбург. Ва ўсiх школах забаранялася не толькi выкладанне, а нават выву-чэнне польскай мовы.

Усё гэта i iншае вяло да вострага недахопу настаўнiкаў, якiя б ведалi рускую мову. Тады царскi ўрад прапанаваў расiйскiм настаўнiкам вакансii на iльготных умовах. У далейшым доля такiх настаўнiкаў склала ў 1839 г. 17%. Асноўную масу складалi па-ранейшаму мясцовыя, а таксама праваслаўныя свяшчэннiкi, пераведзеныя з унiятаў.

Важным накiрункам барацьбы ўрада супраць польскага ўплыву з’яўля-лася канфесiйнае пытанне. Каталiцкая царква пераводзiлася на дзяржаўнае ўтрыманне, а яе маёнткi канфiскоўвалiся. За дапамогу паўстанцам 191 кля-штар з 304 зачыняўся, звычайна iх ператваралi ў прыходы.

Ксяндзам забаранялася адлучацца ад сваiх прыходаў. Забаранялася адкрываць новыя, калi ў iх не набiралася 400 вернiкаў або 100 хат. У семi-нарыях дазвалялася выкладаць толькi на лацiнскай або рускай мовах.

Кантакты бiскупаў з Рымам дазвалялiся толькi з дазволу Пецярбурга. На тэрыторыi Лiтвы i Беларусi дзейнiчала 4 бiскупствы – Вiленскае, Магi-лёўскае, Мiнскае, Ковенскае, якiя падпарадкоўвалiся мiтрапалiту, рэзiдэн-цыя якога размяшчалася ў Пецярбурзе. Вышэйшы орган кiравання - Рымска-каталiцкая калегiя з’яўлялася дзяржаўнай установай.

Што датычыць cамай масавай рэлiгii беларусаў – грэка-рымскай або унiяцкай царквы, то яшчэ пры Аляксандры I яна трапiла ў залежнасць ад каталiкоў. Праваслаўныя абрады сталi замяняцца каталiцкiмi, уводзiлiся малi-тоўнiкi на польскай мове i г. д. З гэтай нагоды унiяцкi арцыбiскуп Лiсоўскi звярнуўся да цара за дапамогай, дамогся сану мiтрапалiта i разам з iм – права прызначэння бiскупаў.

Антыкаталiцкiя настроi унiятаў умела скарыстаў Мiкалай I. Ужо ў 1828 г. унiяцкая царква была аддзелена ад каталiцкай i створана самастойная

Грэка-унiяцкая калегiя, якая складалася з 2 епархiй – Беларускай (По-лацк) i Лiтоўскай (Жыровiцы, пазней – Вiльня).

Удзел унiятаў у паўстаннi 1831 г. абумовiў уцiск на яго з боку дзяржавы i праваслаўнай царквы. Неўзабаве арцыбiскупам Лiтоўскiм зрабiўся Я. Ся-машка, iнiцыятар аб’яднання унiятаў i праваслаўных. У 1832 г. была створана яшчэ адна (пасля Магiлёўскай) праваслаўная епархiя з цэнтрам у Полацку. Але першая ж спроба праваслаўных святароў перапiсаць у сваю веру унiяцкiя прыходы выклiкала абурэнне вернiкаў. На Беласточчыне ад праваслаўных аб-радаў адмовiлася 15 парафiй.

60 унiяцкiх святароў Навагрудскага пав. адмовiлiся прымаць праваслаў-ныя служэбнiкi, уведзеныя Сямашкам. У адказ ён загадаў адбiраць унiацкiя старадрукi, а непакорных святароў караць турмой або ссылаць ў манастыр. У 1835 г. увядзенне праваслаўных абрадаў зрабiлася масавым. Праз год з унiяц-кiх храмаў вынеслi арганы, iнтэр’еры тэрмiнова перараблялiся. Метрычныя кнiгi належала весцi на рускай мове.

У 1837 г. грэка-унiяцкая калегiя аддавалася ў падпарадкаванне Сiноду. Узмацнiлася агiтацыя сярод унiяцкiх святароў, якiм абяцалася дапамога праваслаўнага ўрада. Працягвалi сваю лiнiю толькi самыя стойкiя. У вераснi 1838 г. у в. Царкоўня, Дрысенскага пав. сабралiся святары Полацкай акругi i склалi прашэнне, падпiсанае 111 прысутнымi, на iмя цара, каб той даў iм “праўдзiвых” унiяцкiх бiскупаў, дазволiў адчынiць друкарнi i школы, або каб не чынiў перашкод да пераходу ў каталiцтва. Але зварот выклiкаў рэпрэ-сiўныя захады царызма. Сакрэтны камiтэт па унiяцкiх справах у Пецярбургу рыхтаваў канчатковае скасаванне грэка-унiяцкай царквы.

Нарэшце, у лютым 1839 г. у Полацку прайшоў Сабор унiяцкiх бiскупаў на чале з Язэпам Сямашкам. Важнейшай яго пастановай стаў саборны акт, падпiсаны 24 асобамi, аб уз’яднаннi унiятаў з праваслаўнай царквой. Здзей-снены перавод унiяцкiх парафiй у праваслаўе на гэты раз моцных пратэстаў не выклiкаў. У вынiку, мясцовая праваслаўная канфесiя зрабiлася самай масавай на Беларусi i Украiне i застаецца такой да нашага часу.

Такiм чынам, факт удзелу ў паўстаннi 1830-31 г. насельнiцтва Беларусi i Лiтвы быў выкарыстаны царызмам для вынiшчэння ў гэтым рэгiёне вы-значальнага ўплыву польскай шляхты, каталiцкага касцёла i унiяцкай цар-квы. Ускосна гэта палiтыка скiроўвалася на далейшае духоўнае развiццё беларускага народа ў напрамку зблiжэння з рускiм народам i праваслаўем.

Што датычыць палякаў, то, нягледзячы на шэраг знiшчальных захадаў урада, iдэя Рэчы Паспалiтай у iх духоўнай i практычнай дзейнасцi застава-лася непарушнай.

Грамадска-палiтычны рух у 1830-40- х гг.

Антыпольская палiтыка царызму на Беларусi не зламала шляхту i касцёл. Але цэнтр нацыянальнай барацьбы перамясцiўся з Расiйскай iмперыi за мяжу. У Парыжы ўзнiкла адна з нацыянальна-вызваленчых суполак палякаў – “Дэмакратычнае таварыства”. Менавiта там распрацоўвалiся планы ўзброенага аднаўлення РП. Адтуль у Польшчу i на Беларусь засылалiся змагары з мэтай разгортавання партызанскай барацьбы.

З гэтай мэтай па даручэннi “Дэмакратычнага таварыства” польскi ба-рацьбiт Шымон Канарскi ў 1835 г. распачаў падпольную дзейнасць у Вiльнi. Iм была створана суполка “Саюз польскага народа”, заснавана друкарня, наладжана агiтацыйная дзейнасць. У 1838 г. па дарозе з Вiльнi ў Мiнск Ка-нарскi быў арыштаваны, а праз год пакараны смерцю царскiм судом.

Яшчэ ў ходзе следства па яго справе выявiлася колiшняя дзейнасць у сценах Вiленскай медыка-хiрургiчнай акадэмii нелегальнага студэнцкага “Дэмакратычнае таварыства” на чале з Францам Савiчам. У тым жа 1838 г. апошнi быў арыштаваны i праз год сасланы ў дзеючую супраць горцаў армiю. Але пасля гэтага ўлады паспрабавалi адклiкаць яго ў Вiльню, паколькi ў рукi жандараў трапiлi праграмныя дакументы таварыства, з якiх вынiкала, што арганiзацыя ставiла на мэты не менш рэвалюцыйныя, чым дзекабрысты – паўстанне супраць самаўладдзя i прыгону, у абарону права кожнай нацыi Расii на палiтычную самастойнасць i iнш. Сам кiраўнiк “Дэмакратычнага таварыства” пазбег арышту, але далейшы лёс яго не высветлены.

Значнае ўздзеянне на развiццё рэвалюцыйна-дэмакратычнага руху на Бела-русi аказалi падзеi ў Заходняй Еўропе (Францыя, Прусiя, Аўстрыя, Венгрыя). У 1848-1849 гг. на Беларусi i ў Лiтве (Жамойць) дзейнiчаў неле-гальны “Саюз вольных братоў” з цэнтрам у Вiльнi i фiлiямi ў Мiнску, Гро-дне, Лiдзе, Ашмянах, Навагрудку, Слонiме i iншых гарадах. Арганiзацыя аб’ядноўвала пераважна вучнёўскую моладзь на чале з братамi Францам i Аляксандрам Далеўскiмi. Пазней да iх далучыўся афiцэр вiленскага гарнi-зона Зыгмунд Серакоўскi.