ВУЗ: Не указан

Категория: Не указан

Дисциплина: Не указана

Добавлен: 26.09.2020

Просмотров: 8767

Скачиваний: 18

ВНИМАНИЕ! Если данный файл нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам.
background image

Эолавыя

адклады

знаходзяцца

ў

раёнах

пашырэння

водна

-

ледав

і

ковых

старажытнаалюв

і

яльных

і

азёрна

-

ледав

і

ковых

пяско

ў

Гэтыя

адклады

ў

тварыл

і

ся

ў

вын

і

ку

перапрацо

ў

к

і

ветрам

пясчаных

наноса

ў

Ад

і

ншых

яны

адрозн

і

ваюцца

касой

сла

і

стасцю

і

добрай

сортнасцю

Складаюць

разнастайныя

па

форме

ў

згорк

і

і

дзюны

Найбольш

распа

ў

сюджаны

эолавыя

адклады

на

по

ў

дн

і

рэспубл

і

к

і

.  

Балотныя

адклады

прадста

ў

лены

пераважна

торфам

У

залежнасц

і

ад

умо

ў

воднага

рэжыму

яны

падзяляюцца

на

нізінныя

нізінныя

засфагненыя

  (

пераход

-

ныя

і

вярховыя

тарфян

і

к

і

То

ў

шча

глеба

ў

тваральнай

пароды

можа

быць

генетычна

аднароднай

  (

аднач

-

ленная

будова

або

ў

ключаць

адклады

рознага

генез

і

су

 (

двух

-, 

трохчленная

будо

-

ва

). 

Для

тэрыторы

і

Беларус

і

вельм

і

характэрна

двухчленная

будова

глеба

ў

тваральных

парод

Нярэдка

на

кантакце

покры

ў

най

і

подсц

і

льнай

парод

знаходзяцца

праслойк

і

або

грубага

пясчанага

матэрыялу

або

матэрыялу

больш

тонкага

складу

У

тым

выпадку

кал

і

праслойка

мае

магутнасць

больш

за

  30 

см

то

ў

шча

глеба

ў

тваральнай

пароды

вызначаецца

як

трохчленная

Разам

з

тым

глебавы

проф

і

ль

часта

бывае

неаднародным

па

грануламетрыч

-

ным

складзе

Гэта

звязана

як

з

працэсам

і

глеба

ў

тварэння

так

і

з

неаднароднасцю

грануламетрычнага

складу

глеба

ў

тваральных

парод

Ад

характару

глеба

ў

тваральных

парод

і

і

х

будовы

залежаць

х

і

м

і

чныя

ф

і

з

і

ка

-

х

і

м

і

чныя

і

водна

-

ф

і

з

і

чныя

ў

ласц

і

васц

і

глеба

ў

Ва

ў

мовах

Беларус

і

больш

багаты

м

і

нералаг

і

чны

саста

ў

маюць

пароды

як

і

я

сфарм

і

равал

і

ся

пад

уплывам

апошняга

паазерскага

зледзянення

Рэльеф

і

геамарфалогія

Значэнне

рэльефу

і

геамарфалог

іі

ў

фарм

і

раванн

і

глебавага

покрыва

Беларус

і

абумо

ў

лена

у

першую

чаргу

пераразмеркаваннем

атмасферных

ападка

ў

і

сонечнай

энерг

іі

па

паверхн

і

Дажджавая

і

снегавая

вада

сцякаючы

з

павышаных

элемента

ў

рэльефу

спрыяе

разв

і

ццю

эраз

і

йных

працэса

ў

на

сх

і

лах

Глебы

як

і

я

знаходзяцца

на

сх

і

лавых

землях

забяспечаны

в

і

льгаццю

прыбл

і

зна

на

  30  % 

менш

чым

глебы

ра

ў

н

і

нных

тэрыторый

З

другога

боку

у

адмо

ў

ных

элементах

рэльефу

вельм

і

часта

разв

і

ваюцца

працэсы

забалочвання

Сучасны

рэльеф

тэрыторы

і

Беларус

і

фарм

і

рава

ў

ся

на

працягу

до

ў

гага

часу

пад

сумесным

уздзеяннем

розных

геалаг

і

чных

працэса

ў

гало

ў

ным

з

як

і

х

з

'

я

ў

ляецца

дзейнасць

ледав

і

ко

ў

Паверхня

рэспубл

і

к

і

  –- 

гэта

пакатахвал

і

стая

ледав

і

кова

-

акумуляты

ў

ная

ра

ў

н

і

на

ускладнёная

с

і

стэмай

град

узгорка

ў

узвышша

ў

і

расчлянёная

дал

і

нам

і

рэк

Больш

за

 40 % 

плошчы

рэспубл

і

к

і

займаюць

н

і

з

і

ны

, 30 % 

прыпадае

на

долю

ў

звышаных

пагоркавых

раёна

ў

і

каля

 10 % 

на

платападобныя

ра

ў

н

і

ны

Абсалют

-

ныя

значэнн

і

вышын

і

ў

звышша

ў

вагаюцца

ад

 120–150 

до

 300–350 

м

пры

сярэдн

і

х

паказчыках

  180–200 

м

Ра

ў

н

і

ны

размяшчаюцца

на

вышынях

ад

  100 

да

  240 

м

над

узро

ў

нем

мора

У

табл

і

цы

  23.1 

паказаны

адносны

расклад

плошча

ў

вышынных

ступеня

ў

у

працэнтах

ад

агульнай

плошчы

Беларус

і


background image

Табліца

 23.1 

Расклад

плошчы

рэспубл

і

к

і

па

вышын

і

рэльефу

над

узро

ў

нем

мора

(

па

В

А

Дзяменцьеву

А

Х

Шкляру

В

Ф

Якушке

, 1959) 

Вышыня

м

Н

і

жэй

за

 100 

100—

125 

125—

150 

150—

175 

175—

200 

200—

250 

250—

300 

Да

 350 

Плошча

0,1 

6,7 

37,4 

28,9 

19,0 

6,7 

1,7 

0,1 

З

табл

і

цы

бачна

што

большая

частка

плошчы

 (85,3 %) 

прыпадае

на

долю

аб

-

салютных

вышынь

ад

 125 

да

 200 

м

Сярэдняя

вышыня

паверхн

і

Беларус

і

складае

160 

м

над

узро

ў

нем

мора

Для

тэрыторы

і

рэспубл

і

к

і

характэрны

наступныя

тыпы

рэльефу

створаныя

ў

вын

і

ку

дзейнасц

і

ледав

і

ко

ў

і

водна

-

ледав

і

ковых

патока

ў

    

(

табл

. 22.2). 

Буйнаўзгорыста

-

градавы

марэнны

рэльеф

створаны

дзейнасцю

апошняга

  

вюрмскага

або

паазерскага

ледав

і

ка

ў

перыяд

верхняга

антрапагена

Ё

н

уя

ў

ляе

сабой

складанае

чаргаванне

крутасх

і

лавых

град

вало

ў

узгорка

ў

Узгорк

і

маюць

выпуклую

або

купалападобную

форму

Пераважаюць

абсалютныя

вышын

і

    15—

250 

м

адносныя

дасягаюць

 40, 

а

месцам

і

 90—100 

м

Стромкасць

сх

і

ла

ў

можа

да

-

сягаць

  20—30

о

Асобныя

групы

град

і

ў

згорка

ў

падзелены

лагчынам

і

забалочаным

і

пан

і

жэнням

і

азёрными

катлав

і

нам

і

або

прарэзаны

дал

і

нам

і

рэк

Эразійна

-

ўзгорыста

-

ўвалісты

марэнны

рэльеф

з

'

я

ў

ляецца

ў

тварэннем

со

-

жскага

 (

рыскага

ледав

і

ка

як

і

ме

ў

месца

ў

больш

ранн

і

перыяд

 (

сярэдн

і

антрапа

-

ген

). 

Формы

гэтага

рэльефу

нясуць

на

сабе

значныя

сляды

эраз

і

йна

-

дэнудацыйнай

перапрацо

ў

к

і

характарызуюцца

больш

пакатым

і

сх

і

лам

і

і

значнай

эраз

і

йнай

рас

-

члянёнасцю

Эраз

і

йныя

формы

выражаны

с

і

стэмай

рачных

дал

і

н

лагчын

сцёку

яро

ў

і

балак

Давол

і

часта

на

фоне

пакатахвал

і

стай

паверхн

і

вылучаюцца

буйныя

ў

згоркавыя

астанцы

першаснага

канцова

-

марэннага

рэльефу

Пераважаюць

абса

-

лютныя

вышын

і

ад

 140 

да

 210 

м

а

адносныя

 –- 

да

 20–30 

м

месцам

і

 50–70 

м

Плоскі

або

дробнаўзгорысты

рэльеф

марэнных

 (

марэнна

-

зандравых

раўнін

)

утвары

ў

ся

ў

зоне

пашырэння

паазерскага

і

асабл

і

ва

сожскага

ледав

і

ко

ў

на

ў

частках

адклада

ў

доннай

марэны

Паверхня

і

х

слаба

ў

згорыстая

перакрыта

вод

-

на

-

ледав

і

ковым

і

адкладам

і

Тэрыторыя

ў

той

ц

і

і

ншай

ступен

і

падзелена

дал

і

нам

і

рэк

лагчынам

і

сцёку

балкам

і

ярам

і

Г

і

псаметрычныя

адзнак

і

марэнна

-

зандравых

ра

ў

н

і

н

знаходзяцца

на

ў

зро

ў

н

і

ад

  120–130 

да

  180–200 

м

адносныя

вышын

і

  –- 

не

больш

за

 5–10 

м

Азёрна

-

ледавіковыя

раўніны

ў

тварыл

і

ся

па

кра

і

ледав

і

ка

на

месцы

прыледав

і

ковых

азёра

ў

Складзены

яны

добра

сартыраваным

сла

і

стым

матэрыя

-

лам

і

адрозн

і

ваюцца

амаль

плоск

і

м

рэльефам

Месцам

і

і

х

паверхня

ў

складнена

эолавым

і

ў

згоркам

і

буграм

і

дзюнам

і

Абсалютныя

вышын

і

складаюць

  130—150 

м


background image

Табліца

 23.2 

Тыпы

і

формы

рельефу

Беларус

і

Тыпы

рэльефу

Формы

рэльефу

Геамарфалаг

і

чныя

выдзелы

І

Буйна

і

сярэдня

ў

згорыста

-

градавы

Крутасх

і

лавыя

грады

узгорк

і

валы

лагчыны

сцёку

забалоча

-

ныя

пан

і

жэнн

і

азёрныя

катлав

і

ны

1.

Брасла

ў

ская

града

2.

Свянцянская

града

3.

Невельска

-

Гарадоцкае

ў

звышша

4.

В

і

цебскае

ў

звышша

5.

Лепельскае

ў

звышша

І

а

Эраз

і

йна

-

ў

згорыста

-

ў

вал

і

сты

марэнны

Грады

узгорк

і

камавыя

ў

згорк

і

озы

увалы

астанцы

лагчыны

сцёку

дэнудацыйныя

лагчыны

яры

1.

Ашмянскае

ў

звышша

2.

М

і

нскае

ў

звышша

3.

Аршанскае

ў

звышша

4.

Гродзенскае

ў

звышша

5.

Валкавыскае

ў

звышша

6.

Слон

і

мскае

ў

звышша

7.

Навагрудскае

ў

звышша

8.

Копыльскае

ў

звышша

ІІ

Плоск

і

або

дробна

ў

згорысты

рельеф

ма

-

рэнных

 (

марэнна

-

зандравых

ра

ў

н

і

н

Астанцы

 (

узгорк

і

грады

), 

лаг

-

чыны

сцёку

дэнудацыйныя

ба

-

розды

балк

і

яры

западз

і

ны

1.

Чашн

і

цкая

н

і

з

і

на

2.

Л

і

дская

ра

ў

н

і

на

3.

Ста

ў

бцо

ў

ская

ра

ў

н

і

на

4.

Клецкая

ра

ў

н

і

на

ІІІ

Плоск

і

або

слабахвал

і

сты

рэльеф

азёрна

-

ледав

і

ковых

ра

ў

н

і

н

Астанцы

 (

узгорк

і

грады

), 

камавыя

і

озавыя

ў

згорк

і

бугры

дзюны

азёрныя

катлав

і

ны

лагчыны

сцёку

1.   

Полацкая

н

і

з

і

на

2.   

Суражская

н

і

з

і

на

3. 

Лучоская

н

і

з

і

на

І

V. 

Пакатахвал

і

сты

рэльеф

водна

-

ледав

і

ковых

ра

ў

н

і

н

Астанцы

марэнных

узгорка

ў

камавыя

і

эолавыя

ў

згорк

і

і

бугры

озавыя

ў

згорк

і

дзюны

лагчыны

сцёку

яры

балк

і

1.

Нарачана

-

В

і

лейская

н

і

з

і

на

2.

Цэнтральнабярэз

і

нская

ра

ў

н

і

на

3.

Верхнебярэз

і

нская

ра

ў

н

і

на

4.

Сярэднянёманская

н

і

з

і

на

5.

Верхнянёманская

н

і

з

і

на

6.

Баранав

і

цкая

ра

ў

н

і

на

7.

Прыбужская

ра

ў

н

і

на

8.

Аршанска

-

Маг

і

лё

ў

скае

плато

V. 

Ра

ў

н

і

нна

-

слабахвал

і

сты

рэльеф

старажытна

-

алюв

і

яльных

ра

ў

н

і

н

Н

і

зк

і

я

грады

, “

астравы

” 

па

ў

размытай

рыскай

марэны

эолавыя

бугры

дзюны

лагчы

-

ны

сцёку

1.

Прыдняпро

ў

ская

н

і

з

і

на

2.

Палеская

н

і

з

і

на

VI. 

Поймы

Грывы

лагчыны

прырэчышча

-

выя

валы

старыцы

эолавыя

бугры

дзюны


background image

Алювіяльна

-

зандравыя

раўніны

ў

твораны

водна

-

ледав

і

ковым

і

патокам

і

на

перыферы

і

ледав

і

ковых

 (

марэнных

утварэння

ў

а

затым

перапрацаваны

ў

працэсе

фарм

і

равання

рачных

дал

і

н

Гэты

тып

рэльефу

характарызуецца

згладжанасцю

і

слабай

расчлянёнасцю

Сярэдняя

глыб

і

ня

расчлянення

не

больш

за

  5 

м

У

най

-

больш

пан

і

жаных

месцах

размяшчаюцца

балоты

нярэдк

і

азёры

як

і

я

зарастаюць

Абсалютныя

адзнак

і

паверхн

і

як

прав

і

ла

не

перавышаюць

 140 

м

Поймы

 – 

гэта

частк

і

рачных

дал

і

н

як

і

я

затапляюцца

ў

час

паводк

і

У

межах

поймы

вылучаюцца

наступныя

зоны

асадкаадкладання

прырэчышчавая

  –- 

самая

высокая

складзеная

буйным

алюв

і

ем

цэнтральная

–- 

больш

н

і

зкая

складзеная

болей

сартыраваным

алюв

і

ем

прытэрасная

 –- 

найбольш

пан

і

жаная

забалочаная

складзеная

і

л

і

стым

матэрыялам

У

зоне

распа

ў

сюджвання

буйна

ў

згорыстага

канцова

-

марэннага

рэльефу

         

(

І

тып

), 

утворанага

апошн

і

м

(

паазерск

і

м

ледав

і

ком

рачныя

дал

і

ны

адрозн

і

ваюцца

адноснай

маладосцю

таму

поймы

менш

выразныя

вузк

і

я

або

зус

і

м

адсутн

і

чаюць

Больш

старада

ў

н

і

я

рачныя

дал

і

ны

як

і

я

дасягнул

і

проф

і

лю

ра

ў

наваг

і

  (

па

ў

днёвая

і

цэнтральная

частк

і

Беларус

і

), 

маюць

шырыню

поймы

ад

2—8 

да

 15 

км

а

месцам

і

     20—30 

км

Так

і

м

чынам

неабходна

адзначыць

што

рэльеф

і

геамарфалог

і

я

Беларус

і

складаныя

і

разнастайныя

Уплы

ў

рэльефу

на

глеба

ў

тварэнне

найбольш

выразны

ў

па

ў

ночнай

частцы

Беларус

і

Тут

больш

рэзка

прая

ў

ляецца

эроз

і

я

глеба

ў

часта

змяняецца

грануламетрычны

склад

глеба

ў

тваральных

парод

 –- 

ад

храшчавата

-

валунных

пяско

ў

на

ў

звышшах

да

азёрна

-

ледав

і

ковых

сугл

і

нка

ў

і

гл

і

н

на

пан

і

жэннях

З

рэльефам

звязана

разв

і

ццё

глеба

ў

і

і

х

змена

на

тэрыторы

і

розных

ф

і

з

і

ка

-

геаграф

і

чных

раёна

ў

рэспубл

і

к

і

К

л

і

м

а

т

Кл

і

мат

з

'

я

ў

ляецца

адным

з

найбольш

важных

фактара

ў

глеба

ў

тварэння

Тэрыторыя

Беларус

і

размяшчаецца

ва

ў

мерана

цёплай

і

в

і

льготнай

зоне

На

кл

і

мат

рэспубл

і

к

і

значны

ў

плы

ў

роб

і

ць

Атлантычны

ак

і

ян

Паветраныя

масы

як

і

я

распа

ў

сюджваюцца

з

захаду

прыносяць

летам

пахмурнае

і

дажджл

і

вае

надвор

'

е

а

з

і

мой

 –- 

значнае

пацяпленне

і

адл

і

гу

Па

ў

ночныя

вятры

перамяшчаюць

на

тэрыторыю

рэспубл

і

к

і

халоднае

арктычнае

паветра

і

абумо

ў

л

і

ваюць

яснае

надвор

'

е

Летам

пераважаюць

вятры

з

Атлантык

і

як

і

я

пры

-

носяць

в

і

льгаць

спрыяюць

пан

і

жэнню

тэмпературы

нагрэтай

глебы

Уплы

ў

ак

і

яна

слабей

пры

руху

на

ў

сход

Ва

ў

сходн

і

х

раёнах

узмацняецца

ў

плы

ў

унутрыматэры

-

ковых

паветраных

мас

і

ў

зрастае

кантынентальнасць

кл

і

мату

Ва

ў

сходн

і

х

раёнах

у

пара

ў

нанн

і

з

заходн

і

м

і

надвор

'

е

летам

больш

гарачае

з

і

мой

больш

марознае

а

вясной

і

восенню

вышэй

магчымасць

замаразка

ў

Па

сярэднегадавой

колькасц

і

ападка

ў

  (540—700 

мм

Беларусь

належыць

да

зоны

дастатковага

ў

в

і

льгатнення

і

тольк

і

па

ў

днёвая

і

па

ў

днёва

-

ў

сходняя

частк

і

яе

належаць

да

зоны

ня

ў

стойл

і

вага

ў

в

і

льгатнення

Найбольшая

гадавая

сума

ападка

ў

(700 

мм

прыпадае

на

Навагрудскае

ў

звышша

больш

за

 650 

мм

выпадае

ў

межах

Слон

і

мскага

М

і

нскага

і

В

і

цебскага

ў

звышша

ў

а

таксама

на

Аршанска

-

Маг

і

лё

ў

ск

і

м

плато

У

межах

Полацкай

Нёманскай

і

Палескай

н

і

з

і

н

выпадае

менш


background image

за

 600 

мм

ападка

ў

Каля

 70  % 

гадавой

сумы

ападка

ў

прыпадае

на

цёплы

перыяд

Вясной

і

восенню

глеба

звычайна

насычана

вадой

У

гэты

час

ператварэнне

арган

і

чных

рэштка

ў

адбываецца

ва

ў

в

і

льготненых

умовах

што

спрыяе

ў

тварэнню

рухомых

гумусавых

к

і

слот

У

перыяд

з

мая

па

жн

і

вень

в

і

льгац

і

часта

выпарваецца

больш

чым

выпадае

ападка

ў

У

так

і

х

умовах

наз

і

раецца

ў

зыходны

рух

вады

што

спрыяе

перамяшчэн

-

ню

розных

м

і

неральных

рэчыва

ў

у

верхн

і

я

гарызонты

глебы

з

н

і

жэйшых

Неабходна

адзначыць

што

ў

перыяд

акты

ў

най

вегетацы

і

расл

і

н

пры

тэмпера

-

туры

вышэй

за

 10 

о

С

выпадае

ў

сярэдн

і

м

ад

 300 

да

 400 

мм

ападка

ў

Сярэднегадавая

тэмпература

паветра

ў

межах

тэрыторы

і

рэспубл

і

к

і

паступова

пан

і

жаецца

пры

руху

з

па

ў

днёвага

захаду

на

па

ў

ночны

ў

сход

і

вагаецца

ад

 7,3 

о

С

у

Брэсцкай

вобласц

і

да

 4,4 

о

С

у

В

і

цебскай

Колькасць

дзён

з

тэмпературай

паветра

вышэй

за

 0

о

складае

 220—260. 

Агульная

працягласць

вегетацыйнага

перыяду

ва

-

гаецца

ад

  190 

да

  205 

дзён

На

па

ў

днёвым

захадзе

ён

заканчваецца

ў

канцы

кастрычн

і

ка

а

на

па

ў

ночным

усходзе

 –- 

у

сярэдз

і

не

кастрычн

і

ка

Сума

тэмператур

паветра

вышэй

за

  0

о

складае

  2  400—3  100, 

вышэй

за

  5

о

  –-    

2 300—3 000,   

вышэй

   

за

   10

о

 –- 2 000—2 700,   

вышэй

   

за

   15

о

 –- 1 100—2 100. 

Г

і

дратэрм

і

чны

каэф

і

цыент

ув

і

льгатнення

на

тэрыторы

і

Беларус

і

неаднолькавы

і

вагаецца

ад

 1,0—1,2 

у

па

ў

днёвай

частцы

да

 1,5—1,7 –- 

у

па

ў

ночнай

З

і

ма

раней

пачынаецца

ва

ў

сходняй

частцы

 (9—12 

л

і

стапада

і

працягваецца

153—162 

дн

і

У

заходняй

частцы

яна

пачынаецца

 13—22 

л

і

стапада

і

працягваецца

130—150 

дзён

Самым

халодным

месяцам

з

'

я

ў

ляецца

студзень

Найбольш

высокая

тэмпература

  (–4 

о

С

у

гэтым

месяцы

наз

і

раецца

на

захадзе

Брэсцкага

Палесся

а

самая

н

і

зкая

 (

да

 –9

о

) –-  

ва

ў

сходняй

частцы

В

і

цебскай

вобласц

і

Пачатак

лета

вызначаецца

пераходам

тэмпературы

праз

 13

о

і

працягваецца

ва

ў

сходняй

частцы

 100—110, 

у

заходняй

 –- 105—119 

дзён

Лета

ў

Беларус

і

ў

мерана

цёплае

і

дастаткова

в

і

льготнае

Сярэднемесячныя

тэмпературы

вагаюцца

ў

межах

13—18

о

а

ў

сярэдз

і

не

лета

вылучаецца

найбольш

цёплы

перыяд

з

сярэднесутач

-

най

тэмпературай

вышэй

за

  15

о

Самым

цёплым

месяцам

з

'

я

ў

ляецца

л

і

пень

з

ся

-

рэдняй

тэмпературай

ад

 17

о

на

по

ў

начы

да

 19

о

у

Палесс

і

Па

тэрм

і

чных

рэсурсах

вегетацыйнага

перыяду

і

ступен

і

забеспячэння

яго

в

і

льгаццю

тэрыторыя

Беларус

і

падзелена

на

 3 

агракл

і

матычныя

вобласц

і

 (

рыс

….):  

І

   –- 

Па

ў

ночную

ў

мерана

цёплую

в

і

льготную

ІІ

  –- 

Цэнтральную

цёплую

ў

мерана

в

і

льготную

ІІІ

 –- 

Па

ў

днёвую

цёплую

ня

ў

стойл

і

ва

в

і

льготную

Кожная

з

вылучаных

агракл

і

матычных

абласцей

падзяляецца

паводле

ступен

і

кантынентальнасц

і

кл

і

мату

на

  2 

падвобласц

і

заходнюю

  –- 

менш

кантынен

-

тальную

і

ў

сходнюю

 –- 

больш

кантынентальную

За

паказчык

кантынентальнасц

і

кл

і

мату

прынята

колькасць

дзён

з

тэмпературай

паветра

ад

 +5 

да

 +15 

о

С

І

зал

і

н

і

я