Файл: коллежд пособие.doc

Постинфекционды иммунитет мықты, көп кезде өмірлік, жасушалық табиғатқа ие, Т лимфоциттер мен макрофагтарға байланысты. Иммунитеті бар адамдарда фагоцитоз аяқталған болады.

Лабораторлы диагностика. Туляримияның полиморфты клиникалық көріністеріне байланысты оның диагностикасында келесі лабораториялық әдістер маңызды болады: бактериологиялық, биологиялық, серологиялық реакциялар мен аллергиялық сынама. Бактериологиялық әдіспен ауру адамнан қоздырғышты бөліп алуға болмйды. Сондықтан алдымен зерттелетін материалмен (бубон пунктаты, конъюнктивадан іріңді, аңқадан алынған пленка, қақырық, нәжіс т.б.) ақ тышқандарды немесе теңіз шошқаларын тері астылық зақымдайды, содан кейін таза дақыл алу үшін мүшелерден алынған материалды немесе қанды егеді.

F.tularensis-ті сонымен қоса тауық эмбриондарын зақымдау арқылы бөлуге болады. Онда қоздырғыш иммунды флуоресценция әдісімен оңай табылады. Иммунды флуоресценция әдісімен оңай табылады. Қарапайым клиникалық жағдайларда туляримия диагностикасы үшін серологиялық реакциялар және аллергиялық сынамалр жүргізеді.

Маманданған профилактика. Туляримияның табиғи ошақтарында тұратын аурудан сақтандыру үшін вакцинация қолданылады. Ол тірі (әлсізденген) құрғақ теріүстілік вакцина арқылы жүзеге асады. Вакцинаны бір рет енгізеді, иммунитет 5-7 жылдан кем емес сақталынады.

Сібір түйнемесі микробиологиясы.

Сібір түйнемесі жануарлар мен адамның жедел инфекциялық ауруы болып табылады.

B.anthracis Bacillaceae тұқымдастығына жатады. Бұл ірің таяқша ұзындығы 5-8, кейде 10мкм, диаметр 1,0-1.5мкм. Тірі таяқшаларының ұштары сәл дөңгеленген, өлі таяқшаларда олар кесілген сияқты және ішіне қарай иілген. Жұғындыда таяқшалар жұптасып және өте жиі тізбектеліп орналасады. Сібір жарасының таяқшасы барлық анилинді бояулармен боялынады, грам теріс. Талшықтары болмайды, спораларды түзеді, бірақ адам ағзасынан немесе жануар ағзасынан тыс және оттегінің болуына және белгілі бір ылғалдылықты ғана түзеді. Спора түзу үшін оптимум температурасы 30-35⁰С. Спора орталықта орналасады, олардың диаметрі бактерия жасушасының диаметрінен аспайды. Споралардың түзілуі энергия мен энергия көздері жеткіліксіздігіне немесе АҚ мен негіздердің дефициті кезінде басталады. Сондықтан да қан мен ұлпаларда бұл энергия көздері болатындықтан спора түзілуі болмайды. Сібір жарасы жануармен адам ағзасында капсула түзбейді, қоректік орталарда ол өте сирек кездеседі. Патогенді бактериялардың капсула түзуі қорғаныс механизмі болып табылады. Олар қан мен ұлпаларда болатын факторлармен индуцирленеді, сондықтан да бактериялар капсуланы тек ағзада немесе қан, плазма мен сарысу қосылған орталарда ғана түзеді.

Сібір жарасын қоздырушы аэроб және факультативті анаэроб. Өсу үшін температуралы оптимум 37-38⁰С, орта рН 7,2-7,6. Қоректік орталармен күй талғамайды. Тығыз қоректі ортада ірі кедір бұдыр R-формалы колонияларды түзеді. Таяқшалардың тізбектеліп орналасуы және орталықтан кететін жіптердің түзілуі колониялардың құрылысына арыстан басына ұқсас түрді береді. Пенициллині бар агарда үш сағат бациллалар бөлек дөңгелектерге бөлініп кетеді, олар тізбектеліп орналасады, да маржан ожерельесіне ұқсас болып орналасады. Сұйық қоректік ортада таяқшалардың R-формалары түбінде мақта тәрізді тұнба түзіп өседі, бұл кезде мөлдір болып қалады. B.anthracis R-формада ғана вирулентті, S-формаға өткенде өздерінің вируленттілігін жоғалтады. Осындай таяқшалар тығыз ортада дөңгелек жазық түзу шекаралары бар колонияларды түзеді, ал сорпада біркелкі бұлыңғырлануын түзеді. Сонымен қоса жұғындыларда тізбектеліп орналасу қабілеттілігінен айырылып, коккобактериялар түріне ие болып, шоғыр болып орналасады.

B.anthracis биохимиялық активтілікті көрсетеді: азсыз қышқыл түзімен глюкозаны, сахарозаны, мальтозаны, трегалазаны ферменттейді, Н₂S-ті түзеді, сүтті үгітеді және пептонирлейді, каталаза оң, нитратредуктазасы бар.

B.anthracis басқа Baccilus түрлерінен ажырату үшін белгілер комплексі қолданылады.

Антигенді құрамы. Адам немесе жануар ағзасында түзілетін соматикалық және табиғаты ақуызды капсуланы антигені бар. Соматикалық антиген табиғаты бойынша полисахарид термостабильді, көп уақытқа дейін сыртқы ортада немесе жануарлар өліксесінде сақталады. Сібір жарасы таяқшасында Baccilus туыстығына ортақ антигендері де бар.

Патогенділік факторлары. Сібір жарасы таяқшасының негізгі вируленттік факторы капсула болып табылады. Капсуланың жойылуы вируленттілігінің жоғалуына әкеледі. Капсула B.anthracis-ті фагацитоздан қорғайды. Жануарлардың өліміне жауапты тағы бір вируленттілік факторы бар, ол токсиннің күрделі кешені болып табылады, әртүрлі үш компоненті бар: ақуыз бен көмірсудан тұратын І фактор, және табиғаты таза ақуызды тағы ІІ фактор (ІІ және ІІІ факторлар). Күрделі токсиннің синтезі рХ01 плазмадимен бақыланады. р Х01 плазмида құрамында экзотоксиннің негізгі компоненттердің синтезін анықтайтын үш ген бар:

Суа гені – ісіну факторы (JФ)

Рад гені- протективті антигені (ПА)

Let гені – летальдік факторы (ЛФ)

Суа генінің (JФ) өнімі эукариот жасушасында цАМФ-ң жиналуын катализдейтін аденилатциклаза болып табылады. Ісіну факторы тамыр өткізгіштігін жоғарлатады.

Протективті антиген қорғаныс антиденелерінің синтезі идуцирлейді, летальдік факторы жануарлар өліміне әкеледі. Токсиннің барлық үш компоненті синергидті әсер етеді.

Kipicne

Жыныс жолдары арқылы жұғатын қоздырғышы қазіргі кең таралып, негізгі өзекті тақырыбына айналды. Соңғы он жылда Қазақстанда мерез, соз (іріңді қабыну) жэне баска да инфекциялық аурулар, сонымен қатар жыныс жолдарымен жұғатын, • яғни урогенитальді хламидиоз бен микоплазмоз ауруының таралуы өсіп келеді.

Қоздырғыштың сипатын, патогенезін және клиникасын, инфекция тудыратын диагностикалык эдісін білу болашақ дэрігерге оның профилактикасын жэне емдеу тэсілін анықтау үшін көмегін тигізеді.

Патогенді спирохеталар

Спирохеталар (Speira – иілген /изгиб/, chaite - шаш) – спиральға ұқсас иілген, өте жіңішке (шаш сияқты) қозғалғыш бактериялар. Берджи анықтамасы бойынша Srirochaetalis қатары Srirochaetaetaceae тұқымдастығында адамға патогенді 3 туысы бар – Borrelia, Treponema, Leptospira.

Трепонемалар

Treponema (trepo – айналдырамын, nemo - жіп) Трепонемалардың 3 патогендік түрлері анықталған:

• Tr. pallidum – мерездің қоздырғышы

• Tr. pertenie – фрамбезияның қоздырғышы

• Tr. caratium – пинтаның қоздырғышы

Мерез (сифилис, люэс).

Мерезбен тек қана адамдар ауырады. Ол циклдарымен өтетін венерологиялық (соз) ауру. Адамға көбінесе жыныстық жол арқылы беріледі немесе қатынастар арқылы – ыдыс, темекі, орамал (тұқым себілген заттар)арқылы беріледі. Туа пайда болған түріде кездеседі.

Инкубациялық кезең (жасырын) 10күннен бастап 90 күнге дейін созылады. Көбінесе инфекцияны жұқтырғаннан 3-4 аптадан кейін алғашқы мерез басталады. Қоздырғыштың өлген жерінде қатты шанкр пайда болады. Трепонемалар сол жерде көбееді. Сол жолдар арқылы лимфа регионарлық түйіндеріне жетеді, ал әрі қарай қан арқылы бүкіл ағзаға тарайды. Сол уақыттан бастап екіншілік мерез басталады – инфекция жайылуына байланысты бөртпе пайда болады. Бөртпелер әртүрлі (полиморфты), розеола, папула, пустула, везикула болады. Екіншілік мерезде қоздырушысына қарсы антиденелер түзіледі. (IgG, IgM). Егер ауру адам емделмесе 3-4 жылдан кейін үшіншілік мерез басталады, бұл кезде тері асты клетчаткасында, ішкі органдарда, аортада гуммалар пайда болады (гуммалар лимфоциттерден, плазматикалық клеткалардан, моноциттерден тұрады). Гуммалар аллергияның көрсеткіштері. Олар ағзада бірнеше жылдар бойы сақталуы мүмкін.

Төртіншілік мерез – нейромерез, трепонемалар жүйке жүйесіне әсер етіп прогрессивтік паралич пен жұлын сухотканы тудыруы мүмкін.

Иммунитет. Мерез кезінде пайда болған иммунитет стериьді емес.Екіншілік мерезден бастап антиденелер түзіледі. Мерез кезінде G, M, E иммуноглобулиндері пайда болады. Аурудан жазылған соң, иммундық есте ешқандай хабар сақталмайды. Сондықтан неше рет жұғады сонша рет ауырады.

Лабораторлық диагностикасы. Зерттеу материалы – шанкрдің, бөртпенің бөлінділері, қан. Зерттеу әдістері – микроскопиялық, серологиялық. Микроскопиялық – трепонемалар анилинді бояуларды нашар қабылдайды. Грам әдісімен бояғанда грам теріс, Романовский –Гимзе әдісімен бояғанда (2 сағ) ашық – қызғылт түске боялады. Формасы спираль тәріздес (бұрандаға ұқсас), 8-12 дұрыс формалы иірімдері (айналымдары) бар. Спора, капсула түзбейді, талшықтары жоқ.

Қозғалғыш Ілінген немесе езілген тамшыда қозғалғыштың 4 түрі анықталады: алға қарай жүру, айналу, ирелеңдеп жүру және толқындап жүру. Қозғалғыштық кіндік жіпшелердің (осевая фибрилла) барысымен бағытталған, жиырылу арқылы қозғалады.

Физиологиялық қасиеттері: Қатал анаэроб. Қоректік орталарда нашар өседі, тек ми қосқан қоянның қан сарысуында, оттегісіз жағдайда 37⁰С жақсы өседі. Өскен трепонемалар мінездік, морфогендік, иммуногендік және патогендік қасиеттерін жоғалтады. Сондықтан диагностика үшін биологиялық әдіс қолданбайды.

Серологиялық әдіс: Серопозитивтік кезеңдерде мерездің серодиагностикасын жүргізеді. Диагностика үшін қолданатын реакциялар:

• Вассерман реакциясы (КБР) – ЗАГ пен қойылады. а) спецификалық трепонемдік б) спецификалық емес кардиолипидинтік. Нәтижесін гемолиз бойынша бағалайды.

• Преципитациялық (тұнбалық) реакциялар қан және Закс-Витебский реакциясы. RW мен преципитация реакциясы диагностика үшін және емдік нәтижесін бағалау үшін қолданылады. Туа пайда болатын мерезден сақтандыру үшін. Барлық жүкті әйелдерді 2-рет мерезге тексереді (1,2 жартысында).

• Профосмотрді өткізгенде, емхана, аурухананың ауруларын тексергенде микрореакцияны қолданады. Ол реакция жедел диагностика әдістеріне жатады. Бір тамшы қан және кардиолипиндік АГ-мен қойылады. Преципитат пайда болғанда реакция оң деп саналады.

• Мерездің алғашқы кезеңдерінде ең сезімді реакция - Колмер реакциясы. Қою принципі бойынша ол КБР, өзгешелігі - 3 түрлі қызуының режимдерінде өткізіледі.

• РИТ-тестикулалық трепонемалардың үстіне зерттелетін қан сарысуының бір тамшысын тамызып, оған комплемент қосып өткізілетін реакция. Егер трепонемалардың қозғалысы тоқтатылса, онда реакция оң деп саналады (тоқтатылған трепонемалардың саны 50% көп болуы керек).

• РИФ

• ИФА

Емдеуі және сақтандыруы.

Емдеуі – пенициллин және оның дюрантты препараттары (бициллин-1,3,5; тетрациклин, олететрин, эритромицин, сифлокс, клофоран). Антибиотикке қосымша висмут және йод препараттары ұсынылады (бийохинол, бисмоверил, пентабисмол, йодид натрии, йодид калии, кальцийодин).

Емдеуді циклді немесе тұтас үзілмейтін әдісімен жүргізіледі.

Сақтандыруы – арнаулы сақтандыруы жоқ. Жеке бас гигиенасын сақтау, кездейсоқ жыныстық қатынастардан сақтану.

Микоплазма

Микоплазмалар – жасуша қабырғасы жоқ, бірақ үш қабатты липопротеидті цитоплазмалық мембранадан тұрады. Микоплазмалар сфералы, сопақшалы, жіпшелі, жұлдызшалы болулары мүмкін. Микоплазмаларды Берги жіктелуі бойынша жеке топқа жіктеген. Көлемдері әртүрлі бірнеше микрометрден 125-150 нм дейін. Ұсақ микоплазмалар бактериалді сүзгі арқылы өтіп, оларды сүзгілі формадеп атайды. Микоплазмалар топырақта,іркінді суларда және әртүрлі субстраттарда анықталған.Адам және жануарлар ағзасында патогенді және патогенді емес түрлері кездеседі. Патогенді микоплазмалар тыныс алу жолдарын, зәр шығару және ОЖЖ зақымдайды. Адамға үшін патогендісі Mycoplasma pneumonia, шартты-патогенді - Mycoplasma hominy және Т- тобы.

Хламидия

Chlamydiaccue тұқымдастығы, Gracilicutes , бөлімі, туысы- Chlamydia.(грек тілінде- плащ).

Қазіргі кезде 3 түрі бар: C. trachomatis, C. psittaci және C. pneumanice. 3- де адам мен жануарға патогенді. 60⁰С- 10 минут, ал төменгі температурада ұзақ уақыт сақталады. Антисептиктер мен дезинфектанттарға сезімтал. Әртүрлі факторлар эсер еткенде L-формаға ауысады. Хламидия- «энергетикалық паразит». Өздігінен жоғары энергия бөле алмайды және өзін энергиямен қамтамасыз ете алмайды. Клетка ішілік паразит жағдайда жақсы өседі. Бинарлы бөліну арқылы көбейеді.

Өмірлік циклы 2- негізгі формада қалыптасады:

• Элементарлы денешік- ұсақ (0,2-0,5 мкм) сфера тәрізді клеткадан тыс құрылым және үш қабатты клетка қабырғасы. Метобализмге аз активті және клеткадан тыс өмір сүруге бейімделу.

Элементарлы денешік- инфекциялық бірлік, клетканы зақымдайды. Элементарлы денешік Романовский- Гимза әдісімен бояғанда- пурпурный түс береді.

• Ретикуляплы денешік- репродукциялық клетка ішілік формада. Ірі болады (1 мкм дейін) клетка қабырғасы қалың болады. Элементарлы денешік 5-6 сағатта өсіп шығады, цитоплазмаға еніп құрылысын өзгертеді. Алғаш Э.Д.-тен инициальді денешік (вегетативті форма) пайда болады. Романовский- Гимза әдісімен бояғанда көк түске боялады. Инициальді денешік біраз уақыттан соң РД айналады. РД айналған соң клетка бинарлы бөлініп көбейеді, қасында денешік пайда болады.

Патогенділік факторы.

Ең негізгісі клетка бетінің компаненттері (қорғаныш реакциясын басады), экзо- және эндотаксиндер.

Патогенезі.

Патогенезі зақымдалған клетканың өлуі және жергілікті қабыну реакциялары көрінеді. Қан құйылумен бірге зақымдалған неиротикалық гранулематозды ошақтар пайда болады.

Антигендік құрылысы.

Арнайы түрлік Аг (ЛПС).

Орнитоз қоздырғышы (C.psittci)

Орнитоз (грек ornithos. құс)- жалпы интоксикациямен жүретін жұқпалы ауру, өкпе, жүйке жүйесінің зақымдалуымен, гепатоспленомегалия. Алғаш рет қоздырғышты С. Бэдсон өлген попугайдан тапқан. Әлементарлы денешік дөңгеленген формада (0,2-0,35 мкм). Резервуары- әртүрлі құстар (140 түрі). Табиғатта- суда жүзетін құстар. Құстар қоздырғышы бірнеше ай бойы бөледі. Негізгі берілу жолдары- ауа- шаң және ауа-тамшылы. Ауру адам қоздырғышты көп бөлмейді, сондықтан қатынаста болғандарды қадағаламайды.

Клиникалық көрінісі.

Инкубациялық кезеңі- 8-12 күн. Ауру жедел басталады- бұлшық еттің және бас ауыруымен басталады. Дене t- 38-39⁰С. 1 күні науқастар- тамақта ауырсыну, белде ауырсыну, құрғақ жөтел. Соңынан ларингит және трахеобранхит симптомдары басталады. 8-12 күнінде пневмония басталады. 3-4 күнінде кейбір науқастарда қызылша тәрізді бөртпе пайда болады.

Микробиологиялық диагностикасы.

Негізгілері- бактериологиялық, биологиялық және серологиялық әдістер. Алдын- ала материалды- бактериоскопия жасайды. РИФ және РНИФ әдісі арқылы Аг- ды анықтау үшін.

Негізгі диагностикасы- серологиялық әдістер. Кең тарағаны- КБР. 1:32 жоғары болғанда аркитозды дәлелдейді. АД титрі 2 аптадан соң байқалады.

Емдеуі және прафилактикасы.

Доксициклин қолданылады (кейде эритромицинмен ауысады). Арнайы прафилактикасы жоқ. Негізгі шаралар- ветеринарлы- санитарлық және медико-санитарлық шаралар қолданады.

Хламидиялық бронхопневмония қоздырғышы.

C. pneumonice қоздырғышының өзгешелегі Аг өзгешелігі және қосынды денешіктері груша тәріздес формада. Көбінесе 50% ересектер ауырады. Инфекция көбінесе субклиникалық түрде өтеді, адамдарға ғана патогенді және тек қана қатынас арқылы беріледі.

Инкубациялық кезеңі- 1-2 апта. Ауру жедел басталады- бас аурумен дене температурасы жоғарлайды. Алғаш жоғарғы тыныс алу жолдарын зақымдап, кейін бронхопневманияға ауысады. Анықтау қиын.

Емдеуі: доксициклин, тетрациклин қолданады.

Иллюстративный материал

H. da Rocha- Lima енгізген (1916) «риккетсия» термині үлкен грам теріс тіршілігі буынаяқтылармен байланысты микроорганизмдер тобын құрайды. Риккетсиялардың жүйелік орналасуын бүгінде толық анықталған деп айта алмаймыз. Қазіргі классификациялық жүйе тек бұл микроорганизмдердің биология, генетика және экология білімдерінде жинақталған мағлұмат болып табылады:

1. рикктсиялар облигатты клетка ішілік паразиттер;

2. басқа бактериялардан айырмашылығы жасуша дақылынсыз қоректік орталарда тіршілік ете алмайды;

3. олардың биологиясы буынаяқтылар паразитизмімен байланысты;

4. олардың құрлысының, көбеюінің, биохимиялық, генетикалық және иммунобиологиялық мінездемелерінің ерекшеліктері бар;

5. риккетсилар тудыратын аурулардың клиникасы мен эпидемиологиясының ерекшелігі;

6. арнайы зерттеу әдістері бар (риккетсиологиялық).