Файл: коллежд пособие.doc

Иллюстративті материал

Рисунок 1. Схема строения вируса гриппа

Аденовирустар

ДНҚ-лы вирустар,екі жіпшелі, сызықты және кубтық симметриялы. Аденовирустар тұқымдастығына 90 серотиптер кіреді.

Биологиялық ерекшеліктері: Вирус – екі жіпшелі сызық бойымен бағытталған ДНҚ (12-14%), белоктық мембранамен (87%) қапталған, 252 капсомерлері бар. Вириондардың құрылысы икосаэдралы, диаметрі – 70-90 нм.

ДНҚ молекуламен геномдық белок байланысады, ол сезімтал клеткаға енген вирустың ДНҚ репликациясын иницирлейді. Суперкапсидтік қабықшасы жоқ, эфир әсеріне төзімді. Гемагглютинин капсидтің үстінде орналасатын ерекше өсінділермен көрсетілген.

Аденовирустарды адам эмбрионының бүйрек ұлпаларында дақылдандырады, Hela, Hep-2 клеткаларда, ядро ішінде қосындылар түзеді.

Вирус физикалық және химиялық факторларға төзімді, қоршаған ортаның төменгі температурасында ұзақ сақталады: ультракүлгін сәулелер және 56⁰С әсеріне сезімтал.

Эпидемиологиясы, клиникасы және патогенезі:

Инфекция көзі – науқас адам және вирустасымалдаушылар. ЖРВИ – ауа-тамшылы жолмен жұғады, ЖІВИ – фекальді – оральді жолмен жұғады. 6 айдан 2 жасқа дейінгі балалар жиі ауырады. Вирус біріншілік тынысалу жолдарының эпителииінің кілегейінде, көз конъюктивасында, миндалинда немесе ішек энтероциті және мезентериальді лимфа түйіндерінде репродуцирленеді. Сезімтал клетканың мембранасына оның адсорбциялануын гемагглютинин қамтамассыз етеді. Вирус клеткаға эндоцитоз жолымен енеді, вирустың депротеинизациясы фагосомада өтеді, ал вирустың нуклеин қышқылы торша ядросында түзіледі.

Клиникасы: жоғарғы тыныс алу жолдарының кілегейлі қабықшасымен қатар лимфоидты ұлпалардың аденоиды және көз конъюктивасы зақымдалады. Аденовирусты инфекция формасының клиникалық көрінісінің аты – фаринго-конъюктивитті қызба. Вирустың 3-, 4-, 8-, 19- сероварлары аденовирусты конъюктивиттің эпидемиялық дамуын тудыруы мүмкін. Аденовирусты этиологиялы конъюктивит және керато-конъюктивиттік инфекциялар жиі аурухана ішілік инфекцияны қоздырады. Аденовирустық жедел респираторлық инфекциясының (миндалин) сау адамдар арасында тасымалдаушылығы кең таралған, ал 40-, 41-сероварлары жас балаларда гастроэнтерит көрінісімен жедел ішектік вирустық инфекция дамытуы мүмкін.

Иммунитет: типоспецификалық, аурудан кейін 8-12 айдан соң қайтадан ауруы мүмкін. Біздің елімізде арнайы иммунопрофилактикасы өткізілмейді.

Аденовирустық инфекцияның эпидемиялық өршуін болдырмас үшін интерферон, ферментті препарттар дезоксирибонуклеаза, адамның иммуноглобулині қолданылады.

Микробиологиялық диагностикасы:

Зерттеу материалына: жұтқыншақ кілегейі, конъюктива бөліндісі, жұтқыншақ жұғыны немесе нәжіс.

1. Вирусологиялық әдіс.

2. Серологиялық әдіс

3. Иммуноиндикация әдісі – вирустық АГ РТГА, РСК анықтайды.

Табнғи шешек вирусы

Вирус ағзаяьщ жалпы зақымдалуымен және тері мен шырышты кабаттардың ауқымды бөртпесімен силатталатьш, аса қауіпті жоғары қатынастык жұқпалы ауру тудырады. Бұрынырақ жоғары дәрежелі өліммен аяқталатъш аурудың эпидемиялары мсн пандемиялары болған.

1892 ж. Г.Гварниери зақымдалган орқоянның мүйіз қабатьитың кескіндерін микроскоп арқылы зертгей отырып, спецификалық косындылар тапқан, кейінірек Гварниери денешікгерІ деп атальга кеткен, олар табити шешек вирустарының жиынтығы больш табылады. Шешек коздырғышьш алгаш рет сөулелік микроскоппен Е. Пашен (I906J анықтаған.

Таксономнясы. Табиги шешек вирусы - ДНҚ-лы, Poxviridae (ағыл. рох - ойык жара) тұкымдасына, Orthopoxvirus туыстығына жатады.

Морфологиясы, химиялык қүрамы, антягендік кұрылысы. Табиғи шешек вирусы ец ірі вирус болып табылады, электронды микроскопия кезінде дөнгелевтен бүрьшпары бар кірпішке ұқсас пішіні байқалады. Вирион гантель тәріздІ пішіні бар жүрекшеден, екі бүйір денелердея, уш қабатты сырткы қабықшадан түрады. Вирустың құрамьгада сызыкты екіжіпшелі ДНҚ, ферменттерді қоса, 30-дан аса кұрылымдык ақуыздары, сонымен катар лиішдтер мен көмірсулар бар.

Вирус қүрамында бірнеше антитендер аныкталған: нуклеопротейдті ерігіш және гемагтлютишш. Табдаи шешек вирусы шешеквакцина вирусымен бірге жалпы антигендерге ие болады (шешекавакцина - сиыр шешегі).

Дақылды өсіру. Вирустар хорионаллантоисты қабыкшада ақ тығыз түйівдақтар тұзе отырып, тауық эыбриондарында жақсы көбейеді. Жасушалар дақылдарьшда вирустын осуі цитопатикалъгқ әсермен және диагностикалык мадызы бар цитоплазмалык қосылыстардың (Гварниери денешіктер) түзілуімен бірге жүреді.

Резистенттілігі. Шешек вирустары коршаған ортаға жоғары тұракты болады. Әртүрлі заттарға, бөлме температурасы жағдайында жұкдалыльщ бедсенділігін бірнеше апталар және айларға дейін сақтайды; эфир және басқа да май еріткіпгтерге сезімталдығы жоқ. 100°С температурада бірден, дезинфекциялық заттармен (фенол, хлорамин) өадегенде бірнеше сағаттан кеЙін жойылады. 50% глицерин ерітіндісінде, лиофилизденген жағдайда жөне төмен температурада үзақ сақталады.

Жануарлардьщ сеэімталдығы. Адамға төн клиникалык белгілері бар ауру тек маймылдарда ғаеа экспериментте жүргізуге болады. Көлтеген зертханалық жануарларға табиғн шешек вирусьшьщ патогенділігі төмев.

Эпидемиологиясы. Табиғи шешек көне замаанан белгілі. XVII-XVTII ғасырларда Еуропада шешек ауруымен жыл сайьш 10 млн-дай адам ауырған. Онын ішінен 1,5 млн кантыс болған. Сонымен катар шешек

ауруы сокырлықтың аегізгі себебі болатыв. Қатьшаста жоғарғы жүкиалығы, ауру ағымы ауыр гүрде болуы, және көптеген өлімге әкеяуі табиғи шешекті аса кауіпті карантинді инфекпияларға жатқызады.

Инфекпияның жұктыру көзі - науқас адам, аурудьщ барлык кезеқдерінде жукпалы. Вирус ауа-тамшылы, ауа-шаң арқылы тарайды. Түрмыстық қатынаста да берілуі мүмкія - зақымдалған тері арқылы.

XX ғасырдьщ басында Еуропа жөне Солтүстік Америкада, соньшен қатар Совет Үкіметінде табиғи шешекке қарсы жаппай вакцина қолдану нөтижесінде осы ауру жойылды. 1977 жылы Сомали мемлекетінде әлемдегі ең соңғы табиғи шешек ауруы тіркеяді. Сонымен, табиғи шешек возологнялық ауру түрідде жойылды.

Патогенезі жәые клнннкалық белгілері. Шешек вирусы тыныс алу жолдарьшың шырышты қабығы аркылы сирек закымдалған тері аркьиш ағзаға түседі. Регионарлы лимфа түйіндерде көбейіп, канға өтіп кысқа мерзімге алғашқы вирусемішш тудырады. Әрі қарай вирустың көбеюі лиыфа тіндерінде жүреді (кек бауыр, лимфа түйіндер), қанга көп мөлшерде тұсіл ағзаның әртүрлі жүйелерін закымдайды. Сонымен катар, тері эпқцермисів, себебі нирус айкьш дерматотропты эсері бар.

Жасырын кезеңі - 8-18 төулікке дейін жажасады. Ауру жедел басталады, дене қызуы жоғарлауы, баспен белдің ауырсынуы, бөртпелердің шығуымен снпатталады. Бөртпелердің ерекшеліктері -алғашкы кезенде макула (дак) папулаға айналады (түйін), содан кейін везикула (көпірпгік) және пустула (ірІндеу) пайда болады, олар қүрғағанда қабыршаққа айналады, Қабыршактар тускен уақытта оряында (шұбар секідді) тыртык калады. Аурудың ағымьшың ауырлығына байлаиысгы келесі түрлерін ажыратады: ауыр түрі (<а<ара» немесе «жаппай біріккен» шешек) - 100% өлімге әкеледі; орташа ауырлығы - 20-40% және жеңІл түрі - 1-2% өлімге әкеледі. Табиғи шешектің жеңіл түрлеріне вариолоид жатады - бүл егілген адамдарда кездесетін табиғи шешек. Вариолоид кызбасыз, шешек бөртпелерінщ аздышменен, иустула болмауы немесе бөргпелер шықпауъшен сипатталады.

Иммуннтеті. Ауырғаннан кейін және вакцина егілген кеЙін түрақты емір бойьша сак?алатыя иммушггет пайда болады.

Мккробиологиялық диагностнкасы. Аса қауіпті инфекция ережесіне төн зертгеулер жүргізіледі. Зерттеуге тері мен шырышты кабықтьщ бвртпелерінің бөлінулері, мүрын-жүткыншак бөлінуі, кан, мәйітгерден - зақымданған терінің, өкпенщ, кекбауырдың бөлшектері және қан альшады. Шешектін экспресс-диагностикасы келесі зертгеулерге вегізделген: 1) электроиды микроскоп арқылы вирустар бөлшектерін табу; 2) зақымдалған жасуша ішіндегі Гварниери денешікгерін табу; 3) вирустың антигенін - ИФР, КБР, ПГАР, ИФТ көмегімен аяыкгау. Вирусты тауық эмбрионы және жасуша дақылдары аркылы бөлуге болады. Тауық эмбриоиьшан бөлшген вирустьщ идентификациясын бейтараптау

реакциясы, КБР, гемагглютинацияны тежеу реакциясы (ГАТР) арқылы жүргізеді. Жасуша дакылынан бөлінген внрусты вдентификациялау үпгін гемадсорбцияны тежеу реакциясьщ және ЙФР қолданады. Серологиялық диагностикасы жоғарыда аталған реакцняларда анықталады.

Арнайы сақтандыруы жәнс емдеуі қазіргі уақытта жүргізілмейді, дунис жузінде ауру жойылған. Дегенмен вакцина қор ретіиде арнайы зертханаларда сикгалынады. Вакцина вирусы қурамьшда ДНҚ бар, Poxviridae (ағыл. рох - ойық жара) түқымдасьша, Orthopoxviras туыстығына жатады. Жер жүзінде табиғи шешек ауруьга жою бағдарламасын іске асьфуда тірі вакцина тұрінде колданылды. Вакцина вирусыішң шығу тегі белгісіз; жекеленген вирус ретінде сиыр шешек қоздырғышьшан ажыратылады. Вакцина вирусы тек ғана зертхаяалық штамм түрінде кездеседі деп саналады. Вакцина вирусы шешек тәрізді жергілікті бузылыстарға әкеледі, сирек жалпы папулалы бөртпелерге әкеледі.Иммунитеті. Ауырғаннан кейін тұрақты өмірлік иммунитет қалыптасады. Өмірінің алғашқы 6 айда балаларда пассивті табиғи иммунитет болады және паротитпен ауырмайды.

Микробнологиялық диагностикасы. Зертгеу материалы ретінде сілекей, мұрынжүтқьшшақ беліндісі, зәр, ОЖЖ зақымдалған кезде - жұлын сүйыхтығы алынады.

Диагностиканың жедел әдісі - ИФР. Вирусты жасушалар дақыльшда немесе тауық эмбрионывда бөліп алады. Алынған вирусты ИФР, БР, гемадсорбцияны тежеу, ГАТР, КБР кемегімен вдентификациялайды. Серодиагеостикада спецификалық антиденелерді анықгау үшін ГАТР, КБР, ИФТ қолданылады- Науқастың қан сарысуьшан антиденелер титрінід 4 мәрте өсуін; IgM жвне IgG кластарды анықтайды.

Арнайы сактандыруы мен емдеуі. Сақтандыру үшін тірі дақылдық паротит вакцинасы қолданылады. Вакцина 18 айдағы балаларға парентеральды жолмен енгізіледі. Эпидемиялық паротитгід емі симптоматикалык.

Арбовирустар

Арбовирустар (ағьшшын arthropod borne viruses - буъшаяқтылар арқылы тарайтын вирустар) - көгпеген экологюілық вирустар кіретін топ, табиғи ошактарында сезімтал омыртқалы жануарлар мен қансорғыш буынаяқшлардың арасында айналымымен сииатталады.

Таксономиясы. Арбовнрустар өртүрлі тұкымдастар өкілдерін бірікгірІп жеке таксономиялық топ құрастырмайды. Арбовирустар көіггеген өкілдері Togaviridae (30 астам), Flaviviridae (60 жакын), Bimyaviridae (200 жақьш), Reoviridae (60), Rhabdoviridae (50 жакьш) тұқымдастарға жатады. Қазіргі уақьпта 450 арбовирус белгілі. Олардың саны жана өкілдері пайда болған сайын түрақты өседі. Олардьщ 100-ге жақыны адамдарда ауру тудыруға қабілетгі. Адам патологиясында кене энцефалиті, Жапон энцефалитІ, омбы геморрагиялық кызба, қырым геморрагиялык қызба, сары кызба, деңғе қызба, шіркейлер (флеботомды) қызба вирустарыньщ маңызы зор.

Морфологиясы, хнмивлық құрылысы, антнгендік құрамьі. Таксономиялық ерекшеліктері бойынша арбовирустар сфера пішінді, сирек оқ төрІзді (рабдовирустар). Ол РНҚ және липопротеидті қабыкпен қапталган белокты капсидтен түрады. Беткейінде гликопротеидтерден гүзілген тікенек-repi болады. Вирустар нуклеокапсидпен байланысты топспедификалық антигендер және табиғаты гликопротеидті түр спецификалық антнгендерге ие. Қазіргі уақьлта арбовирустардың 70-ке жақьш антигендік топтары белгілі жөне арбовирустардьщ көпшілігівде гемагглютинациялық касиеті бар.

Дақылды өсіру, Жаңа туылған ақ тышкандардьщ ағзасында, жасуша дақылдарында (алғашкы және кайта өрілу), тауық эмбриондарында өсіреді. Тышкандардын миына еккенде орталық жүйке жүйесінің зақымдануымен өтетін, аяқ-колдыя салы және өліммен аякталатын жедел инфскция дамиды. Кейбір жасуша дақьщдэрында цитопатиялық әсер байқалады.

Резистентгілігі. Эфнр және тағы басқа майды ерітетін ерітінділерге, формалинге, рҢ төмен корсе-гкіштеріне, УКС-не сезімтал, 56-60 градуста 30 минутга ияактивацияланады. Мұздатылған және лиофнлизацияланған жағдайда ұзақ сахталады.

Эпидемнологнясы Арбовирустар кең тарзлған, ареалы тасымаддаушылар өмір суретін аймағымен шектелінеді. Арбовкрустардың табиғаттағы резервуары жылықанды, суьпжанды жануарлар, әсіресе құстар мен кеміргіштер және жарғанаттар болады. Негізгі таралу мехаігазмі - трансмиссялық қан арқылы (зақымданған тасымалдаушыньщ шағуы арқылы - кан сорушы буынаяктылар). Арбовирустардың арнайы тасымалдаушылары масалар, кенелер, шіркейлер және т.б. Кейбір буынаяқтылардың түрлері қоздырғышты өмір бойы сактап оны урпақтарына беріп отырады, яғыи олар арбовирустардың табиғи резервуары маңызын аткарады. Кейбір х<ағдайларда арбовирусгар адамнан адамға қан соршш буынаяктылар арқылы таралуы мүмкін. Аурудың мерзІмділігі тасымалдаушылардьщ белсенділік кезеніне байланысты.

Біркатар жағдайларда таралу жолдары басқа механизм арқшш іске асуы мүмків - аэрогендІ, алиментарлы (эақымданған тағам өнімдері арқылы), қатынастык (зақымданған теріге науқас қаны тускенде). Зертханалык жағдайларда ауада вирустардын мөлшері жоғары болган кезде вирустық аэрозолды тьшыс алу нәтижесінде зақымдану болуы мүмкіы, сондыктан арбовирустармен жұмыс істеу барысында арнайы қорғаныш ережесін сактау арқылы зерттеу жүргізіледІ. Арбовирустар эітидемяялык күрт көбеюі мен жекелей бірең-саран аурулар тудыруы мүмків.

Патогенез және клиникалық белгілері. Қан соргыш буынаяқтылар шаққаынан кейін қоздырғыш кан ағымы арқылы аймақтык лимфа туйіндерге втеді, онда алғашкы репродукциясы жүреді, содан кейін канға өтеді (вирусемия). Әрі карай вирустар ОЖЖ жасушаларын, терінің қан капяллярларьш, шырышты қабыкты және де ішкі мүшелер мен тіндерді (бауыр, көкбауыр, бүйрек т.б.) зақымдайды. Арбовирустьы инфекцнялардьщ патогеяезінде ЖСБТ дамуывың иммунологиллық реакциялары өте маңызды орын алады.

Арбовирусты инфекциялардың клиникалық белгілері снмптомдары мен көрініс түрлерінін көп түрлілігімен сипатгалады - ауыр жағдайдан шіім-жітімдікке жеткізетін белгісіз түрге дейін. Симптомдардың үш тобын бөледі:

• жүйелік кызба кейбір жағдаЙда бөртпе және буындардың зақьшдануымен өтеді, ағымы катерсіз;

• геморрагиялық қызба;

• ауыр ағымды және өлім-жІтімдікпен сипатгалатын

энцефалитгер.

Иммуннтеті. Аурумен ауырғаынан кейін іуморалды және типті спецификалық иммунитет қалыптасады.

Зерпаналық диагностикасы. Арбовирустармен аэрогенді жол арқылы зертханалық зақымданудьщ жоғары қауІптілігіне байланысты, олармен жүмыс тек қана арнайы жабдыкгалған зертханаларда жүргізіледі. Зерггеу материалдары: кан, ми-жүлын сүйықтығы, өлі"ев жағдайда -барлық мүшелердің бөлшектері. Кейбір арбовирусты инфекцияларға жедел диагностика өңделген - вирустык антигенді анықтау үшін қолданылатьш ИФР, ИФТ, РИТ, ГАБР. Арбовирустарды бөлудің жан-жақты әдісі жаңа туылған тышкандардыд (1-3 күн) миына зақымдау болып табылады. Кейбір арбовирусты ивфекпияларда (денге кызбасы) жасуша дақылдарын қолданады. Бөлінген вирус КБР, ГАТР және БР көмегімен идентификациялайды. Бүл реакциялар арбовирусты инфекциялардың серологиялық диагностикасында (антиденені аныктау үшін) колданылады.

Арнайы сактандыру және емдеуі. Кейбір арбовирусты инфекцияларға қарсы формалинмен инактивацияланған вакцина, тек қава сары қызбаға карсы тірі вакцина қолданылады. Вакцкнация эпидемиялык көрсеткІшке ғана байланысты. Жедел сақтандыру және емдеу үшін гомологиялық және гетерогенді аряайы иммундыглобулиндер қолданылады. Емдеу үшін кейбір жағдайда рибавирин, интерферон колданылады

Кенелік энцефалнт вирусы

Алғаш рет 1937 ж. Қиыр Шығыста А.А. Зилъбердін. баскаруымен ашылды. Вирус Flaviviridae түкымдасына, Flavivirus туыстығына жатады (лат. flavus - сары), вирустар сфералы пішінді, суперкапсиді және капсиді бар, біржіпшелі сызыкты ллюс-РНҚ-ға ие, репродукциясы жасуша цитоплазмасында жүреді, қоңыржай белдеуінің типтік арбовирусы, ареалы тайга мен Атлант мұхитынан Тьшық мұхитына дейін кеңістігін алады. Вирустың тасымалдаушылары мен үзақ сақгаушьшарға иксодты кенелер жатады. КенелІк энцефалитке көктемгі-жазғы мезгіл тән. Адамға