Файл: авимед кпсалалы колледжі Техникалы жне ксіптік білім беру Мамандыы 09160100 Фармация.docx

– ер тегi, feminimum – әйел тегi, neutrum – орта тек.

1. Зат есiмнiң сөздiк формасы

1. Латын тiлiнде зат есiмдердiң сөздiк формасы, яғни сөздiкте жазылу түрі 3 бөлiктен тұрады: 1) атау септiгiндегi формасы толық жазылады. 2) iлiк септiгiнiң жалғауы көрсетiледi. 3) тегiнiң белгiсi (яғни m,n,f ) берiлдi.

Мысалы: Атау Iлiк Тегi Мағынасы

Costa ae f қабырға

Musculus i m бұлшық ет

sternum i n кеуде

2. Зат есiмнiң жiктелуiн анықтау

Жiктеулер белгiсi – бұл жекеше түрдегi iлiк септiгiнiњ жалғаулары. (Gen. sing).
Iлiк сеп. Жiк.

аe I

i II

is III

us IV

es V

Мысалы: costa , ae f I sulcus, i m II , septum i n II скл., canalis , is m III , duсtus,us m, cornu, us n , facies, ei V

3. Зат есiмнiң негiзiн анықтау

Сөз негiзi – бұл сөздiң жалғаусыз бөлiгi. Зат есiмнiң негiзiн анықтау, оны түрде, септiкте дұрыс өзгерту үшiн және одан басқа сөздер түзу үшiн керек.

Зат есiмнiң негiзiн анықтау үшiн, оның жалғауын алып тастау керек.Мысалы:

Сөз Негiзi

Arteria arteri

Musculus muscul

Facies faci

Бiрақ кейбiр зат есiмдердiң жалғауларын алып тастау арқылы негiзiн анықтау мүмкiн емес. Себебi 3 жiктеудегi зат есiмдер негiзiнiң бiр бөлiгi iлiк септiгiнiң жалғауымен берiледi. Сондықтан ол зат есiмдердi iлiк септiгiне қойып, iлiк септiгiнiң жалғауын алып тастап, негiзiн анықтайды.

Мысалы: Атау Iлiк Негiзi

corpus corporis corpor

foramen foraminis foramin
4. Зат есiмнiң тегiн анықтау (род m, f, n)

Зат есiм тектерiнiң белгiсi - атау септiгiнiң жалғаулары.

А) Егер сөз атау септiгiнде us, er жалғаумен аяқталса, m - тегiне жатады.

Б) Егер um, on, u жалғаумен аяқталса, n - тегiне жатады.

В) Егер a, es жалғаумен аяқталса, f - тегiне жатады.

Бiрақ III жiктеудегi зат есiмдердiң жалғаулары әртүрлi болып келедi. Бұл зат есiмдердi бiз III жiктеудi өткен кезде жеке қарастырамыз.

I. Сөздердiң жалғауларына қарап қай жiктеу түрiне жататынын анықтаңдер.

A. Septum; encephălon; nasus, i ; arcus, us; mandibula; cranium; incisura; skelěton; cornu por; palātum; lympha; concha; ductus, us; tuberculum; ramus, i; ganglion; vertebra; sinus, us; lamina; olecranon; maxilla; cerebrum; huměrus, i; meatus, us; clavicula; dorsum; processus, us; lingua; acromion; scapula; oculus, i; substantia.

B. Eminentia; brachium; tegmen; membrāna; recessus, us; digitus, i; fossa; aqu(a) e ductus, us; genu; porus, i; pecten; collum; vena; angulus, i; vestibulum.

C. Cementum; enamēlum; lingula; gallus, i; glandula; dentinum; bucca; frenulum; labyrinthus, i; malleolus, i ; papilla.

II. Сөйлемдердi аударып, әр сөздiң сөздiк формасын атаңдер.

A. Spina scapulae, skelěton membri, ossa cranii; crista tuberculi, caput fibulae, angulus mandibulae, basis cranii, tuber maxillae, sulcus sinus, facies (articularis) acromii, linea nuchae, corpus tibiae, septum nasi, processus (styloideus) radii, vena portae, fossa grandulae (lacrimalis), raphe palāti.

---

B. Chorda tympāni, os digiti, tuberositas ulnae, aqu(a)eductus vestibuli, caput radii, ossa trunci, trochlea humeri, incisura acetabuli, canalis nervi, sulcus promontorii, bulbus oculi, membrāna sterni, ligamentum patellae, angulus sterni.C. Substantia fundamentalis dentini, cornu pulpae, sulcus papillae, crista galli, corpus linguae, musculus uvulae palantinae, dorsum nasi, agger nasi. Зат есiмдердiң сөздiк формасыI-жiктеу

Ala, ae f – қанат Aorta, ae f – қолқа Arteria, ae f – артерия Concha, ae f – қалқан Costa, ae f - қабырға Crista, ae f – қыр, жота Lamina, ae f – табақша Lingua, ae f – тiл Mandibula, ae f – төменгi жақ Maxilla, ae f – жоғарғы жақ Orbita, ae f – көз шұнқыры Raphe, ae f – тiгiс Scapulla, ae f – жауырын

Spina, ae f – қылқан Vena, ae f – вена Vertebra, ae f – омыртқа Patella, ae f – тiзе үстi Sutura, ae f – тiгiс (сүйектiк) Tuba, ae f – түтiк Bussa, ae f – бет Gingiva, ae f – тiс қызыл етi Lingula, ae f – тiлше Papilla, ae f – емiзiкше Protuberantia, ae f - қырқа Pupla, ae f – жұмсақ жер

II-жiктеу

Angulus, i m –бұрыш Brachium, i n – иық Cavum, i n – қуыс Cranium, i n – бас сүйегi Ligamentum, i n – байлам Musculus, i m – бұлшық ет Septum, i n – аралық (кедергi) Sulсus, i m – сай Tumpanum, i n – дабыл Calcaneus, i m - өкше сүйек

Digitus, i m – саусақ Humerus, i m – иық сүйегi Manubrium, i n – тұтқа Radius, i m – шыбық сүйек Sternum, i n – көкiрек, төс Alveolus, i m – альвеола Frenulum, i n – жүгенше Jugum, i n – қырқа Labium, i n – ерiн

  

III-жiктеу Corpus, oris n – дене Foramen, inis n – тесiк Os, ossis n – сүйек Crus, cruris n – аяқ , сирақ   V- жiктеу Facies, ei f – бет, беткей

IV-жiктеу Arcus, us m – доға Cornu, us n – мүйiз Ductus, us m - өту жолы Processus, us m - өсiндi Sinus, us m – қойнау Textus, us m – ұлпа Genu, us n – тiзе

№6. Тақырыбы: Сын есiм. Сын есiмнiң грамматикалық категориясы. Сын есiмнiң 2-тобы. Сөздiк формасы. Зат есiм мен сын есiмнiң байланысу жолдары.Сабақтың жоспары:

1. 
   Сын есiмнiң сөздік формасы.
   
2. 
   Сын есiмнiң 2-тобы.
   
3. 
   Сын есiмнiң жіктелуі.
   

Латын тiлiнде сын есiмдер зат есiмдердi анықтайды.Мысалы: Caputlongum - ұзын бас ; os occipitale – шүйделiк сүйек . Зат есiмдер сияқты сын есiмдер септеледi және түрге бөлiнедi, яғни жiктеледi.NB – көңiл бөлiңіздер.Латын сын есiмдерi тек I – II және III жiктеулерде жiктеледi. Олардың өздерiнiң тектiк жалғаулары болады. Мысалы: longus (m) , longa (f), longum (n), liber (m), libera (f), liberum (n).

---

Сөздiкформасы.1) Үш жалғаудан тұратын сын есiмдер сөздiк формасында m – тегi толық жазылады, сосын f – тегi жалғауы көрсетiледi, соңында n – тегi жалғауы жазылады. Мысалы: m f nlongus , a , um - ұзын.Liber , a , um - бас.Dexter, tra, trum - оң жақЕr – жалғаумен аяқталған сын есiмдердiң е - әрпi тек Nom. Sing m – тегiнде сақталады. Ал басқа септiктерде f мен n – тектерiде түсiп қалады (яғни негiзгi өзгередi). Сондықтан сын есiмдер сөздiк формасында f және n тектерiнiң жалғаулары негiз бөлiгiмен берiледi. Мысалы: sinister, tra, trum – сол жақ .NB – Көњiлбөлiніздер.1) Сын есiм сөздiк формасы зат есiм сияқты 3 бөлiктен тұрады. Зат есiмнiң сөздiк формасы Nom.sing толық жазылады. Gen.sing жалғауы берiледi, сосын тегi көрсетiледi. Ал сын есiм тек Nom.sing барлық тектер жалғауларымен берiледi.2) Көптеген сын есiмдердiң m және f тектерiнде жалғауы бiр болады -is, ал n тегiнде – е болады. Мұндай сын есiмдердiң сөздiк формасы екi бөлiктен тұрады: себебi m , f тектерiнiң жалғауы бiрдей және n тегiнде е жалғауы болады: Мысалы: vertebralis, e – омыртқалықFrontalis, e – мандайлық3) Кейбiр сын есiмдердiң жалғаулары 3 тектеде бiрдей болып келедi. Бұл сын есiмдердiң сөздiк формасы Nom.sing 3 текке бiрдей болады, сосын Gen.sing жалғауы негiз бөлiгiмен берiледi. Мысалы: simplex, icis – жәй.Сонымен латын тiлiнде сын есiмдер 3, 2, 1 жалғаулардан тұрады екен. 

Жалғаулар саны	Nom.sing жалғаулары			Сөздiк формасы	Мағынасы
	M	F	N
3	us er er er er	a a a is is	um um um e e	longus,a,um liber, a, um dexter, a, um celer, is, e saluber, is, e	ұзын бос оң жақ тез емдiк
2	is	is	e	frontalis, e	маңдайлы
1	s x	s X	s x	teres, etis simplex, icis	дөнгелек жәй

Сын есiмдердiң екi тобыNom.sing тектiк жалғауларына қарай сын есiмдер латын тiлiнде екi топқа бөлiнедi. Қай топқа жататындығына қарай жiктеулерi анықталады.

---

I топқа бiрiншi және екiншi жiктеу түрлерiндегi сын есiмдер жатады. Олардың жалғаулары атау септiгiнде – us (er),-a,- um болып келедi.Ал II топқа үшiншi жiктеу түрлерiндегi сын есiмдер жатады.Олардыњ жалѓаулары атау септігінде - is, e болады.Сын есiмдердiң жiктелуi1. I топтағы сын есiмдер I – II жiктеулерде жiктеледi m - тегi – us, f тегi – a, n- тегi um Мысалы: m m │ n n │ f fNom. Longus, dexter, │ longum, dextrum, │ longa, dextraGen. longi, dextri, longi, dextri, longae,dextrae2-топтағысынесiмдер 3-жiктеудежiктеледi.Gen sing 3-текте бiрдей болады.m f n Nom frontalis, simplex; frontalis, simplex; frontale,simplex;Gen frontalis,simplicis; frontalis simplicis; frontalis simplicis;Сын есiм жалғауларымен танысқаннан кейiн олардың зат есiмдерiмен қалай байланысатынын бiлу үшiн мынандай ереженi есте сақтау керек.

---

4.Nom. sing.ќою керек 3.сын есім зат есіммен сәйкес тегін алу керек 2.зат есім тегін анықтау керек 1. сөздік формасын анықтау керек 7. терминді ќажет формаға қою 5. зат есім жіктеуін анықтау қажет 6.сын есім жіктеуін анықтау керек   Мысалы: көлденеңбайлам.1. Алғашқы формасын анықтаймыз: кiм? Не? жек. түрi -Nom.sing.2. Зат есiм сөздiк формасы: processus, us, um.3. Тегiн анықтаймыз: m.4. Сын есiм сөздiк формасы: transversus, a, m.5. Қажет сын есiмдi аламыз: transversus.6. Байланыстырамыз: processus transversus.IV. Сөздiкформасынаяқтаңдар.Transversus, spinosus, cervicalis, osseus, spinalis, ethmoidalis, latus, obliquus, costalis, vertebralis, zygomaticus, orbitalis.Longus, costarius, palatinus, sphenoidalis, frontalis, articularis, nutricius, ovalis, pelvinus, cerebralis.Medianus, thoracicus, spongiosus, pterygoideus, mastoideus. Jugularis, temporalis, parietalis, basilaris, occipitalis.V. Аударып, әр сөздiң сөздiк формасын анықтап, схемасын сызыңдар.Substantia compacta et substantia spongiosa, os temporale, columna vertebralis, foramen vertebrale, facies articularis, processus articularis, processus transversus, foramen tranversarium, cornu sarcale, crista sacralis, foramen sacrale pelvinum, os sacrum, linea transversa, porus acusticus externus, sutura squamosa, palātum durum, palātum molle, protuberantia occipitalis externa, vena cava.VI.Gen.sing – iлiксептiгiнеқойып, сөздердi аударыңдар. Spinosus (m), spinosa (f), spinosum (n), spinalis (m), spinalis (f), spinale (n), costarius (m), costaria (f), costarium (n), costalis (m), costalis (f), costale (n), transversus (m), transversa (f), transversum (n), transversalis (m), transversalis (f), transversale (n), osseus (m), ossea (f), osseum (n), ethmoidalis (m), ethmoidalis (f), ethmoidale (n), pterygoideus (m), pterygoidea (f), pterogoideum (n), sphenoidalis (m), sphenoidalis (f), sphenoidale (n).VII. Аударып, схемасынсызыңдар.

---