Файл: авимед кпсалалы колледжі Техникалы жне ксіптік білім беру Мамандыы 09160100 Фармация.docx

A. 1)Vertebra thoracica; 2)corpus vertebrae thoracicae; 3)sinus petrosus; 4)sulcus sinus petrosi; 5)sinus sagittalis; 6)sulcus sinus sagittalis; 7)os palatinum; 8)lamina horizontalis ossis palatini; 9)os ethmoidale; 10)lamina orbitalis ossis ethmoidalis; 11)arteria temporalis media; 12)sulcus arteriae temporalis mediane; 13)pars petrosa; 14)facies partis petrosae; 15)os occipitale; 16)pars lateralis ossis occipitalis.

B. 1)Os sacrum; 2)basis ossis sacri; 3)facies articularis capitis fibulae; 4)tuber calcanei; 5)processus lateralis tuberis calcanei.

 

---

Жаңа сөздер

I жiктеудегi затесiмдерА. clavicula, ae f –бұғана Б. fibulla, ae f- асық жiлiк шыбығыfascia, ae f- шандыр (фасция) squama, ae f – қабыршақnucha, ae f- желке tibia, ae – асық жiлiкtonsilla, ae f- бадамша ulna, ae f – шынтақ сүйекII жiктеудегi затесiмдерА. nasus, i m – мұрын Б. organum (s. organon), i n – мүшеpalatum, i n - таңдай C. porus, i m - тесiк vestibulum, i n - кiреберiс III жiктеудегi затесiмдерA. caput, itis n - бас Б. os, oris n – ауызI топтағы сын есiмдерА. dexter, tra, trum – оң жақ Б. albus, a, um – ақobliguus, a, um - қисық asper, era, erum – бұдырлыosseus, a, um – сүйектiк coronarius, a, um – тәждiкpalatinus, a, um – таңдайлық iliacus, a, um – мықындықpterygoideus, a um - қанат тәрiздi liber, era, erum - босreсtus, a, um - тiк niger, gra, grum - қараsinister, tra, trum – сол жақ sacer, cra, crum – сегiзкөздiк (сұйек)thoracicus, a, um - кеуделiк C. durus, a, um - қаттыthyr (e) oideus, a um - қалқан тәрiздi masseter, a, um - шайнаушыtransversus, a um – көлденең myohyoideus, a, um – бұлшық ет тiл астыvenosus, a, um – веналық palatoglossus, a, um –таңдай тiл астыzygomaticus, a, um - беттiкII топтағысынесiмдерА. alaris, e - қанатты temporalis, e – самайлықcerebralis, e- милық vertebralis, e – омыртқалықcervicalis, e- мойындық Б. jugularis, e – алқалықethmoidalis, e - торлы sacralis, e – сегiзкөздiкfrontalis, e – маңдайлық C. alveolaris, e - альвеолярлыmandibularis, e – төменгi жақтық buccalis, e –жақтықmaxillaris, e- жоғарғы жақтық dentalis, e – тiстiк nasalis, e – мұрындық infraorbitalis, e - көз қарашығы астыoccipitalis, e - шүйделік mentalis, e – иек асты orbitalis, e – кµздік mollis, e – жұмсақsphenoidalis, e – сына тєрізді №7. Тақырыбы: Сын есiмдердiң салыстармалы және күшейтпелi шырайларыСабақтың жоспары:1. Салыстырмалы шырайдың жасалу жолдары2. Күшейтпелі шырайдың жасалу жолдары3. Сын есiмдердiң зат есiмдер қатарына көшуi (субстантивация)Латын тiлiнде сын есiмнiң үш шырайы бар: жәй шырай, салыстырмалы шырай, күшейтпелi шырай. Латын тiлiнде сапалы сын есiмдердiң ғана шырайлары болады: кiшкентай, үлкен, терең, ақ , дөңгелек , жақсы.Салыстырмалы шырайдың жасалу жолдарыСалыстырмалы шырай жәй шырай негiзiне m және f тектерiнде – ior жұрнағы, ал n – тегiнде ius жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Мысалы: Жәй шырай Салыстырмалы шырай Longus, a, um longior (m,f) longius (n)Ruber, bra, brum rubrior, rubriusBrevis, e brevior, breviusSimplex, icis simplicior, simpliciusСалыстырмалы

---

шырайдыңсөздiкформасыСалыстырмалы шырайдағы сын есiмдердiң сөздiк формасы екi жалғаулы сын есiмдер сияқты жазылады. Себебi m, f тектерiнiң жалғаулары ior , ал n- тегi - ius болып аяқталады.Мысалы: longior (m, f), ius (n) - ұзынырақ Rubrior, ius - қызылрақBrevior, ius - қысқарақ“Үлкен”, “кiшi”, “төмен”, “алдыңғы”, “артқы”, “жоғары” сын есiмдерiнiң салыстырмалы шырайда ќолданылып, ќазаќшаѓа жєй шырай болып аударылады.Бұл сөздер медицина терминологиясында өте жиi қолданылады. Сондықтан сөздердi құру және пайдалануда ерекшелiктерi бар.“Үлкен” және “кiшi” сөздерiнiң әр шырайда негiзi әр түрлi болады: жәй шырайы: magnus, a, um - үлкен, parvus, a, um - кiшкентай; салыстырмалы шырайда: major, jus -үлкен, minor, us - кiшi2 major, jus;minor, us салыстырмалы шырай, медицина терминологиясында жұпты анатомиялық құрылымдарды атаған кезде пайдаланады.Мысалы: a/a major - үлкенқанат ; a/a minor – кiшi қанат. Ал тақ анатомиялық құрылымдарды айтқан кезде, жәй шырайда қолданылады: foramen magnum - үлкен тесiк. 3)“Жоғары”, “төменгi”, “артқы” және “алдынғы” сын есiмдерiнiң латын тiлiнде жәй шырайдағы формасы жоқ. Сондықтан олар салыстырмалы шырайда берiледi, ал қазақ тiлiне жәй шырай ретiнде аударылады.4) “Үлкен”, “кiшi”, “жоғарғы”, “төменгi”, “артқы”, “алдынғы” сын есiмдерi, көп сөзден тұратын терминдерде, тек қана зат есiмдi емес барлық сөз тiркесiн анықтайды. Сондықтан сөйлемде ең соңына жазылады. Мысалы: tuberculum thyroideum superius – жоғарғы қалқан тәрiздi төмпешiк.СалыстырмалышырайдағысынесiмдердiңжiктелуiСалыстырмалы шырайдағы сын есiмдер III жiктеуде жiктеледi, iлiк септiгiнде is- жалғаумен аяқталады. Iлiк септiгiнiң жалғауы ер тегiндегi формасына жалғанады.Nom.Sing -ior, -ius.Gen. sing -ioris, -ioris. Мысалы: anterior, ius – anterioris.NB – көңiлбөлiңіз.Салыстырмалы шырайдың iлiк септiгi ұш текте де бiрдей болады.= + Мысалы: Nom.sing Gen.singMajor (m)

---

Major (f) majorisMajus (n)Prosterior (m)Prosterior (f) posteriorisPosterius (n) 

1. 
   Берiлген сын есiмдердi iлiк септiгiне қойыңдар.
   

Major, jus; minor, us; inferior, ius; anterior, ius; superior, ius; anterior, ius; brevior, ius; longior, ius; simplicior, ius; latior, ius; albior, ius; nigrior, ius.

2. 
   Сөйлемдердi аударып, iлiк септiгiне қойыңдар.
   

Processus superior, incisura superior, foramen superius, arcus posterior, facies posterior, ligamentum posterius, sulcus major, ala major, caput majus, cornu majus et minus, labium inferius, ramus superior, incisura ischiadica major, tuberculum obturatorium posterius.Musculus scalēnus anterior, tuberculum musculi scalēni anterioris, processus articularis superior, caput superius musculi pterygoidei lateralis, cingulum membri superioris, tuberculum mediale processus posterioris tali, tendo musculi tibialis posterioris, nervus cutaneus brachii lateralis inferior. ЖаңасөздерI жiктеудегi затесiмдер:A. bursa, aef- қап, қалта valvula, aef - қақпақшаpleura, aef – плевра (өкпенi жабатын vena portae – қақпа венасыжұқа қабық) II жiктеудегi затесiмдер:A. cerebellum, i n – мишық nervus, i m – жұйкеcerebrum, i n -үлкен ми nodus, i m – түйiнencephalon, i n – бас миы oculus, i m – көзganglion, i n – жүйкелiк түйiн ostium, i n – тесiкI топтағысынесiмдер:A. cavus, a, um - қуыстық Б. cutaneus, a, um- терiлiкlaryngeus, a, um –көмейлiк ischiadicus, a, um – шонданайлық magnus, a, um – үлкен latus, a, um – кеңparvus, a, um – кiшi longus, a, um - ұзынpharyngeus, a, um – жұтқыншақтық mastoideus, a, um - емiзiктiкprofundus, a, um – терең squamosus, a, um - қабыршақтықII топтағысынесiмдер:A.auricularis, e – құлақтық C. lacrimalis, e – көз жастықdorsalis, e – арқалық lingualis, e - тiлдiкfacialis, e – беттiкmuscularis, e – бұлшық еттiкparietalis, e – төбелiкventralis, e – iшкi жақ (вентральды)Сынесiмнiңсалыстырмалышырайы:A.anterior, ius – алдыңғы minor, us – кiшiinferior, ius – төменгi posterior, ius - артқыmajor, jus - үлкен superior, ius – жоғарғыСын есiмнiң күшейтпелi шырайыКүшейтпелi шырай жәй шырай негiзiне –issim жұрнағы мен us(m), a(f), um(n) жалғаулары жалғану арқылы жасалады.

---

Тектік жалғаулары us(m), a(f), um (n) Longissimus, a, umBrevissimus, a, um+ +  Ал -er – жалғауымен аяқталған сын есiмдерге күшейтпелi шырайда -rim – жұрнағы мен us, a, um тектiк жалғаулары жалғанады. Мысалы: ruber, a, umruber-rimus, a, um.Негiздерi әртүрлi сынесiмшырайларыӘр түрлi шырайларда негiздерi толық өзгеретiн бiрнеше сын есiмдер бар.Жәй шырай Салыстырмалы шырай Күшейтпелi шырайmagnus, a, um major, ius maximus, a, umparvus, a, um minor, ius minimus, a, um Жалпысынесiмдертуралымәлiмет

Сын есiмдер түрлерi	Жалғаулар саны	Тектiк жалғаулары	Мысалдар
Сын есiмдер I тобы	3	- us, -a, -um - er, -a, -um	londus, a, um dextev, dra, trum
Сын есiмдер II тобы	3 2 1	еr, -is, -e іs, -e -s -ns - x	celer, is, e frontalis, e teres, etis sapiens, ntis simplex, icis
Салыстырмалы шырай	2	-ior, -ius	major, jus
Күшейтпелi шырай	3	-us, -a, -um	latissimus, a, um

I, II топтағы сын есiмдер, салыстырмалы және күшейтпелi шырайлар зат есiмдермен өздерiңiз бiлетiн ережелер бойынша байланысады. Ал II топтағы үш жалғаулы сын есiмдер -er, -is, -e зат есiмдермен жалпы ереже бойынша байланысады және медицина терминалогиясында олар өте сирек кездеседi.Бiр жалғаудан тұратын сын есiмдер зат есiмдермен ереже бойынша байланысады. Бұл сын есiмдердiң жалғауы барлық текке бiрдей болғандықтан, зат есiммен байланысқанда да бiрдей болады.Мысалы: herpes (m) simplex - жәй герпесArticulatio (f) simplex - жәй буын epithelium (n) simplex - жәй эпитемийБiр жалғаулы сын есiмдер барлық II топтағы сын есiмдер сияқты III жiктеу түрiнде септеледi. Осы кезде олардың iлiк септiгi негiзi өзгередi. teres teretis дөңгелек biceps bicipitis екi басты

---