Файл: 25660-1.pdf

туль помню, як мы кляліся. У нас у абодвух вочы былі поўныя слёз. Калі цяпер рассяржуся на Качановы штучкі, на яго балбатню, хочацца пляснуць яго на партыйным бюро, але кожны раз я ўспамінаю тую нашу дзіцячую клятву. А ён, свінтух, папракае, што я ліберал, беспрынцыповы, добранькім з усімі хачу быць... Але што гэта я пра Качанка? Ты яго і так добра знаеш. У мяне ў галаве ўсё роўна як пакрышыліся зубцы шасцярон счаплення і ўключаецца не тая перадача. Скачу думкамі, што белка тая,— з яліны на бярозу. Не бойся. З галавой у мяне нармальна. Проста ўзбунтаваў мяне гэты гад. Усё ўзбунтаваў. Усё перамяшалася. Жыццё маё. Хаджу па хаце перад табой. Тэлевізар, камод, гардзіны прыгожыя. Ты... маці маіх дзяцей...

А сам — там, у той хаце, у нашай старой. І ты — мая матка, і ты бароніш мяне ад іх... Ты знаеш, яна — што птушка, але ёй не было куды адляцець, каб адвесці іх ад нас, ад дзяцей. Ці яна не ўмела гэтага зрабіць? Слухай, яна ж была вельмі маладая, ёй не было і трыццаці... Нам ужо па сорак з гакам.

—Супакойся, Ваня.

—Ты не думай... Я спакойны. Мяне ажно страшыць, што я такі спакойны. Я магу заплакаць, успомніўшы матку, але ты не глядзі на гэта. Ад гэтага мне будзе лягчэй. Знаеш што? Давай не пойдзем сёння да Каржова. Мне не хочацца туманіць галаву гарэлкай.

—Не пойдзем.

—Дык было так. Я пазбягаў паліцаяў, баяўся, што яны зноў пачнуць выпытваць, дзе бацька. Але калі ўбачыў, што Шышка пайшоў

унаш двор... Не, я не ўбачыў. Я гуляў ў Даніленкаў, было нейкае свята, Мікола, ці што, у акупацыю пільнаваліся свят, не работалі. Мне сказала Вольчына маці, што да нас пайшоў Шышка. У мяне пахаладзела ўсяродку, і я кінуўся дадому, каб абараніць матку, Аньку...

Цяпер, можа, гэта смешна, але ў сваім двары на дрывотніку я схапіў калун. Цяжкі такі для той маёй сілы. Смешна, праўда? Што б я зрабіў тым тупым калуном узброенаму паліцаю? Ускочыў у сенцы... Але дзверы ў хату былі няшчыльна зачынены, і я пачуў галасы, маткі і Шышкі. Яны гаварылі спакойна, здалося, што матка жартавала. Каб не тая жартаўлівасць у матчыным голасе і не словы яе, якія я адразу пачуў, каб у хаце крычалі ці, наадварот, маўчалі, то, відаць, я, распалены, уваліўся б туды з калуном у руках. Але матка сказала як бы са смехам:

«Хіба мала вас, ахвотнікаў, да чужых баб? Вон, кажуць, І ты ад маладой жонкі да старой кулажанкі ездзіш».

Я ўжо знаў, якія размовы дарослыя нам, малым, не даюць слухаць. Таму стаіўся... Сорамна, ты знаеш, зрабілася. І з панталыку я

быў збіты такімі словамі і такой матчынай... як гэта назваць?.. весялосцю, ці што. Каб на цяперашні розум, то, канечне, за гэтай весялосцю пачуў бы другое — і страх, і трывогу... усё, з чым яна жыла тады. Як чуў гэта ў тваім голасе. Ты смяешся, а я чую, што табе хочацца плакаць.

—Калі гэта было, Ваня?

—Было, Тася, было. У жыцці ўсё бывае. Даводзілі цябе і я, і дзеці, і людзі. Ты не помніш етага, каб я чуў, што табе хочацца плакаць, і

яне хацеў... я не хочу, штоб ты плакала. Я знаю, што гэта такое, калі маткі плачуць. Канечне ж, маме хацелася плакаць. А яна смяялася. Шышка сказаў:

«Не распускай плётак, Алёна». Матка адказала:

«Я іх не распускаю, Рыгорка. Я маўчу».

«Ты маўчыш, гэта праўда. Ты сядзіш цяпер, што мыш над веткам. З такім пузам. Але людзі... ты знаеш нашых людзей... калі б яны і бачылі, што хтось хадзіў да цябе, усё роўна не паверылі б, што ты нагуляла. Не тая ты баба, Алёна. Цябе твая залоўка, манашка, пракляла б. Ого! Яна на парог не ступіла б. А так ходзіць да цябе кожны божы дзень. Памагае. Мы з тваёй хаты вока не спускаем».

Гэта ён пра цётку Хвядору. Калі бацька сказаў, што ў мяне будзе брацік ці сястрычка, я таксама здагадаўся, чаго часта прыходзяць баба і цётка. У мяне гарэлі вушы, што я слухаю такія сакрэты. А Шышка вёў сваё:

«Ад народу, Алёна, не схаваешся. Ого, каб да цябе хто хадзіў, як бы загудзелі ўсе, уся Добрынка».

Матка сказала:

«А чаго яму хадзіць? Магу я хадзіць. Кажуць, не толькі ты ездзіш, але і Кулажанка прыбягае сюды. Павыдзірае ёй калі-небудзь косы твая Марына».

Мне ажно страшна стала, што матка так задзіраецца з паліцаем,— рэжа яму ў вочы праўду: аб тым, што Шышка дрэнна жыве са сваёй маладой жонкай,— пра гэта гаварылі бабы, калі збіраліся разам. Я баяўся, што Шышка ўзлуецца і пачне калі не біць матку, то лаяцца паганымі словамі. Што тады рабіць мне? Але паліцай неспадзявана для мяне рагатнуў. А тое, што ён сказаў, прымусіла мяне замерці:

«Во ета праўда. У ета я паверу, што не ён ходзіць да цябе, мы яго даўно б злапалі. А ты ходзіш да іх у атрад. А за табой, чортавай бабай, хіба ўгледзіш?»

Матка рассердзілася, ды тут і я пачуў у яе голасе страх: «У які атрад? Што ты пляцеш, Рыгорка? Адумайся».

Шышка сказаў:

«У партызанскі. Дзе твой Карней. Як ён завецца?» «Хто завецца?» — здзівілася матка.

«Атрад іх, у які ты ходзіш». «Не ў той бок я хаджу».

«Чорт іх знае, у якім яны баку. Ого, штоб мы зналі! А як завецца

— знаем. Атрад Сталіна. Во якія верныя Сталіну. Як богу. І тут без яго не могуць жыць. Да хана ім усім скора будзе разам са Сталіным. Гітлер вон куды дабраўся. Да Волгі. Да Сталінграда. Пад корань сячэ вашага Сталіна».

Пра Сталінград я чуў. Крычалі гэтыя ж паліцаі, тайна гаварылі паміж сабой людзі, старыя мужчыны. Дзед Качанок цяжка ўздыхнуў, што немцы так далёка ўглыбіліся ў матухну Расію, праніклі ў самае сэрца, бедаваў так моцна, што ажно пацішэў, не лаяўся.

Можа, як нішто, бедаванне старога перадало і мне, малому, трывогу за далёкі горад. Я думаў, што там, у тым горадзе... у Сталінградзе... ёсць нейкае вялікае-вялікае сэрца, яно б'ецца, і ад таго жывуць усе гарады, сёлы, усе людзі, жыве і ваюе Чырвоная Армія... Я знаў: калі сэрца прабіваюць, чалавек адразу памірае; усё жывое памірае, калі ўдарыць у сэрца. Ты знаеш, я помню той страх, які перажываў, калі ў тыя дні гаварылі пра Сталінград. У вачах у мяне, у галаве стаяла, як нямецкія танкі, такія, што ішлі па шашы міма Добрынкі, усе машыны і ўсе салдаты лезуць на гару, на якой ляжыць сэрца. Чаму на гары, з чаго з'явілася гара — не знаю. Гэта як сон. Можа, гару я прыдумаў, штоб немцам было цяжэй дабрацца туды. Шышка таксама сказаў матцы пра Сталінград. Але яго словы не спалохалі. Ён не сказаў пра сэрца, што вось-вось удараць у сэрца. Ён сказаў, што там «сякуць Сталіна пад корань». Дурное, на мой розум, сказаў. Я знаў, што Сталін у Маскве, пра гэта шапталіся мужчыны. І чалавек не дзерава, ніхто яго пад корань не падсячэ, у нас гаварылі гэтыя словы проста так, часцей — каб пастрашыць. «Падрэжу я цябе пад корань» — калі мужчыны ў карты гулялі, так гаварылі. Таму я падумаў, што не так ужо добра ўсё ў немцаў, калі Шышка так гаворыць. І матка яму добра сказала, гэта я запомніў, знаеш, калі падслухоўваеш пад дзвярмі, усё запамінаеш; яна сказала, што ніхто не знае, дзе той корань, які трэба падсекчы, і што глыбокі ён, корань, не дакапацца да яго. Шышка ажно свіснуў:

«Вунь ты, кажа, як! Адразу відно; набралася партызанскага духу. Камісаркай стала!»

Голас матчын задрыжаў, гэта я пачуў... Больш яна не жартавала.

«Рыгор, што гэта ты ўцяльмяшыў сабе ў галаву? Дзе я магла набрацца такога духу? Ад каго?»

«Ад каго! Ад Карнея свайго!» «Пра што ты кажаш! З таго дня, як у ваенкамат правяла, то я

яго толькі ў снах бачыла. Няхай не сыду з гэтага месца. Божухна мой! За што ты мяне караеш? Ну саграшыла дурная баба. Слабая наша сястра перад вамі, чарцямі. Вы — што мёд... Салодкія, таму ліпнеш да вас».

«Скажы, хто ён, можа, тады паверу. Ці са мной саграшы». «Пабойся бога, Рыгор. І ў таго чорта жонка ёсць. Яна мяне са

свету зжыве. І яго. Матцы роднай не прызнаюся. Аднаму Карнею скажу, калі, дасць бог, вернецца, не пакладзе галовачкі сваёй. У ногі ўпаду, пакаюся. Можа, даруе... Я ўжо і так пакарана за грэх свой».

Пад цяжкімі крокамі зарыпелі масніцы. Шышка ішоў да дзвярэй. Я схаваўся за бочку, што стаяла ў сенцах, усё яшчэ трымаючы калун. Каб паліцай крануў матку, я ўдарыў бы яго гэтым калуном. Я дрыжаў увесь ад напружання, уяўляючы, як секану па галаве, як пырсне кроў... Але ці рассячэ тупы калун Шышкаву галаву ў шапцы? Крыві я баяўся з малых гадоў. Апаноўваў двайны страх: ад думкі, што я раскалю чалавеку галаву, трохі не рабілася млосна, але дух і сілу даваў другі страх — што не хопіць у мяне сілы зрабіць гэта, і я збіраў яе, сваю сілу, дрыжучы і млеючы, перабіраючы пальцамі слізкае тапарышча, каб узяць яго лаўчэй, каб ударыць з размаху.

Не, Шышка не зачапіў матку. Ён загаварыў ад дзвярэй. Голас яго быў пагрозлівы, злосны:

«Во што, Алёна. Дурыць галаву ты можаш каму хочаш, толькі не мне. Сыну свайму раскажы, што яму бусел прынясе брата ці сястру. Так і ён не паверыць. А мне... мне ты скажы дзякуй. Каб не я, даўно б ты была ў горадзе ў камендатуры. Там цябе прымусілі б сказаць — і хто, і дзе. Але больш на мяне не надзейся. Нада мной начальства ёсць. І такія, як Лапай. Ён усё знае, што творыцца ў сяле. Адно табе скажу. Перадай свайму Карнею... Калі даражыць роднымі дзецьмі, няхай кідае банду. На што яны, ідыёты, надзеюцца? Немец вон дзе!.. Скажы яму; пяройдзе да нас — даруюць яму і парційнасць, і парцізанства. Начальнік наш таксама быў парцейны... Тут я слова даю — не зачэпяць яго. Жывіце, сейце, раджайце... Так і перадай яму».

«Каб было каму перадаваць. Можа, яго даўно на свеце няма»,— матка ўсхліпнула.

Шышка па-конску гагакнуў і злосна сказаў:

«Не прыдавайся, Алёна. Чула, як раней казалі: Масква слязам не верыць? Яны з табой не будуць гаварыць так, як я.

Ён выйшаў у сенцы, дзвярмі не стукнуў, прычыніў іх ціха і пастаяў ля іх. Мне здалося, што ў прыцемку сенцаў ён шукае мяне, і я сціснуўся ў камячок. Не ад страху — ад бяссілля, бо тут толькі сцяміў, што даволі мне падняцца з-за бочкі, як ён злапае мяне і задушыць, як кот мыш. І не толькі мяне, але можа забіць і матку, і Аньку. Не, відаць, не гэта я сцяміў у той міг, гэта я зразумеў пазней, калі Шышка пайшоў, а я доўга яшчэ сядзеў за бочкай. Тады я адчуў, што не магу ўдарыць сякерай. Страшна было падумаць, што я... я, малы, магу забіць чалавека, свайго вяскоўца, суседа... Ад страху, ад бяссілля, ад усяго разам хацелася зараўці на ўсе сенцы, на ўсю хату. Каб прыбегла матка, узяла на рукі, як брала яшчэ нядаўна. Я не супраціўляўся б, хоць ужо з год саромеўся лашчыцца да яе, узлазіць на прыпол, як Анька. А як жа — мужчына, гаспадар! Я хацеў быць мужчынам. У сем гадоў. Але я быў дзіця. Як усе дзеці. Ты помніш, якім быў Карней у сем гадоў? Як яны запалілі салому пад Мацвеевым хлявом. Помніш?

—Ага.

—Чаму ты такая маўклівая?

—Я слухаю цябе.

—Ты ніколі так не слухала.

—Мне сорамна, што я слухала не так, як трэба, калі ты расказваў пра трагедыю тваёй сям'і. Я была маладая, дурная. Я не ведала гора. Бацькі мае жывыя былі. Я жыла сваім шчасцем. А пасля... калі я паразумнела, ты мала расказваў пра маці. Больш пра бацьку, пра партызан, пра атрад...

—Гэта я для Карнея. Ён ганарыцца, што дзед яго і бацька партызанілі. Я магу лічыць сябе партызанам. У атрадзе я здорава навучыўся страляць з кулямёта. Калі была блакада і раніла Васю Мігая, яго ў плячо раніла, і ён не мог страляць, я ўсю раніцу біў па грэблі ў Свішчах, а ён, Вася, зараджаў дыскі. Убачыў я, як кульнуліся ад маіх стрэлаў два матацыклісты, яны хацелі дагнаць наш абоз...

Астатнія заляглі, не адважыліся ехаць па грэблі, там не разгонішся, насціл з бярвення, стары, выбіты... А мы з-за балота білі, з маёнтка. Ды ты не была там. Я цябе зваджу. Там многае змянілася, і балота таго няма. Але я пакажу табе, адкуль я страляў. Ты знаеш, гэта была найбольшая радасць мая, калі я ўбачыў, як фашыст кульнуўся і матацыкл паляцеў у канаву. Я помсціў. Бывае радасць і ад таго, што ты забіў. Для мяне была. Гэта было вясной сорак трэцяга. Яшчэ жывы быў бацька. Бацька і забраў нас з Васем адтуль. Ён хапіўся, што мяне няма ў атрадзе, і вярнуўся шукаць, чалавек пяць партызан прыехала на конях. Каб не бацька, нам туга было б: немцы абышлі ля Гарнастаяў і акружылі нас. Мы да ночы хаваліся ў чароце пад Рослякамі,

завязаўшы коням храпы, каб не заржалі. Толькі ўначы прарваліся да сваіх. Ты знаеш, Вася Мігай... ён быў, як Карней, яму было семнаццаць. І ты знаеш, ён жартаваў, калі мы адбіваліся з ім, быццам не ваяваў, а гуляў у вайну, як цяпер малыя гуляюць. Калі бацька прыехаў і ўзяў нас у маёнтку і мы хаваліся ў балоце, ён таксама байкі расказваў, пра дзяўчат усё, бацька, помню, асек яго, каб пры малым не распускаў язык. Лічылі, што рана ў Васі пусцяковая, каб сур'ёзная, то не да дзяўчат яму было б... Цяпер я знаю, што ўсё ён сачыняў, што нікога ў яго не было... ці пацалаваў ён хоць адну дзяўчыну?.. Я ж кажу, як Карней наш, дзіця — як на цяперашнія нашы з табой гады, проста хацелася хлапчыну паказаць сябе бравым партызанам, таму і прыпісваў сабе ўсё, што чуў ад другіх, што вычытаў у кніжках. Слухай, а можа, ён чуў смерць і яму хацелася сказаць людзям пра сваё жаданне палюбіць? Ты знаеш, калі мне бывае цяжка, я думаю пра яго, пра Васю Мігая. Яшчэ ў балоце ён смяяўся... Мяне вёз бацька, трымаў перад сабой на холцы каня. А Вася сеў ззаду ў партызана, абняў яго, каб не зваліцца. Там, на краі балота, былі яго апошнія словы: «Эх, дзядзька Мацвей, каб замест цябе сядзела мая Манька, хіба так я абняў бы яе». Мацвеў яго мацюкнуў. А калі мы вырваліся, за Рослякамі нас абстралялі, праскакалі галопам да Каранёўскага лесу, то там, калі спыніліся, каб даць коням астыць, Вася абмякла ссунуўся з каня ўжо без памяці. Так, не прыходзячы да памяці, і памёр пад вечар таго дня. Калі Васю хавалі, бацька плакаў. Туліў мяне да сябе, казаў: «Вось так, сынок, а мы на яго цыкалі...» Але што гэта я пераскочыў, лічы, на год наперад? Пра Васю я расказваў. Ты помніш? Калі Валька прыехала са сваімі сябрамі. І ў школе я расказваў. У Дзень Перамогі. Ты мне седуксен давала, штоб я там не хваляваўся...

—Табе вельмі цяжка сёння?

—Я не знаю, як гэта назваць. Я ўсё, здавалася, перажыў, і тады,

іў дзетдоме, і калі ў цёткі жыў да цябе, да ўсяго быў гатовы, да любых удараў судзьбы. Мне думалася, што іншым яно і не можа быць, чалавечае жыццё. Але яно стала зусім іншым. Цяпер я знаю, што такое шчасце. Але ў шчасці таіцца небяспека. Я пачаў забываць перажытае. Я рэдка ўспамінаў тых, хто застаўся там, у вайне. А тут усё нахлынула. Я казаў ужо табе: для мяне быдта час перавярнуўся.

Я стаяў у сельмагу, глядзеў, як ён купляе... багата купляе, нарочна, сволач, паказвае: во, які я жывучы, вы мяне пахавалі, забыліся на мяне, а я — во я, і жыву не бядней за вас. Адных хустак, можа, дзесятак купіў. Дуры етай Плісцы там жа падарыў. Ты знаеш, як мяне ўдарыла, калі яна пацалавалася з ім. Аглушыла проста. Страшна

стала. А калі ўсе так забылі і даравалі? Не з паліцэйскіх жа гэтая Пліска. Не з кулакоў. Кума. Хто ў каго хрысціў?

—Усе не маглі забыць, Ваня.

—Я чаму ўспомніў Васю? Я яго і там успомніў, у сельмагу. Мне там захацелася легчы за кулямёт. Ад таго такжа стала страшна, Тася, што захацелася за кулямёт... Пасля вайны мне ні разу не хацелася страляць. Мяне крыўдзілі. Я сварыўся. Біўся. Злаваў... Каюся, часам хацеў крыўдзіцелю нядобрага. Але ніколі мне не хацелася легчы за кулямёт. А яшчэ мне страшна ад думкі, што мы роўныя з ім... перад законам. Я — роўны з Шышкам? І ты? І дзеці нашы? Ты знаеш, як цяжка згадзіцца з такой думкай? Таму мне і захацелася расказаць табе ўсё па парадку. Не так, як раней, абрыўкамі. Калі мы сустрэліся з табой, я ўсё яшчэ не мог расказаць усяго. А потым — помніш — у нашу першую вясну, калі ты ўжо хадзіла Валькай, я павёў цябе ў Падказінае, на тое месца, дзе я тады сустрэўся з бацькам... Калі я быў

удзетдоме і прыязджаў да цёткі, я туды нярэдка хадзіў... Садзіўся на пянёк і... плакаў. Ад свайго сіроцтва. А з табой я перастаў лічыць сябе сіратой. Я доўга не быў у Падказіным. А ў той дзень мяне пацягнула туды. І я павёў цябе. Я хацеў там пра ўсё расказаць, што я перажыў. Але лес звінеў птушынымі галасамі. Ты была як птаха. Вялікая. Радасная. Знайшла гняздо драздоў. Там былі галышы. Яны шырока раскрывалі дзюбкі. Ты ўзяла аднаго, пацалавала ў дзюбку і сказала: «Хадзем. Не будзем пужаць матку. Няхай корміць іх, галодненькіх».

—А я не помню. Мы столькі разоў хадзілі з табой у лес.

—Ты прымала роды, а сама баялася сваіх першых родаў. І я хацеў расказаць так, каб ты зразумела, з якім страхам жыла мая матка і як мужна яна паводзіла сябе. Але дразды тыя, галышы... Ты пацалавала птушанятка, і я падумаў, што нельга табе ў тваім становішчы расказваць... У дзетдоме я нікому не расказваў, як ратаваўся. Пісьменнікі прыязджалі, распытвалі мяне, я і ім не сказаў... дзе сядзеў у тую ноч... Я караў сябе, што не кінуўся ратаваць матку, Аньку. Гняло гэта мяне, малога. О, як гэта мучыла мяне! Аднаму бацьку я сказаў пра ўсё. Ён сціснуў мяне ў абдымках... «Сыночак, пра што ты думаеш, дурненькі! Што ты зрабіў бы ім? І цябе не было б, адзінай радасці маёй». Цяпер я панімаю... Праўда, што я зрабіў бы ім? Іх увалілася ў хату чалавек восем, не менш, немцы-жандары, паліцаі... Лапай...

Шышка гэты. Чалавекі? Хіба яны чалавекі? Тася! Цяпер я магу... я хачу пра ўсё расказаць. Табе, дзецям сваім. Усяму сялу... Пачакай. На чым я спыніўся?

—Ты сядзь. Супакойся. Я дам табе напатол.