Файл: авимед кпсалалы колледжі Техникалы жне ксіптік білім беру Мамандыы 09160100 Фармация.docx
ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 09.11.2023
Просмотров: 1165
Скачиваний: 6
ВНИМАНИЕ! Если данный файл нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам.
NB – көнiл бөлiңiзБұл жұрнақтармен жасалған зат есiмдер I, II жiктеулерде жiктеледi. Сөз құраушы негiз қай текте тұрса, олар сол текте болады. Мысалы: nodus, -i m – nodulus; vas, vasis n – vasculum;а) III жiктеудегi зат есiмдерге –cul жұрнағы жалғанады.б) түбiрi дауысты дыбыспен аяқталған сөздерге –ol жұрнағы жалғанады.в) ell, ill жұрнақтарымен 2 түрлi кiшiрейтiлген зат есiмдер жасалынады . Мысалы: capsa-жәшiк, capsulla-капсула , capsella-кiшi жәшiк.г) егер сөз түбiрiнде r,l,m,n дауыссыз әрiптерi болса, онда кiшiрейтiлген мағынадағы зат есiмдер ell жұрнағы арқылы жасалады. Мысалы: cerebrum-cerebellum.д) кейбiр жасанды жолмен жасалған зат есiмдердiң кiшiрейтiлген мағынасы болмайды: gastrula, blastula, monula.I. Қимыл әрекеттi бiлдiретiн зат есiмдер –io жұрнағы жалғану арқылы жасалады.
Ескерту: Бұл жұрнақпен жасалған зат есiмдер операция түрлерiн, зерттеу тәсiлерiн, емдеу, физиологиялық қызметтерiн бiлдiредi.II. Iс қимылды жасайтын және iс әрекеттi жүзеге асырушы мағынасын бiлдiретiн зат есiмдер -or- жұрнағы арқылы жасалады.
ІІІ. Iс-қимыл нәтижесiн бiлдiретiн зат есiмдер –ura жұрнағы арқылы жасалады.
СынесiмжұрнақтарыI. Сөз құраушы негiздiң белгiлерiн “бай, жеткiлiктi” деген мағына беретiн сын есiмдер жасалады.
II. Сөз құраушы негiздiң белгiсiмен “қамтамасыз етiлген” деген мағынаны беретiн сын есiмдер жасалады.
III. Сөз құраушы негiзден “тұрады” деген мағынаны беретiн сын есiмдер жасалады.
IV. Сөз құраушы негiзге “қатысты” “тиiстi” деген мағынаны беретiн сын есiмдер жасалды.
V. Сөз құраушы негiзге “ұқсас, сәйкес” деген мағынаны беретiн сын есiмдер жасайды.
VI. Сөз құраушы негiзге “тасушы, жеткiзушi” деген мағынаны беретiн сын есiмдер жасайды.
VII. Сөз құраушы негiздi «жасаушы, тудырушы» деген мағынаны беретiн сын есiмдер жасайды.
I. Сөздiк талдау жасаңызTuberalis, tuberosus, tuberculum, tuberositas, tubercularis, tubulus, tuba, tubula, tubalis; bulla, bullosus; capitulum, capitalis; denticulus, dentalis; vesicula, vesicularis, vesicalis;II. Жұрнақтардыбөлiп, мағынасынтүсiндiрiп, аударыңдар.Cuticula, tuberculum, mammilla, frenulum, glomerulum, ossiculum, ventriculus, corpusculum, lingula, lingualis, lingularis, radicula, ventralis, dorsalis, tympanicus, caninus, meningeus, membranosus, cardiogenus, spongiosus, analis, femoralis, geniculum, maxillaris, coccygeus, carpeus, parotideus, tarseus, phalangeus, caroticulus, pubicus, neurogenus.
III. Аударып, жұрнақтармағынасынтүсiндiрiңдерPapilla, parotidea, ductus pancreaticus, fossa condylaris, fossula petrosa ossis temporalis, incisura fibularis, procesus styloideus, ductus hepaticus, os scaphoideum, palatum osseum, vena gastrica, m.gluteus, arteria meningea, ductuli prostatiсi, fossa canina maxillae, cavitas medullaris, cornu sacrale, apex ossis sacri, tuber ischiadicum, systema nevrosum centrale.IV. Клиникалық_терминдерд_i_аударыңдар'>Клиникалықтерминдердi аударыңдар Perforatio appendicis, abscessus chronicus, abscessus hepatis ,ascaridosus, glaucoma malignum pigmentosum, glaucoma juveniale, polypus mucosus simplex, polypusfibrosus, cancer papillaris, eruptio medicamentosa, ulsus gangraenosum, cysta dentalis radicularis, cysta palatina, cancer pulmonis.Жаңасөздерabscessus, us - aбцесс – iрiң infantilis, e – балалықacutus, a, um - жедел infectio, onis f - инфекцияbenignus, a, um- залалды infectiosus a,um – инфекциялықcancer, cri m – рак inflammatio, onis f - қабынуcancerosus, a, um - ракты juvenialis, e – жастық, жасcaries, ei f – тiс кариес (жегісі) malignus, a, um - залалдыchronicus, a, um - созылмалы morbus, i m - ауруcolica, ae f – колика (түйілу) paralysis, is f – паралич, сал болуcoma, atis n – естен тану, айрылу paralyticus, a, um – салдықcomatosus, a, um – ес, түссiздік paresis, is f - порезcysta, ae f - киста pneumonia, ae f - пневмонияcystosus, um- кисталық senilis, e – кәрiлiкdiabetes, ae m - диабет spasmus, i m – спазм (тарылу)diabeticus, a, um- диабеттiк spasticus, a, um – спазмалықdiffusus, a, um – дифузиялыќ trauma, atis n – жарақатeczema, atis n – экзема (жара) traumaticus, a, um – жарақаттықfractura, ae f – сынық ulcus, eris n – жара (язва)gangraenosus, a, um – гангренозды ulcerosus, a,um – жаралықglaucoma, atis n - глаукома varix, icis m/f – варикозды венаhernia, ae f - iсiк varicosus, a, um -варикозhernialis, e - iсiктiк ileus, i m – iшектiң түйiлуiicterus, i m - сары ауру14. Тақырыбы: Сөз құрау. Ерiктi және ерiксiз термино элементтер. Сөз құраудың кейбiр ерекшелектерi. Клиникалық терминология.Сабақтың жоспары:
iктi жәнеерiксiзтерминоэлементтерКөптеген күрделi терминдер грек-латын тiлдерiнде өз алдына сөз бола алады. Тек мына сөздер ғана қазiргi терминологияда өз алдына сөз болу қабiлетiнен айырылған: iatria емдеу, paideia - тәрбиелеу, оқыту; kardia - жүрек; penia - кедейлiк; philia - сүю, ынтығу; lalia - сөйлеу. Бұл сөздер қазiргi терминдердi басқа морфемалармен бiрiгiп қана қолданылады. Мысалы: психиатрия, ортопедия, тромбопения, спазмофилия.Медицина терминдерiнiң көп бөлiгi жұрнақтар арқылы берiлген негiздерден құралады. Бұл кезде көп қолданылатын грек жұрнағы –ia; Мысалы: haemorrhagia бұл сөз екi негiзден құралған; haemo қан + hagia- қанау, ia- жұрнағымен берiлген көптеген ТЭ-тер - өз алдында сөз бола алмайды. Олар әр уақытта басқа сөздермен бiрiгiп қана қолданылады. Тек кейбiр сөздер ғана бұл ережеге бағынбайды. Мысалы: phobia және ectomia.СөзқұраудыңкейбiререкшелiктерiМедицина терминологиясында 2 немесе одан да көп негiздердi бiр сөзге бiрiктiру үшiн, байланыстырушы дауысты дыбыс немесе интерфикс қолданылады. Ең көп қолданылатын дауысты дыбыс – o, ал i – сирек қолданылады. Грек тiлiндегi сөздерде – о, ал латын тiлiнде i - қолданылады. Мысалы: aur i – scalpium (auris - құлақ + scalpo - тазалау, кесу) - құлақ тазалағыш; viv-i ficatio (vivis – тірі, facio - жасау) – тiрiлту. Бiрақ жасанды түрде жасалған сөздерде бұл заңдылықтар сақталмайды. Латын сөздерiнде – о байланыстырушы дауысты дыбысы, ал грек тiлiнде –i - дауысты қолданыла бередi.Құралған сөздердiң бiрiншi бөлiгi сөздiкте немесе анықтамада байланыстырушы дауысты дыбыспен берiледi: thoraco - spondylo. Ал байланыстырушы дауысты дыбыс, егер 1-шi бөлiк дауысты дыбыспен аяқталса немесе 2-шi бөлiктегi дауысты дыбыспен басталса қолданылмайды. Мысалы: brady (грек. bradys – жәй); bradicardia: rhin (грек. rhis,rhinos – мұрын), rhin – encephalon. Сөзқұраушынегiздердiңварианттығы.Латын және грек тiлдерiнде зат есiмдер мен сын есiмдердiң сөздiк формасы атау және iлiк септiктерiнде өзгерушiлiк кездеседi. Мысалы: cortex, corticis, soma, somatos. Латын және грек тiлдерiнде негiз iлiк септiгiндегi формалары болып септеледi. Бiрақ кейбiр кездерде бұл сөздер вариантты түрде қолданыла бередi. Яғни сөздiң атау септiгiндегi немесе iлiк септiгiндегi формасы қолданылады: Мысалы: pan-, pant -барлық, бәрi (pan-demia, pant-o-phohia). Үш вариантты сөздер де кездеседi. Мысалы:
haemo, haemato, aemia - қан (haemo-globinum, haemato-logia, anaemia).КлиникалықтерминологияКлиникалық терминология дегенiмiз - ауру ағзаларына қатысты барлық мәселелердi қамтитын бөлiм. Бұл бөлiмдi кейде "патология" деп атайды (грек pathos-ауру+lagos-iлiм). Онда аурудың клиникасы оқытылады. Яғни аурудың белгiлерi, пайда болуы, физиологиялық қызметтерiнiң бұзылуы, ағзалар мен ұлпалардың құрылымының өзгеруi және емдеу тәсiлдерi қаралады. Клиникалық терминдердiң құрылымдық түрлерi әртүрлi.
| -io (tio, sio, xio) | Flex-um- иy Transsudat-um – терлеу | Flex-io- игiш Transsudat-io – транссудация |
| Or | Adduct – um - әкелу Flex – um – иiу | M.adductor-б.е. әкелушi Flexor – иушi б.е. |
| Ura | Apert um – ашу Incis um – ою | Apert ura – тесiк Incis – ura – ойық |
| -os,-us | Sguama – қабыршақ Verruс-a – сүйел | Sguamosus, a, um – қабыршақтық Verrue osus, a, um – сүйелдi |
| Lentus, a, um | Pus, pussis – iрiң | Puru-lentus,a,um-iрiңдi |
| Atus, a, um | Caud-a-қ±йрық Stri-a-жолақ | Caгd-atus, a, um – құйрықты Stri atus, a, um – жолақты |
| еus, a, um | Os, ossis – сүйек amyl – um – крахмал | Osseus, a, um– сүйектiк Amylaceus,a,um – крахмалды |
| al is, e ar is, e tic (us, a, um) (грек) | Coron a - тәж Clavical-a – бұғана Thorax,acis – кеуде клеткасы | Coron alis, e – тәждiк Clavienl-aris, e – бұғаналық Thorac – icus, a, um – кеуделiк |
| e (us, a, um) in (us, a, um) | Gaster, tris – асқазан Perone – кiшi жiлiншiк Pharynx,ngis– жұтқыншақ Palat-um – таңдай Ntev-us – жатыр Pelvis – жамбас | Gart-icus,a,um– асқазандық Peron-eus ,a,um – кiшi жiлiншiк Pharyng-eus,a,um– жұтқышақ Palat-inus,a,um– тандайлық Uter-inus,a,um– жатырлық Pelvinus,a,um– жамбастық |
| -ide (us,a,um) -ides (грек) -lorm (is,e) | Rhombos – ромб Delta – дельта Crux, cruris – крест | Rhomboideus, a, um – ромб тәрiздi Deltoideus,a,um – дельта тәрздi Cruci-formis,e – крест тәрiздi |
| -fer, a, um -fer, us phor, us,a,um | Semen, inis – ұрық Sudor, oris – тер Oon (грек) – тұқым | Semin-i-fer - ұрық тасушы Sudor-i-fer – тер шығарушы Oophorus – тұқым тасушы |
| -gen us, a, um -genes (грек) | Cancer – рак Pyon – iрiң Enteror – iшек | Cancero-genus – рак тудырушы Pyogenus-iрiң жасаушы Enterogenus- iшек ауруын тудырушы |
III. Аударып, жұрнақтармағынасынтүсiндiрiңдерPapilla, parotidea, ductus pancreaticus, fossa condylaris, fossula petrosa ossis temporalis, incisura fibularis, procesus styloideus, ductus hepaticus, os scaphoideum, palatum osseum, vena gastrica, m.gluteus, arteria meningea, ductuli prostatiсi, fossa canina maxillae, cavitas medullaris, cornu sacrale, apex ossis sacri, tuber ischiadicum, systema nevrosum centrale.IV. Клиникалық_терминдерд_i_аударыңдар'>Клиникалықтерминдердi аударыңдар Perforatio appendicis, abscessus chronicus, abscessus hepatis ,ascaridosus, glaucoma malignum pigmentosum, glaucoma juveniale, polypus mucosus simplex, polypusfibrosus, cancer papillaris, eruptio medicamentosa, ulsus gangraenosum, cysta dentalis radicularis, cysta palatina, cancer pulmonis.Жаңасөздерabscessus, us - aбцесс – iрiң infantilis, e – балалықacutus, a, um - жедел infectio, onis f - инфекцияbenignus, a, um- залалды infectiosus a,um – инфекциялықcancer, cri m – рак inflammatio, onis f - қабынуcancerosus, a, um - ракты juvenialis, e – жастық, жасcaries, ei f – тiс кариес (жегісі) malignus, a, um - залалдыchronicus, a, um - созылмалы morbus, i m - ауруcolica, ae f – колика (түйілу) paralysis, is f – паралич, сал болуcoma, atis n – естен тану, айрылу paralyticus, a, um – салдықcomatosus, a, um – ес, түссiздік paresis, is f - порезcysta, ae f - киста pneumonia, ae f - пневмонияcystosus, um- кисталық senilis, e – кәрiлiкdiabetes, ae m - диабет spasmus, i m – спазм (тарылу)diabeticus, a, um- диабеттiк spasticus, a, um – спазмалықdiffusus, a, um – дифузиялыќ trauma, atis n – жарақатeczema, atis n – экзема (жара) traumaticus, a, um – жарақаттықfractura, ae f – сынық ulcus, eris n – жара (язва)gangraenosus, a, um – гангренозды ulcerosus, a,um – жаралықglaucoma, atis n - глаукома varix, icis m/f – варикозды венаhernia, ae f - iсiк varicosus, a, um -варикозhernialis, e - iсiктiк ileus, i m – iшектiң түйiлуiicterus, i m - сары ауру14. Тақырыбы: Сөз құрау. Ерiктi және ерiксiз термино элементтер. Сөз құраудың кейбiр ерекшелектерi. Клиникалық терминология.Сабақтың жоспары:
-
Ерiктi және ерiксiз термино элементтер -
Сөз құраудың кейбiр ерекшелектерi. -
Клиникалық терминология.
iктi жәнеерiксiзтерминоэлементтерКөптеген күрделi терминдер грек-латын тiлдерiнде өз алдына сөз бола алады. Тек мына сөздер ғана қазiргi терминологияда өз алдына сөз болу қабiлетiнен айырылған: iatria емдеу, paideia - тәрбиелеу, оқыту; kardia - жүрек; penia - кедейлiк; philia - сүю, ынтығу; lalia - сөйлеу. Бұл сөздер қазiргi терминдердi басқа морфемалармен бiрiгiп қана қолданылады. Мысалы: психиатрия, ортопедия, тромбопения, спазмофилия.Медицина терминдерiнiң көп бөлiгi жұрнақтар арқылы берiлген негiздерден құралады. Бұл кезде көп қолданылатын грек жұрнағы –ia; Мысалы: haemorrhagia бұл сөз екi негiзден құралған; haemo қан + hagia- қанау, ia- жұрнағымен берiлген көптеген ТЭ-тер - өз алдында сөз бола алмайды. Олар әр уақытта басқа сөздермен бiрiгiп қана қолданылады. Тек кейбiр сөздер ғана бұл ережеге бағынбайды. Мысалы: phobia және ectomia.СөзқұраудыңкейбiререкшелiктерiМедицина терминологиясында 2 немесе одан да көп негiздердi бiр сөзге бiрiктiру үшiн, байланыстырушы дауысты дыбыс немесе интерфикс қолданылады. Ең көп қолданылатын дауысты дыбыс – o, ал i – сирек қолданылады. Грек тiлiндегi сөздерде – о, ал латын тiлiнде i - қолданылады. Мысалы: aur i – scalpium (auris - құлақ + scalpo - тазалау, кесу) - құлақ тазалағыш; viv-i ficatio (vivis – тірі, facio - жасау) – тiрiлту. Бiрақ жасанды түрде жасалған сөздерде бұл заңдылықтар сақталмайды. Латын сөздерiнде – о байланыстырушы дауысты дыбысы, ал грек тiлiнде –i - дауысты қолданыла бередi.Құралған сөздердiң бiрiншi бөлiгi сөздiкте немесе анықтамада байланыстырушы дауысты дыбыспен берiледi: thoraco - spondylo. Ал байланыстырушы дауысты дыбыс, егер 1-шi бөлiк дауысты дыбыспен аяқталса немесе 2-шi бөлiктегi дауысты дыбыспен басталса қолданылмайды. Мысалы: brady (грек. bradys – жәй); bradicardia: rhin (грек. rhis,rhinos – мұрын), rhin – encephalon. Сөзқұраушынегiздердiңварианттығы.Латын және грек тiлдерiнде зат есiмдер мен сын есiмдердiң сөздiк формасы атау және iлiк септiктерiнде өзгерушiлiк кездеседi. Мысалы: cortex, corticis, soma, somatos. Латын және грек тiлдерiнде негiз iлiк септiгiндегi формалары болып септеледi. Бiрақ кейбiр кездерде бұл сөздер вариантты түрде қолданыла бередi. Яғни сөздiң атау септiгiндегi немесе iлiк септiгiндегi формасы қолданылады: Мысалы: pan-, pant -барлық, бәрi (pan-demia, pant-o-phohia). Үш вариантты сөздер де кездеседi. Мысалы:
haemo, haemato, aemia - қан (haemo-globinum, haemato-logia, anaemia).КлиникалықтерминологияКлиникалық терминология дегенiмiз - ауру ағзаларына қатысты барлық мәселелердi қамтитын бөлiм. Бұл бөлiмдi кейде "патология" деп атайды (грек pathos-ауру+lagos-iлiм). Онда аурудың клиникасы оқытылады. Яғни аурудың белгiлерi, пайда болуы, физиологиялық қызметтерiнiң бұзылуы, ағзалар мен ұлпалардың құрылымының өзгеруi және емдеу тәсiлдерi қаралады. Клиникалық терминдердiң құрылымдық түрлерi әртүрлi.
-
Жєй сөздер