Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

Сусветнае прызнанне і падтрымку атрымала паслядоўная па­лі­ты­ка беларускай дзяржавы ў галіне ядзернага раззбраення. Упершыню ў гісторыі краіна, якая валодала ядзернай зброяй, дабрахвотна і без па­пя­рэд­ніх умоў адмовілася ад ядзернай зброі. З канца 1996 г. Рэспуб-ліка Беларусь дэ-юрэ і дэ-факта з’яўляецца без’ядзернай дзяр­жа­вай.

Беларусь з’яўляецца актыўным членам Руху недалучэння, зас­на­ва­на­га ў 1961 г. краінамі, якія адмовіліся далучацца да ваенных блокаў і імкнуліся праводзіць скардынаваную палітыку дзеля інтарэсаў улас­ных народаў.

Наша краіна – цэнтр узаемавыгадных інтэграцыйных працэсаў но­вых незалежных дзяржаў. Прыярытэтам застаецца інтэграцыя і раз­віц­цё ўзаемавыгадных стасункаў з Расіяй. У сваёй палітыцы Беларусь уліч­вае вялікі інтэграцыйны, энергетычны, рыначны патэнцыял Сад­руж­нас­ці Незалежных Дзяржаў, Еўразійскай эканамічнай супольнасці і ўся­ляк стымулюе развіццё гэтых структур. Беларусь вядзе актыўны дыялог з Еўрапейскім Саюзам, НАТО, Саветам Еўропы, АБСЕ.

Плённа развіваюцца адносіны Беларусі з дзяржавамі Ла­цін­с­кай Амерыкі. Устанаўленне дыялога на высокім узроўні па­зі­тыў­на адлю-стравалася на ажыўленні дзелавых кантактаў з ключавымі кра­і­на­мі рэ-гіёна – Венесуэлай, Бразіліяй і Аргенцінай у галіне су­мес­най рэаліза-цыі буйных эканамічных праектаў. Інтэнсіўна раз­ві­ва­юц­ца беларус-ка-кубінскія адносіны.

Прыярытэтным накірункам знешняй палітыкі застаецца нар­ма­лі­за­цыя партнёрскіх адносін з ЗША. Рэс­пуб­лі­ка Беларусь зацікаўлена ў раўнапраўным і ўзаемавыгадным ды­я­ло­гу, заснаваным на ўзаемнай павазе інтарэсаў дзвюх краін.

Такім чынам, за адносна кароткі перыяд самастойнага існавання Рэс­пуб­лі­ка Беларусь набыла паўнаварты статус еўрапейскай дзяржавы з уласнымі нацыянальнымі інтарэсамі і знешнепалітычнымі пры­я­ры­тэ­та­мі. Яна даказала здольнасць да незалежнага існавання ў су­по­ль­нас­ці суверэнных дзяржаў, наладзіла ўзаемавыгадныя сувязі з бо­ль­шас­цю дзяржаў свету. Уключэнне Рэспублікі Беларусь у сусветную сіс­тэ­му падзелу працы дазваляе нарошчваць эфектыўнасць на­цы­я­на­ль­най эканомікі, тым самым павышаючы ўзровень дабрабыту сваіх гра­мадзян.

Лекцыя 20. САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАЕ І ДУХОЎНА-

КУЛЬТУРНАЕ РАЗВІЦЦЁ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ НА МЯ­ЖЫ ХХ І ХХІ СТСТ.

Пытанні

1. Тэндэнцыі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь у 1990-2000 гг

2. Нацыянальная стратэгія ўстойлівага развіцця і беларуская ма­дэ­ль сацыяльна-арыентаванай эканомікі.

3. Праграма сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Бе­ла­русь на 2006-2010 гг. і яе рэалізацыя. Узрастанне ролі навукі на шляху да інфармацыйнага грамад-ства

4. Месца рэлігіі ў духоўным жыцці Рэспублікі Беларусь: уза­е­ма­ад­но­сі­ны дзяржа-вы і царквы.

5. Культурнае развіццё беларускага народа.

Працэс набыцця Рэспублікай Беларусь рэальнага суверэнітэту су­паў у часе з рэзкім пагаршэннем яе сацыяльна-эканамічнага ста­но­віш­ча. Сістэма кіравання ўсім народнагаспадарчым комплексам ака­за­ла­ся разбалансаванай. Парушыліся сувязі паміж рэспублікамі, а разам з імі – пастаўкі паліва і сыравіны, збыт гатовай прадукцыі. У выніку за 1991–1994 гг. выпуск прамысловай прадукцыі ў рэспубліцы ска­ра­ціў­ся на 31 %. Сабекошт прадукцыі сельскай гаспадаркі знізіўся, а ра­зам з ім – і попыт калгасаў на тэхніку і ўгнаенні. Хранічны не­да­хоп срод-каў на выхад з крызісу ўскладняўся наступствамі Чар­но­бы­ль­с­кай ка-тастрофы, якія забіралі каля 16 % рэспубліканскага бюд­жэ­ту.

Адмоўным тэндэнцыям у развіцці народнай гаспадаркі паспрыяў і Са­вет міністраў на чале з прэм’ерам В. Кебічам, які ўзяў на ўзбраен-не лі­бе­ра­ль­ныя метады эканамічных пераўтварэнняў і пераклаў ас­ноў­ны цяжар па іх ажыццяўленні на плечы працоўных («шокавая тэ­ра-пія»). У выніку, нягледзячы на дэфіцыт прадуктаў і тавараў першай не­аб­ход­нас­ці, кошт на іх рэзка ўзрос. У адрозненні ад многіх саюзных рэс­пуб­лік, беларускі ўрад замарудзіў з увядзеннем на­цы­я­на­ль­на­га плацёжнага сродку. У выніку грамадзяне былога СССР імкнуліся пат­ра­ціць савецкія рублі на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, купляючы ўсё, што было ў продажы – ад тэлевізараў да будаўнічых матэрыялаў. Каб зменшыць «вымыванне тавараў», давялося абмежаваць іх набыц-цё праз увядзенне талонаў і адмысловых спажывецкіх кніжак. Толькі ў 1992 – 1995 г. у нашай краіне стаў уводзіцца свой беларускі рубель.

Пасля зацверджэння Вярхоўным Саветам праграмы ажыц­цяў­лен­ня эканамічных рэформ, частка насельніцтва спрабавала ска­рыс­таць свае сілы ў новых формах гаспадарання. Так, вяс­коў­цы і гараджане набывалі права на ўтварэнне фермерскіх гаспадарак. У 1991 г. Савет Міністраў ініцыіраваў перадачу часткі дзяржаўнай улас­нас­ці працоў-ным калектывам і прадпрымальнікам. Да кан­ца 1992 г. было перада-дзена 190 прадпрыемстваў. Актыўную ролю на бе­ла­рус­кім рынку ста-лі адыгрываць замежныя бізнесмены, якія з 1991 па 1995 гг. стварылі 889 уласных і 1 836 сумесных з беларусамі прад­п­ры­ем­с­т­ваў.

На хвалі развіцця рынку ўдалося ўзбагаціцца тым, хто быў бліжэй да ўлады і мог за ат­ры­маць ільготны крэдыт у банку, каб затым набы-ць на яго тэхніку, не­ру­хо­масць і г. д. Асноўная ж маса ўкладчыкаў ашчадных банкаў не ме­лі магчымасці забраць свае грошы і ў выніку гіперінфляцыі цалкам іх страцілі. Прэм’ер В. Кебіча выявіў сваю не­кам­пе­тэн­т­насць у пытаннях зняцця сацыяльнай напружанасці і вываду народнай гас­па­дар­кі з крызісу, тым не менш выставіў сваю кандыда-туру на прэ­зі­дэн­ц­кія выбары.

Заняпад эканомікі здолела прыпыніць група новых палітыкаў і эка­на­міс­таў, якая прыйшла да ўлады разам з Прэзідэнтам А. Лу­ка­шэн­кам. 30 верасня 1994 г. прапанаваная імі праграма выхаду з кры­зі­су была ўхвалена Вярхоўным Саветам рэспублікі. Дзякуючы ёй, ужо ў 1995 г. абвал вытворчасці быў прыпынены, але ў перспектыве на­ле­жа-ла прадпрыняць значныя намаганні, каб пераламаць сітуацыю да леп­ша­га, бо да гэтага часу валавы ўнутраны прадукт Рэспублікі Бе­ла­русь склаў 65, 2 %, а рэальныя даходы яе насельніцтва – толькі 60 %.

У ліку першых мерапрыемстваў Прэзідэнта былі: скасаванне не­аб­г­рун­та­ва­най прыватызацыі дзяржаўнаё маёмасці і барацьба з ка­руп­цы­яй. Да канца 1995 г. была створана нацыянальная крэдытна-грашо-вая і бан­каў­с­кая сістэма, пачала фарміравацца ўласная мадэль экана-мічнага раз­віц­ця сацыяльна арыентаванага тыпу. Гэтыя навацыі і пер-спектывы знайшлі ўвасабленне ў «Асноўных напрамках сацыяльна-эка­на­міч­на­га развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996–2000 гады», якія былі ўхва­ле­ны ў кастрычніку 1996 г. Усебеларускім народным сходам.

Велізарную дапамогу ў стабілізацыі беларускай эканомікі аказаў Прэ­зі­дэнт і ўрад Расійскай Федэрацыі. У многім дзякуючы ёй, у 1996-1999 гг. намеціліся станоўчыя тэндэнцыі ў росце ВУП, тавараў на­род­на­га спажывання, інвестыцый і тавараабароту. Так, у параўнанні з 1995 г., 1998 год даў прырост ВУП 122,6 %, прадукцыі пра­мыс­ло­вас­ці – 137,7 %, рознічнага тавараабароту – 193,9 %, інвестыцый у ас­ноў­ны капітал – 132,2 %. Разам з тым яшчэ заставалася вострай праб­ле­ма стратных прадпрыемстваў, якія ў 1998 г. складалі ў пра­мыс­ло­вас­ці 11 %, а таксама адставанне вытворчасці сельгаспрадуктаў.

Вынікам напружанай працы беларускага народа пад кіраўніцтвам Прэ­зі­дэн­та і падначаленага яму ўрада зрабіліся першыя істотныя да­сяг­нен­ні ва ўсіх галінах народнай гаспадаркі. Так, у 2000 г. па ас­ноў­ных паказчыках (ВУП, узровень жыцця і інш.) Рэспублікі Беларусь пер­шай на постсавецкай прасторы выйшла на паказчыкі пе­рад­к­ры­зіс­на­га 1990 г.і стварылі аснову для яе далейшага дынамічнага развіцця.

2. Уласцівая Беларусі сыравінная і энергетычая залежнасць ад Ра­сій­с­кай Федэрацыі, арыентацыя эканомікі на саюз­ны рынак, сас­та­рэ­лыя тэхналогіі, якія забруджваюць навакольнае асяроддзе, нас­туп­с­т­вы чарнобыльскай катастрофы і многае іншае натхніла Прэ­зі­дэн­та А. Лу-кашэнку і яго ўрад на распрацоўку і прыняцце На­цы­я­на­ль­най стратэгіі ўстойлівага развіцця (НСУР-1997). Пад паняццем «устойлівае развіц-цё» маюць на ўвазе такі шлях і стан эканомікі, які забяспечвае зада-вальненне патрэб цяперашняга пакалення без паг­ро­зы дабрабыту бу-дучым пакаленням. Пад ім патрэбна разумець та­кое развіццё соцыуму і яго эканомікі, якое не разбурае на­ва­ко­ль­нае асяроддзе і забяспечвае бесперапынны прагрэс грамадства.

Гэта стратэгія была распрацавана не толькі ў мэтах перадолення кры­зі­су эканомікі, а і з улікам перспектыў яе далейшай інтэграцыі ў гла­ба­ль­ную экана­мічную сістэму.

Акрамя таго, НСУР-1997 была вызначана мадэль устойлівага раз­віц­ця Беларусі, ацэнены нацыянальныя рэсурсы, прыродны і са­цы­я­ль­на-эканамічны патэнцыял рэспублікі, механізмы і срод­кі зніжэння шкод­на­га ўздзеяння на стан прыроднага асяроддзя з прадстаўленнем праг­ноз­ных паказчыкаў да 2010 г.

Ажыццяяўленне намечаных у НСУР-1997 захадаў дазволіла спы­ніць спад вытворчасці і забеспячэчыць прырос­т ВУП і пра­мыс­ло­вай прадукцыі, а таксама і спрыяла пэўнаму аздараўленню эка­ла­гіч­най сі-туацыі. Усведамляючы важнасць НСУР, беларускае кіраўніцтва ў за-канадаўчым парадку прадугледзела абавязковасць яе распрацоўкі на 15-гадовы перыяд кожныя пяць гадоў.

Стратэгія ўстойлівага развіцця з’яўляецца ідэалагічнай асновай са­цы­я­ль­на-эканамічнай мадэлі Беларусі, якая заснавана на прынцыпах рынку і дзяржаўнага рэгулявання і разлічана на пе­ра­ход­ны перыяд. Яна заснавана не на знішчэнні ранейшых устояў, а на ўдас­ка­на­лен­ні існуючай эканамічнай базы. Беларуская эканамічная ма­дэль змяшчае ў сабе элементы пераемнасці ў выкарыстанні дзяр­жаў­ных інстытутаў ва ўсіх сферах, дзе яны праявілі сваю эфек­тыў­насць.

У аснову беларускай мадэлі пакладзены плю­ралізм форм улас­нас­ці, вызначальная ступень удзелу дзяржавы ў функцыянаванні эка­но­мі­кі; рэ­гуляванні занятасці насельніцтва і яго даходаў; фар­мі­ра­ван­ні ўмоў, якія забяспечваюць задавальненне патрэб усяго насельніцтва.

Элементы беларускай мадэлі эканомікі былі вызначаны 22 са­ка­ві­ка 2002 г. Прэзідэнтам А. Лукашэнкам у яго выступленні перад кі­ру­ю­чы­мі работнікамі рэспубліканскіх і мясцовых дзяржаўных органаў. Па-першае, гэта моцная і эфектыўная дзяржаўная ўлада, якая га­ран­туе гра­мадзя­нам бяспеку, грамадскі парадак, сацыяльную спра­вяд­лі­васць і даб­ра­быт. Зараз гэта ўлада асацыіруецца з асо­бай Прэзідэнта.

Па-другое, раўнапраўнае функцыянаванне прыватнага і дзяр­жаў­на­га сектару эканомікі. Аднак развіццё не павінна су­пя­рэ­чыць дзяр­жаў­ным інтарэсам. У пачатку 2001 г. на Беларусі бы­ло зарэгістравана больш як 60 тыс. прадпрыемстваў недзяр­жаў­ных форм уласнасці і амаль 200 тыс. індывідуальных прад­п­ры­ма­ль­ні­каў, а доля вы­пуш­ча-най імі прамысловай прадукцыі скла­да­ла каля 40 %.

Па-трэцяе, прыватызацыя – перадача дзяржаўнай улас­нас­ці пры­ват­на­му сектару. Яе мэта – у пошуку зацікаўленага ін­вес­та­ра-прад­пры­ма­ль­ні­ка, здольнага ўзняць рэнтабельнасць прад­п­ры­ем­с­т­ва на больш высокі ўзровень. Пры­ва­ты­за­цыя павінна здзяйсняцца най­перш у інтарэсах усяго грамадства, таму ёй не падлягаюць вы­со­ка­да­ход­ныя прадпрыемствы, якія фарміруюць дзяр­жаў­ны бюджэт

Па-чацвертае, развіццё інтэграцыйных працэсаў з краінамі СНД і ў першую чаргу з Расіяй.

Па-пятае, моцная сацыяльная палітыка дзяржавы, якая на­кі­ра­ва­на на павы­шэнне грамадскага дабрабыту, паляпшэнне якасці і ўзроў­ню жыцця насельніцтва. Галоўнай мэтай сацыяльнай палітыкі з’яў­ля­ец­ца стварэнне для кожнага працаздольнага грамадзяніна ўмоў, якія даз­ва­ля­юць яму забяспечыць дабрабыт сваёй сям’і пры ўзмацненні ад­рас­нас­ці сацыяльнай падтрымкі слаба абароненых груп насельніцтва.

Такім чынам, беларуская мадэль разлічана на пераходны перыяд ад каманднай да сацыяльна арыентаванай эканомікі і дэ­мак­ра­тыч­на­га грамадства. Варта адзначыць, што грамадзяне Рэспублікі Бе­ла­русь падтрымалі сацыяльна-эканамічную палітыку дзяржавы і ўзялі ак­тыў­ны ўдзел у ажыццяўленні праграмы развіцця краіны, разлічанай на 2001-2005 гг. Так, сярэднегадавы прырост ВУП складаў звыш 7 % і зра­біў­ся адным з самых высокіх паказчыкаў сярод краін Еўрапейскага са­ю­за і СНД. Тэмпы роста ВУП за пяцігодку перавысілі 142 % (пры пла­не – 135 – 140 %), прамысловай прадукцыі – больш 150 (пры плане 128 – 132 %), спажывецкіх тавараў – 150 % (пры плане 142 – 147 %), ін­вес­ты­цый у асноўны капітал – 179 % ( пры плане 160 – 170 %), рэ­а­лі­за­цыі платных паслуг насельніцтву – 170% (пры плане 160 – 165%).

Прырост прадукцыі сельскай гаспадаркі за пяць год склаў 25 %. Са­ма сельская гаспадарка ўпершыню зрабілася рэнтабельнай. Ко­ль­касць стратных гаспадарак скарацілася з 59 % у 2001 г. да 16 % у 2004 г. Па вытворчасці важнейшых відаў сельскагаспадарчай прадук-цыі на ду­шу насельніцтва (збожжа, бульба, гародніна, мяса, малако, яйкі) Бе­ла­русь выйшла на першыя пазіцыі сярод краін Еўропы і СНД.