Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

Да сярэдзіны ХІХ ст. прыкметы крызісу феадальна-прыгонніцкай сіс­тэ­мы выявіліся ў скарачэнні прыросту насельніцтва вёскі, зніжэнні прадукцыйнасці працы, павышэнні сацыяльнай напружанасці на вёс-цы. Не толькі сялянскія, а і памешчыцкiя гаспадаркі, заснаваныя на бясплатнай працы прыгон­ных, вялiкага прыбытку не давалі, траплялі ў залежнасць ад крэды­то­раў і разбураліся.

Такім чынам, феадальна-прыгонніцкія адносіны, якія да гэтага ча­су панавалі ў эканоміцы і сацыяльным жыцці Расійскай імперыі, на­бы­лі прыкметы разлажэння. Разам з тым у іх нетрах сталі з’яўляц-ца парасткі новага, больш прагрэсіўнага капіталістычнага ўкладу, за-сна­ва­на­га на эксплуатацыі працы вольнанаёмных рабочых як у гора-дзе, так і вёсцы, актывізацыі ўнутранага і знешняга рынку, росце та-вар­нас­ці сельскай гаспадаркі. І перадавой грамадскасці, і ўладам бы-ло відавочна, што прыгоннае права ператварылася ў сапраўдны тор-маз на шляху развіцця краіны.

Лекцыя 8. Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларусі у складзе расійскай імперыі ў другой палове хіх ст.

Пытанні

1. Скасаванне прыгоннага права. Шляхі развіцця капіталістычных адносін.

2. Прамысловы пераварот на Беларусі і яго асаблівасці. Месца эканомікі Беларусі ў агульнарасійскім рынку

3. Саслоўная палітыка самадзяржаўя

4. Фарміраванне пралетарыяту і буржуазіі. Узнікненне індустрыяльнага

грамадства

1. У ХІХ стагоддзі патрэбу ў скасаванні прыгону ўсведамлялі не то­ль­кі прагрэсіўныя дваране і разначынцы, але і самі расійскія манар-хі. Шэраг канкрэтных захадаў у гэтым напрамку стаў магчымым з пры­хо­дам на трон Аляксандра II (1855-1881) – чалавека еўрапейскай аду­ка­цыі і лiберальных поглядаў.

Па эканамічных і палітычных меркаваннях створаны ў 1857 г. Са-крэт­ны камiтэт вырашыў распачаць пераўтварэнні з Заходняга краю. Па-першае, праведзеная тут iнвентарная рэформа пэўным чынам пад-рых­та­ва­ла адпаведную глебу. Па-другое, пачатак рэформы мог змен-шыць уздзеянне польскага нацыянальна-вызваленчага руху на бела-рускiх сялян. Гэтыя і іншыя акалічнасці Аляксандр ІІ абмяркоўваў з вiленскiм генерал-губернатарам У. Назiмавым

Мясцовыя памешчыкі праз праз створаныя ў лiстападзе 1857 г. з даз­во­лу цара губернскiя камiтэты (20 чал.) уключыліся ў падрыхтоўку скасавання прыгону. Пры гэтым Вiленскi, Гродзенскi, Ковенскi камi-тэты выказалiся за вызваленне сялян без зямлi. Там, дзе землi былi лепшымi i яны давалi большы прыбытак, памешчыкi iмкнулiся заха-ваць іх за сабой. Калі царскія ўлады прызналі неабходным вызвален-не сялян менавiта з зямлёй, адразу ж узнiкла тэндэнцыя да згону сялян на горшую зямлю, пераводу іх у стан дваровых, агароднікаў, кутнікаў.

Нарэшце, 19 лютага 1861 г. закон аб скасаваннi прыгоннага права быў надрукаваны ў выглядзе Манiфеста i «Палажэнняў 19 лютага», дзе асвятлялiся ўсе правы i абавязкi сялян. У манiфесце асобна пад-крэслiвалася, што адмена прыгоннага права адбылася па iнiцыятыве «высакароднага дваранства». Тут жа ўказвалася, што на працягу 2 год (да 1863) сяляне павiнны былi выконваць асноўныя павiннасцi на ка-рысць паноў, каб даць iм магчымасць кампенсаваць страту работнікаў.

У агульных палажэннях указвалася сiстэма кiравання вёскай, збо-ру падаткаў, адносiн сялян з уладамi. Аграрная рэформа адбывалася на аснове 17 заканадаўчых актаў, агульных i мясцовых палажэнняў i правiл, апублiкаваных у сакавiку-маі 1861 г. Паводле Агульнага пала­жэн­ня, уласнiкам зямлi заставаўся памешчык i частка яе адводзiлася для надзялення сялянства, але за выкуп. На працягу 10 год селянiн аба­вя­заў­ся апрацоўваць свой надзел i, акрамя таго, выконваць пэўныя пав­iн­насцi на карысць пана: у Вiцебскай i Магiлёўскай губ. – 40 муж-чынскiх i 30 жаночых дзён у год або 8 руб. чыншу. Да часу поўнага вы­ку­пу яны лiчылiся часова абавязанымi.

У Магiлёўскай i Вiцебскай губ. памер надзелаў вагаўся ад 4 да 5 дзесяцiн да 2-1 дзесяціне на душу. У выніку ў адной сялянскай гаспа-дарцы было 7-12 дзе­ся­цін зямлі, конь або два валы. Тут жа захоўвала-ся абшчыннае землекарыстанне. У Мiнскай, Вiленскай i Гродзенскай губ., дзе пераважала падворнае землекарыстанне, зямля (10-12 дес.) засталася за сялянамi. Павiннасцi скарачалiся на 10% – не болей 3 руб. чыншу і 23 дзён адпрацоўкi з дзесяцiны. Уводзілася калектыў­ная ад-казнасць, так званая, «кругавая парука» для выплаты дзяржпадаткаў i падушнай подацi. Лес пераходзiў ва ўласнасць пана; выганы, сена-жаць, паша – заставалася ў агульным карыстанні.

Выкупная сума вызначалася праз шасціпрацэнтную капiталiза-цыю гадавога чыншу. Калi чынш з сялянскага надзела за год складаў 6 руб. у год, то агульная сума, якую селялiну трэба было заплацiць, складала 100 рублёў (6 р. – 6%, 100 р. – 100%). Калi селянiн атры-моўваў поўны надзел, то мусiў адразу выплацiць 25%. Калi няпоўны, то 20%. Астатнюю суму плацiла дзяржава, а выкупныя плацяжы збі-ралася спагнаць на працягу 49 гадоў.

Рэакцыя сялян Беларусі на «Маніфест» і «Палажэнні 19 лютага», як і паўсюдна ў краіне, была адмоўнай, галоўным чынам, з-за выкуп-ных плацяжоў. Атрыманая свабода без зямлі імі не ўспрыма­ла­ся як каштоўнасць. На глебе агульнага незадавальнення да ліпеня 1861 г. на Беларусi адбылося 370 выступленняў.

Ліквідацыя прыгоннага права нанесла магутны ўдар на феадаль-най сістэме, але не знішчыла яе да канца, паколькі непахісным заста-вал­ся яе аснова – памешчыцкае землеўладанне. Сялянам належала то­ль­кі 33, 4% зямель, прычым, не ў якасці прыватнай уласнасці, а на ўмо­вах абшчыннага ці надзельнага карыстання да яе поўнага выкупу. У тых умовах развіццё капіталістычных адносін на вёсцы павінна бы-ло пайсці не па амерыканскім (прыватная ўласнасць на зямлю, маг-чы­масць наёмнай працы, фермерская гаспадарка), а прускім (аб-шчын­нае ці надзельнае карыстанне, феадальныя перажыткі) шляху.

У памешчыцкiх маёнтках назiралiся 2 сiстэмы гаспадарання – ад­п­ра­цо­вач­ная i капiталiстычная (з выкарыстаннем наёмнай – гадавой i падзён­най працы і панскага iнвентару). Гэта былi гаспадаркi з высо-кай канкурэнтаздольнасцю i з’арыентаваныя на рынак. У канцы 70- х – пачатку 80 гг. ХІХ ст. з-за паступлення з Заходнюю Еўропу вялікіх пар­тый збожжа з Паўночнай i Паўднёвай Амерыкі цэны на яго істотна зні­зі­лі­ся. Гэта стала прычынай пераарыентацыi памешчыцкiх гаспада-рак Беларусі на малочную жывёлагадоўлю. Такiм чынам, з’явiлася ма­лоч­на-таварная спецыялiзацыя, а разам з ёй – новыя пароды жывёл, па­ве­лі­чэн­не пагалоўя ў 2 разы i больш. Другiм напрамкам развiцця панcкiх гаспадарак стала пашырэнне плошчаў бульбы i выраб з яе спiрту. Калі ў канцы ХIХ cт. на Беларусi дзейнiчала 404 вiнакурнi (бровары), то на пач. ХХ ст. – больш за 500.

З iншых спецыялiзацый варта адзначыць iльнаводства (Вiцебскай i Вiленскай губ, а таксама (на некаторы час) авечкагадоўля – на Гро-дзеншчыне i Мiншчыне. Беларускія памешчыкі лепш за суседзяў пры-ста­соў­ва­лі­ся да рыначных умоў. Па-ранейшаму, агульная эканамічная тэн­дэн­цыя развіцця іх гаспадарак – арыентацыя на рынак, пашырэнне выт­вор­час­ці і яе спецыялізацыя.

Са скасаваннем прыгоннага права развіццё капіталізма ў сельскай гас­па­дар­цы адбывалася больш імкліва, чым у Расіі. Частка сялян па-чынае скарыстоўваць чытырохполле, удасканаленыя прылады працы, нават штучныя ўгнаенні. З другога боку, узрастала незадаволенасць той часткі вясковых працоўных, які не маглі пракарміцца са свайго на-дзелу. Выйсцем са становішча з’яўлялася арэнда ў пана пэўнай яе колькасці на ўмовах адработкі са сваім інвентаром і цяглавай сілай на полі гаспадара. Такім чынам, замест скасаванай паншчыны ўзнікала новая адработачная сістэма, па сутнасці, тая ж феадальная павіннасць з тым толькі адрозненнем, што ў новых умовах селянін быў вымуша-ны сам, па эканамічных прычынах, звяртацца да пана. Аднак гэтая сіс-тэма не магла быць устойлівай з-за нізкай прадукцыйнасці працы та-кога работніка на панскім полі.

Другая сістэма – капіталістычная, больш адпавядала часу, бо ў яе ас­но­ве ляжала праца работніка (падзённага, сезоннага, пастаяннага), на­ня­та­га гаспадаром на ўмовах аплаты па якасці і колькасці зробле-на­га з прадастаўленнем жывога і мёртвага інвентару. Памеры гэтай ап­ла­ты, як правіла, дыктаваў не работадаўца, а рынак. Капіталістыч-ная сістэма замацавалася ў Віленскай, Гродзенскай і Мін­с­кай губ., а на астатняй тэрыторыі Беларусі распаўсюдзілася зме­ша­ная – адрабо-тачна-капіталістычная сістэма.

Як і планавалі землеўладальнікі, за імі засталася асноўная маса зямель, у сярэднім больш за 1000 дзесяцін, у той час як на 1 сялянскі двор прыпадала 12-13. Характэрная рыса землеўладання на Бе-ла­ру­сі, асабліва ў Мінскай губерні, – наяўнасць магнацкіх латыфундый Віт­ген­ш­тэй­наў, Радзівілаў, Патоцкіх і інш. Царскі ўрад як апора і вы­раз­нік інтарэсаў, найперш, рускага праваслаўнага дваранства імкнуўся пад­т­ры­маць яго, прадаючы яму па ільготных цэнах землі на Беларусі. Та­кім чынам мясцовае рускае дваранства, без уліку Магілёўскай губ., уд­вая (з 1,8 да 3, 6 млн дзесяцін) павялічыла свае ўладанні. Ад­на­ча­со­ва ўрад забараніў продаж зямлі ў значных памерах памешчыкам- і ся-ля­нам-католікам (больш 60 дзес.), а таксама яўрэям, з тым змен­шыць іх эканамічную апору і палітычную актыўнасць.

Беларускія сяляне ўключаліся ў капіталістычны рынак вельмі ма­руд­на і з вялікімі цяжкасцямі. Каб пражыць толькі за кошт уласнай гас­па­дар­кі сялянскай сям’і патрабавалася не менш 20 дзес. зямлі. І без таго невялікія надзе­лы зямлі (у сярэднім 8-12 дзес.) скарачаліся пасля таго, як жанатыя сы­ны ладзілі асобную ад бацькоў гаспадарку. Зямля павінна была выка­рыс­тоў­вац­ца сялянамі як мага больш прадукцыйна, каб мець магчы­масць пражыць самім і атрымаць сродкі для выплаты падаткаў, удас­ка­на­лен­ня прылад працы, утрымання жывёлы. У выніку да канца ХІХ ст. на сялянскіх участках на 23, 9 % павялічыліся пасевы збожжа­вых і тэхнічных культур, а іх ураджайнасць узрасла напалову. Рэзка па­вя­лі­чы­лі­ся зборы бульбы (у 4, 6 раза) і ільну (на 82, 5%). З агульна­га аб’ёму сельскагаспадарчых прадуктаў, якія ішлі на рынак, сяляне пас­таў­ля­лі 25% збожжа, 75% ільну, значную частку бульбы.

Як правіла, больш паспяхова развіваліся гаспадаркі з надзельным зем­ле­ка­рыс­тан­нем, якія менш залежалі ад абшчыны і мелі больш сва-бо­ды ў арганізацыі вытворчасці. Менавіта ў іх межах адбываўся рост (на 50%) пагалоўя буйнарагатай жывёлы, выкарыстоўвалася элітнае на­сен­не і ўдасканаленыя прылады працы. Асноўная ж маса хлебаро­баў Магілёўшчыны і Віцебшчыны, дзе існавала абшчыннае землека­рыс­тан­не, не мела такіх магчымасцяў і не мела перспектыў выбіцца з га­ле­чы. Цераспалосіца, калектыўная адказнасць за выкананне павін-нас­цей і падаткаў («кругавая парука»), канфлікты з панамі з-за серві-ту­таў і г.д. згуртоўвалі паміж сабою членаў абшчыны і тармазілі раз-віц­цё капіталістычных адносін. Становішча сялянскіх гаспадарак ус­к­лад­ня­ла­ся падаткамі (грашовымі зборамі) і павіннасцямі на рамон­т­ныя, дарожныя, адміністрацыйныя, ветэрынарныя і многія іншыя пат­рэ­бы. Акрамя земскіх грашовых збораў, сяляне выконвалі дарожную, пад­вод­ную і паліцэйскую павіннасці.

З ператварэннем зямлі ў аб’ект куплі-продажу ўзнікла і ўзмацні-ла­ся тэндэнцыя да істотнага павелічэння сялянскіх уладанняў. Так, у Мін­с­кай губ. з 1861 па 1876 г. 110 сялян набылі ўчасткі па 50-100 дзе-ся­цін, а 66 – купілі маёнткі. Характэрна, што сялянскае землеў­ла­дан­не з 1882 па 1902 гг. узрасло за кошт былога памешчыцкага на 1,7 млн дзес. (у 3,3 раза). Такім чынам, група заможнага сялянства (з надзелам звыш 20 дзес.) павялічылася на 17 %, склаўшы прыкладна дзе­ся­тую частку ад усіх вясковых працоўных. Менавіта ў яе асяроддзі ста­ла ўз-нікаць так званая сельская буржуазія, гэта значыць клас, які эксплуа-таваў працу наёмных рабочых – парабкаў. У 1880-я гг. у гаспадарцы сельскай буржуазіі іх працавала ўжо не менш 55 тыс. Дадатковы пры-бытак давала здача зямлі ў арэнду, трыманне млы­ноў, кузняў, а так-сама ліхвярства – пазыка грошай або хлеба пад пра­цэн­ты. Тыя, хто браў у сельскай буржуазіі зямлю ў арэнду, або пазыку пад працэнты, як правіла, займаў ніжэйшую прыступку ў сялянскай са­цы­я­ль­най лес-віцы і належаў да беднаты. Гэтая група была самай шмат­лі­кай: у па-раўнанні з заможным (8-10%) і сярэднім (30-32%) сялянствам яна складала каля 60% усіх вытворцаў, у сваёй большасці абшчыннікаў.