Файл: мед.микробиология 1 часть каз.doc

IFN плеотропты цитокиндер ретінде айқын иммундыкоррекциялаушы әсер етеді:

1.Вирустардың жасушаішілік өсіп-өнуіне тікелей әсер ету.

2. ЕК-жасушалардың көмегімен инфицирленген материалдан арылу.

3. Айналасындағы сау жасушаларды қорғау.

IFN-дық препараттардың кең спектрлі әмбебап антивирустық белсенділігі бар және вирустардың резистентті түрлерінің қалыптасуын тудырмайды. Табиғи (туа біткен) иммунитеттің негізгі факторы болатындықтан IFN, вируспен инфицирленгенде жедел жауап ретінде, организм вируспен жанасқаннан кейін бірден (алғашқы 1-2 сағатта) синтезделе бастайды.

I-типті интерферонның биосіңірулігі (биодоступность) 80%-ға дейін жетеді, ал жартылай шығарылу кезеңі: IFNα үшін-2 сағат, IFNβ үшін- 8-10 сағат, IFNγ үшін- 0,5 сағат. IFN– ға сезімтал аурулардың спектрі өте кең. Шартты түрде оларды үлкен 3 топқа бөлуге болады: вирустық инфекциялар, онкологиялық аурулар және басқа патологиялар. Вирустық инфекциялар кезінде IFN өте жиі қолданылады. Ондай инфекцияларға бірінші кезекте әр түрлі ұшықтық зақымданулар (кератит, кератоконъюктивит, гениталий ұшығы, белдемелі теміреткі), жедел және созылмалы вирустық гепатиттер, және де тұмау және басқа ЖРВИ жатады.

АИВ – инфекциялар, папилломавирустық инфекциялар (үшкір шетті кандиломалар, кеңірдектің ювенильдік папилломатозы, сүйелдер ж.б), қызылша, эпидемиялық паротит және құтыру кезінде IFN-ң тиімділігі бар екені белгілі болса да, аз зерттелген. Иммундыдепрессанттар қолданылып орган алмастырылғанда болатын вирустық асқынуларды, нәрестелердің іріңді-қабыну аурулары, жүре пайда болған постнатальдық ЦМВ-инфекцияларды, псориаз, шашылмалы склероз, және де әртүрлі бактериялық ауруларды (хламидиоздар, легионеллездар, риккетсиоздар) осы тізімге жатқызу керек.

Әртүрлі IFN препараттарына вирустардың тиімділігі 5.9-5.10-кестеде жинақталып берілген.

Кесте 5.9.

IFN препараттарының антивирустық тиімділігі (эффективтілігі)

Кесте 5.10.

IFN препараттарын кейбір вирустық инфекциялар кезінде клиникалық пайдаланудың тиімділігі (эффективтілігі)

Интерферонды қолданған кезде байқалатын жанама әсер (побочные) жағдайлар:

• тұмау тәріздес синдром (жалпы жағдайының нашарлауы, дене температурасының көтерілуі, қалтырау, тершеңдік, әлсіздік, шаршау, ұйқышылдық, апатия, астения, миалгия, артралгия, бас ауыруы);

• транзиторлы гипо- және гипертензия, ісіну, цианоз, аритмия;

• диспепсиялық бұзылыстар ( тәбетінің болмауы, лоқсу, құсу, іші ауыруы, кебіну, моторикасының күшеюі, қыжылдау);

• теріде бөртпе шығу және қышыну, экзантема, есекжем, тері жабындысының құрғақтануы, шаш түсу;

• лейко- және тромбоцитопения, гемоглобин және гематокрит көрсеткішінің төмендеуі;

• кейбір бауыр ферменттерінің деңгейінің, билирубиннің, қан сарысуының сілтілі фосфатазасының артуы;

• тырысу синдромы, галюцинация, бас айналу, депрессия, ашушаңдық, церебральдық функцияның бұзылуы;

• шеткейлік нерв жүйесінің бұзылуы, парестезия, нейропатия, тремор, сезімталдылығының жойылуы;

• протеинурия, альбуминурия, сирек жағдайда- мочевинаның, кератининнің, қан плазмасында несеп қышқылының жоғарылауы.

Аталған жанама жағдайлар IFN қабылдауды тоқтатқанда жойылады.

Қарсы көрсеткіштер:

• IFN – ға жоғары сезімталдық.

• Жүрек – тамыр жүйесінің ауыр кеселдері ( бауырдың декомпенсирленген циррозы, бауыр және бүйрек жеткіліксіздігі).

• Қалқанша без аурулары.

• Қояншық (эпилепсия), психикалық аурулар.

• Жүктілік және емізу кезеңдері.

• Қан түзілу депрессиялары (лейкопения, тромбоцитопения).

IFN-ң едәуір дозасын ұзақ уақыт пайдаланғанда аталған қарсы көрсеткіштерді ескеру қажет.

5.6.3. Интерферондардың индукторлары (ИИ)

Олардың антивирустық белсенділігінің (этиотропты әсері) диапазоны өте кең және айқын иммундымодулирлеуші қасиеті бар (5.11, 5.12, 5.13-кестелер).

Кесте 5.11.

IFN индукторлары

Кесте 5.12.

Интерферон индукторларын тәжірибелік зерттеу нәтижелері

Кесте 5.13.

Интерферон индукторларын клиникалық қолдану

Табиғаты әртүрлі ИИ – ды жүйелі кең пайдалану олардың белсенділігінің экзогенді интерферондардың белсенділігіне сай келетіндігін көрсетті. Расында, ИИ – ды клиникалық қолданудың тұмауға және басқада ЖРВИ, ұшық, вирустық гепатиттерге, энцефалит, құтыру, баяу және аралас инфекцияларға қатысы бар. Организмге енгізгенде олар бірқатар эффектілер тудырады: жасуша өсуін тежеу; жасуша дифференцирленуін модуляциялау және мембраналық рецепторларды синтездеу; және де иммунитет жүйесінің әр түрлі звеноларына әсер ету. Олар - IFN-ң әсер етуі кезіндегідей макрофагтардың, цитотоксикалық Т- жасушалардың, антиденелер түзуші В – жасушалардың, табиғи киллердің және басқалардың белсенділігінің артуымен көрінеді. ИИ – ның әсер етуі қабыну және иммундық жауаптың басқа медиаторларымен (цитокиндер), және де гормондар мен нейромедиаторлармен бірге кешенді түрде атқарылады. IFN индукторлары IFN –ң өздері сияқты иммундымодуляторлық қасиетке ие бола отырып, туа біткен және бейімділік иммунитеттің механизмін пайдаланып, сүйек кемігі жасушаларының пролиферациясын және дифференциациясын стимульдейді.

Интерферон индукторларының әсер ету механизмі.Медициналық пайдалану үшін іріктеліп алынған препараттар әр түрлі пропорцияда IFNα, IFNβ, IFNγ синтезделуін индуцирлейді. Олар әртүрлі типті IFN-мен, иммундымодуляторлармен және химия-терапиялық дәрмектермен өзара жақсы әсерлеседі. Ерекше атап айту керек, оларды басқа препараттармен аралас енгізу синергиялық эффект туғызады. Клиникалық тұрғыдан төменгі молекулалық препараттар-циклоферон және амиксин, және де кейбір табиғи жоғарғы молекулалық және синтетикалық полимерлер-ларифан, ридостин, полудан, кагоцел ең перспективті болып табылады. Индукторлардың белсенділігі IFN белсенділігімен ұқсастығына қарамастан, олардың иммундық жүйеде өзіне тән «әсер ету нүктелері» болады. Мысалы, ең жиі зерделенген төменгімолекулалық ИИ-амиксин Т-лимфоциттермен IFN өндірілуін баяу жүргізеді, ал циклоферон В-лимфоциттермен IFN өндірілуін жылдам жүргізеді. Индукторлар IFN жүйесін «қосумен» бірге, бірқатар қабыну алдындағы (провоспалительные ) және қабынуға қарсы цитокиндер пайда болуын қоздырады. Осындай өте маңызды жағдай аталған препараттарды цитокиндік жүйенің биореттеушілері деп қарастыруға мүмкіндік береді. АИВ-инфекция үлгісінде анықталған: интерференциялайтын дефекті деп аталатын бөлшектер қалыптасады, олардың жасушаға жұғу қабілеті жоқ, бірақ индукторлар сияқты IFN синтезделуін тудыра алады, нәтижесінде вирустардың қалыпты көбеюі бұзылады.

Қазіргі кезге дейінгі жинақталған мәліметтер бойынша днРНҚ IFN индукторлары ретінде (ларифан, полудан, ридостин) көптеген жасушалар мен популяцияларда (гранулоциттер, нейтрофильдер, эндотелий жасушалары және фибробластар) IFN синтезделуін қоздыру қабылеті бар. Т-жасушалар көмекші жасуша ретінде макрофагтар бар болғанда IFN синтездейді. днРНҚ IFNα және IFNβ-ның белсенді индукторы болып табылады: лимфоцит дақылдарында олар негізінде IFNα-ның, ал фибробласт дақылдарында - IFNβ-ның синтезделуін индуцирлейді. Парэнтеральды жолмен енгізгенде днРНҚ көбінесе IFN-ды салыстырмалы түрде жоғарғы деңгейде синтездейді.

Жоғарыда келтірілген мәліметтер IFN-ң екі спиральды индукторларын поликлональды иммундыстимуляторларға жатқызуға мүмкіндік береді. Олар біріншілік иммунды жауап кезінде сарысулық АД деңгейін жоғарылатып гуморальдық иммунитетті күшейтеді, АД түзілудің индуктивті кезеңін қысқартады және АД-дің циркуляциялану уақытын созады. Олар онкогенді – спецификалық АГ-ді тасымалдайтын жасушаларға қарсы цитотоксикалық жауабын күшейту арқылы табиғи киллерлердің ( ТК – ЕК ) белсенділігін стимульдейді , және де алғышарт жасушалардан Т –жасушалардың дифференцирленуін күшейтеді және қан түзуші бағаналы жасушалардың санын көбейтеді. днРНҚ IFN –нан басқа да цитокиндердің ( мысалы IL-1)синтезделуін күшейтеді , және де жасушалардың өсуі мен дифференцирленуінің басқа факторларын стимульдеуі мүмкін.

Жоғарыда аталған эффектілердің жиынтығы осы класқа жататын қоспаларды дәрігерлік тәжірибеде қолдануға жарамды екенін ларифан , полудан және ридостинді пайдалану нәтижелері дәлелдеді.

Төменгі молекулалы индукторлар – акриданондар және флуоренондардың (циклоферон , амиксин) жоғарғы интерференцирлеуші белсенділігі бар , себебі осы препараттарды лимфоидты тіндерге бай ағзаларға енгізгенде оған жауап ретінде IFN титры күрт жоғарылаған. Бұл кезде IFN-ң Т – жасушалармен синтезделуі көмекші макрофактарсыз-ақ атқарылады. Олардың кең түрде әмбебап әсер етуі антивирустық белсенділігімен де сипатталады. Құрамында альдегидті топтар бар көптеген полифенолдардың (мегосин, кагоцел, саврац) вирустардың репликациялануын белсенді тежеу қабілеті бар . Олардың әсер ету механизмі вирустардың НҚ-ның пуриндік және пиримидиндік құрамаларымен реакцияға түсу қабылеттілігімен байланысты. Осы класқа жататын ИИ арасынан улық қасиеті өте аз және салыстырмалы түрде жоғарғы интерференцирлеуші қабілеті бар госсипол өнімдерінің тобы медицинада қолдану тапты. Бұл топтың ерекше сипаты – жасушалық популяциялардың кең спектрінің функциялық белсенділігін стимульдеу . Полифенолдар әр түрлі пропорцияда α/β IFN қоспасының синтезделуін индуцирлейді.

Интерферон индукторлайтын препараттардың артықшылығы. IFN-дың өздеріне қарағанда оларды индукторлайтын препараттардың бірқатар артықшылықтары бар:

• қазіргі кезде кең қолданылатын рекомбинантты IFN-ға қарағанда олардың антигендік қасиеті жоқ;

• индукторларды енгізген кезде IFN-ң синтезделуі теңдестірілген және организммен бақыланады, нәтижесінде артық доза қабылданғанда жағымсыз әсер етуді (эффектті) болдырмайды;

• индукторларды бір рет енгізгеннің өзінде IFN-ң терапиялық дозасын ұзақ уақыт өндірілуін қамтамасыз етеді, ал экзогенді IFN-ды пайдаланғанда олардың едәуір дозасын бірнеше рет енгізуді қажет етеді (жоғарғы концентрацияға жеткізу үшін). Өйткені мұндай препараттардың жартылай әсер ету мерзімі 20 мин. құрайды. Интерферонмен емдегенде, әсіресе бірнеше ай пайдаланғанда (ұшық, вирустық гепатиттер ж.т.б.), кететін шығын бірнеше есе қымбаттайды.

• кейбір ИИ тиісті жасушалар мен ағзалардың популяцияларында IFN синтезделуін «қосу» («включать») қабылеттілігі бар. Сондықтан кейбір жағдайларда оның иммуноциттерді IFN-мен поликлональды стимуляциялаумен салыстырғанда едәуір артықшылығы бар.

Акриданондар тобындағы (циклоферон) ИИ-ның және өсімдік табиғатты полифенолдардың (кагоцел) артықшылығына олардың уыттылығының төмендігін, биологиялық белсенділігінің кең спектрлігін, иммунды-модулирлеуші әсер етуін, биологиялық сұйықтықтарда ерігіштігін және организмнен жеңіл шығатын қабылеттілігін жатқызуға болады.

Профилактикалық мақсатта қолдану. Гриптің және парагрипп вирустары, РС-вирус, адено-, рино- вирустар қоздыратын ЖРВИ-дың профилактикасы үшін амиксин, циклоферон, ридостин (мұрынға тамызу арқылы) қолданылады. Арбо- және рабдовирустық инфекциялар кезінде профилактикалық дәрмек ретінде ларифан және ридостинді пайдалануға болады.