Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

Працэс урбанізацыі тут быў дастаткова марудным: у гарадах пра-жы­ва­ла каля 10% насельніцтва. Асноўную масу прамысловага рабо-ча­га класа складалі работнікі дробных прадпрыемстваў. У сельскай гас­па­дар­цы панавала буйное памешчыцкае землеўладанне. Саслоўная струк­ту­ра яшчэ пераважала над сацыяльна-класавай. Эканамічнае да­мі­на­ван­не асобных нацыянальных груп абмяжоўвалася палітыка-пра­ва­вы­мі сродкамі. Аўтарытарная палітычная сістэма не па­кі­да­ла шан-цаў на ўтварэнне прававой дзяржавы і грамадзянскай су­по­ль­нас­ці.

Лекцыя 9. РАСІЙСКІ ШЛЯХ ПАЛІТЫЧНАЙ МАДЭРНІЗАЦЫІ

Ў ПРАЦЭСЕ СТАНАЎЛЕННЯ ІНДУСТРЫЯЛЬНАЙ ЦЫВІЛІЗАЦЫІ

Пытанні

1. Буржуазныя рэформы 60-70-х гг. ХІХ ст.: асаблівасці іх пра­вядзен­ня на Беларусі

2. Шляхецкія паўстанні і іх уплыў на палітыку самаўладдзя ў беларускіх губернях

3. Ідэалогія лібералізму, народніцкі і сацыял-дэмакратычны рух на Беларусі Выспяванне нацыянальнай ідэі ў светапоглядзе беларускіх народнікаў

4. Афармленне агульнарасійскіх і нацыянальных партый

5. Рэвалюцыя 1905-1907 гг. Пачатак парламентарызму

6. Беларускі нацыянальны рух і «Наша Ніва»

7. Аграрная рэформа Сталыпіна i яе ўплыў на гаспадарку Беларусi

8. Палiтычнае становiшча ў краіне і на Беларусі (1907-1914 гг.)

1. Скасаванне прыгону з’яўлялася першым крокам Аляксандра IІ на шля­ху мадэрнiзацыi расiйскага грамадства па ўзору вядучых за­ход­не­еў­ра­пейскiх краiн. Судовая рэ­фор­ма, прынятая ў лiстападзе 1864 г., грунтавалася на прын­цы­пах усе­сас­лоў­насці, незалежнасці су­да ад ад­м­i­ніc­т­ра­цыi, спаборнасці i галоснасці судовага працэсу. Пры разглядзе крымiнальных спраў прадугледжваўся ўдзел гра­мад­скас­ці праз інсты-тут прысяжных засядацеляў. Iнтарэсы абвiнавачва­е­мых абаранялi пры­сяж­ныя павераныя. Ус­та­лёў­ва­ла­ся сicтэма судо­вых устаноў: мiра-вы суд, з’езд мiравых суддзяў, акруговыя суды, су­до­выя палаты. Вы-шэйшай інстанцыяй быў cенат, а яго члены прызначалiся царом.

На Беларусi судовая рэформа пачалася толькi у 1872 г. Пры гэтым у суддзi не дапускалi католiкоў, а яўрэяў – нават у засядацелi. У 1883 г. была заснавана Вiленская судовая палата, якая раз­г­ля­да­ла справы жыха­роў Вiленскай, Гродзенскай, Ковенскай i Мiнскай губ. Магілёў­с­кая губ. пад­па­рад­ка­ва­ла­ся Кіеўскай, а Ві­цеб­с­кая губ. – Пецярбург-скай судовым палатам.

У 1864 г. для абрання земскіх органаў самакіравання былі сфармі-раваны тры групы (курыі) выбаршчыкаў: прыватныя землеўладальнi-кi, гарадскiя i сельскiя грамадствы з улікам маёмаснага цэнзу. Такiм чынам, падаўляючую перавагу ў іх набывалi дваране.

Па прычыне пра­жы­ван­ня на Беларусі знач­най колькасці яўрэяў і па­ля­каў, апазіцыйна нас­т­ро­е­ных супраць ца­рыз­му, ажыццяўленне зем­с­кай рэформы ў яе ўсходніх гу­бер­нях было адтэрмінавана да 1911 г., а ў заходніх – нават да 1917 г.

Гарадская рэформа, распачатая ў 1870 г., мела на мэце перадаць спра­вы га­рад­с­ко­га жыцця ў распараджэнне калегіяльнага органа – ду­мы. У мэтах яе аб­ран­ня ўсе падаткаплацельшчыкі фарміравалі тры ку­рыі вы­бар­ш­чы­каў, кож­ная з якой выбірала сваю трэць прадстаўні-коў (гласных) у думу. Вы­ка­наў­чым органам яе з’яўлялася ўпра­ва на чале з га­рад­с­кім га­ла­вою. Гарадская рэформа на Беларусі ад­бы­ла­ся ў 1875 г. Улады рабілі ўсё магчымае, каб абмежаваць удзел яў­рэ­яў у аб­ран­ні і рабоце думы.

Паражэнне Расіі ў Крымскай вайне (1853-1856) паставіла ў па­ра­дак дня не­аб­ход­насць карэнных перамен у рускай арміі. Сама ваенная рэформа пачалася ў 1862 г., калі ў рэкруты сталі браць больш мужчын, але тэрмін іх службы быў скарочаны з 25 да 6 год у су­ха­пут­ных вой­с­ках і да 7 – на флоце. Сэнс гэтых навацый заключаўся ў тым, што лю-дзі пас­ля службы ішлі ў рэзерв (запас) і ў выпадку ва­ен­най неабход-насці маглі быць мабілізаванымі ў войска. Уся тэ­ры­то­рыя падзялялася на 15 ваенных акруг, а рэ­гу­ляр­нае войска было ска­ро­ча­на да 742 тыс. (на 34, 4 %). У ад­па­вед­нас­ці з Законам ад 11 студзеня 1874 г., уводзi-лася ўсе­а­гу­ль­ная воiнская павiннасць мужчын ва ўзросце ад 21 да 41 год за вык­лю­чэн­нем карэнных жыхароў Сярэдняй Азіі і Сібіры. Тэр-мiн службы салдат з вышэйшай адукацыяй складаў 6 месяцаў, вы­пус­к­ні­коў гiмназiй – 1, 5 го­да, вучылiшча – 3, пачатковай шко­лы – 4 га­ды. Станоўчыя вынікі рэформы выявілі ся­бе ў пераможнай вайне з Тур-цыяй (1877-1878).

Школьная рэформа, распачатая ў 1864 г. грунтавалася на прын-цыпе ўсе­сас­лоў­нас­ці. «Палажэнне аб па­чат­ко­вых на­род­ных вучылi-шчах» даз­ва­ля­ла iх адкрываць арганiзацыям i нават прыватным асо­бам. У вы­ні­ку дзяржаўна-цар­коў­ная манаполiя на народную асвету не­ка­ль­кі пас­лаб­ля­ла­ся. Гiмназii падзялялiся на класiчныя i рэальныя (пазней, пе­ра­і­ме­на­ва­ныя ў вучылiшчы). Вучэбная праграма класiчных гiмназiй была засна­ва­на на гу­ма­ні­тар­ных дысцыплінах, засваенне якіх дазваляла маладым людзям без эк­за­ме­наў паступаць ва ўніверсітэты. Для паступлен­ня ў тэхнічныя ВНУ патрэбна было здаць экзамены на засваенне ву­чэб­най праграмы рэ­а­ль­най гімназіі (вучылішча), якая ба-зіраваліся на дыс­цып­лі­нах пры­ро­даз­наў­ча­га цыклу.

Цэнзурная рэформа, абвешчаная 6 красавіка 1865 г. вызваляла ад па­пя­рэд­няй цэнзуры сачыненняў (аб’ёмам звыў 200 старонак), пера-кла­даў (звыш 400 старонак), сталічнай прэ­сы, а таксама навуковых вы­дан­няў. Такім чынам гра­мад­с­касць набывала магчымасць пуб­ліч­на­га выказвання сва­іх думак і аб­мер­ка­ван­ня бягучых праблем у недзяр­жаў­ных выданнях. У 1886 г. адным з такіх выданняў зрабілася га­зе­та «Минский лис­ток».

Але істотна наблізіцца да прававой дзяржавы Расіі не ўдалося. З за­бой­с­т­вам Аляксандра ІІ (1881) г. у краіне пачаўся перыяд жор­с­т­кай па­лі­тыч­най рэакцыі. Кур­с новага цара Аляксандра ІІІ (1881-1894) на «карэктыроўку рэформ» знайшоў увасабленне ў так званых кон­тр­рэ­фор­мах. Так, законам ад 12 лютага 1887 г. уводзілася прак­ты­ка зак­ры­тых судовых працэсаў. У 1884 г. дзе­цям нiжэйшых саслоўяў за­ба­ра­ня­ла­ся паступленне ў гiмназiю, а для навучэнцаў-яўрэяў быў уведзены аб­ме­жа­ва­ль­ны працэнт. Аўтаномія ўніверсітэтаў бы­ла скасавана: рэк-тар і пра­фе­сар­с­кі склад прызначаўся ўрадам. Усе студэнты былі абавя-за­ны на­сіць форму. З-за ўзмацнення цэнзуры бы­лі закрыты многія вы-дан­ні. У но­вым палажэнні аб земствах (1890) уз­мац­ня­лі­ся пазіцыі два-ран. Но­вае Гарадавое палажэнне (1892) іс­тот­на скарачала ко­лькасць вы­бар­ш­чы­каў з ліку бедных жыхароў. На Беларусi усе пераўтварэнні мелi свае асаблiвасцi, абумоўленыя на­яў­нас­цю моцнай ан­ты­цар­с­кай апа­зі­цыі. Невыпадкова, усталяванае ў 10 гу­бер­нях Расіі надзвычайнае ста­но­віш­ча існавала тут да краху са­маў­лад­дзя ў 1917 г.

2. Пасля перамогi над Напалеонам у вайне 1812-1815 гг. да Расii адыйшла частка Польшчы (з Варшавай), якая была вылучана ў так званае «Царства Польскае». Нягледзячы на яго аўтаномнае станові-шча ў складзе iмперыi, польская шляхта марыла аб адраджэннi РП у ме­жах да 1772 г. і яе поўнай не­за­леж­нас­ці. 29 лістапада 1830 г. пад уз­дзе­ян­нем чутак аб пасылцы рускай арміі на падаўленне рэвалюцыі ў Фран­цыі ў Варшаве быў здзейснены напад на рэзiдэнцыю царскага на-мес­ні­ка Канстанціна. На наступны дзень, 30 лiстапада сталіца была ў руках паўстанцаў. 20 cнежня сейм апублiкаваў «Манiфест польскага народа» з заклiкам падтрымаць паў­с­тан­не, каб "вярнуць сваю неза-лежнасць і ста­ра­жыт­ную магутнасць". У Лiтву, на Ўкраiну i Беларусь накiроўвалiся эмiсары. У пачатку лютага 1831 г. на тэ­ры­то­рыю Поль-шчы ўступіла руская армiя. У яе тыле – Ашмянскi, Браслаўскi, Вiлей-скi, Дзiсенскi, Cвенцянскi паветах сталі cтварацца паўстанцкія камітэ-ты і ўзброеныя атрады. 19 чэрвеня аб’яднаныя сілы паўстанцаў у скла-дзе 24 тыс. чал. на ча­ле з Гелгудам спрабавалі штурмаваць Вiльню, але няўдала. Рускія войскі па сіле і ўзбраенні значна пераўзыходзілі іх. У выніку на па­чат­ку жніўня ўсе ачагі супраціўлення былі ліквідаваны.

Паўстанне па складу ўдзельнiкаў было пераважна шляхецкiм. У знач­най ступені яго пад­т­рым­лі­ва­лі тыя жыхары, якія ўсведамлялі сябе па­ля­ка­мі. Пад Вільняй у партызанскіх атрадах дзейнічалі гаражане і сту­дэн­ты. Рэкрутаваныя ў паў­с­тан­ц­кія атрады сяляне не вы­яў­ля­лі за-ці­каў­ле­нас­ці ў барацьбе.

Пасля падаўлення паўстання ўсе атрыбуты польскай аўтаноміі бы­лі скасаваны, а Царства Польскае падзе­ле­на на губернi. У 1831 г. было забаронена выкарыстанне Статуту ВКЛ спа­чат­ку ў Вiцебскай i Магiлёўскай, а затым i у заходніх губернях. У 1832 г. «для навядзення парадку» быў створаны так званы Заходнi камiтэт. У лiку яго пастаноў стала ўвядзенне ў справаводства рускай мовы замест польскай. У 1832 г. быў закрыты Вiленскi унiверсiтэт як ачаг антырасiйскiх нас­т­ро­яў. Закрывалiся польскiя школы пры касцёлах. Ва ўсiх астатніх школах на­ву­чан­не стала весціся па-руску.

За дапамогу паўстанцам 191 каталіцкі кляштар з 304 быў зачы-нены або ператвораны ў прыход. Ксян­дзам забаранялася адлучацца ад сваiх прыходаў. Каб зменшыць уплыў палякаў на беларусаў, 23 сака-віка 1839 г. Сінод прыняў паста­но­ву аб далучэнні ўніятаў да права-слаўнай царквы. У выніку самая масавая канфесія на Беларусі пера-стала існаваць. З 1840 г. назвы «лiтоўскi», «беларускi» сталi знiкаць з да­ку­мен­та­ль­на­га ўжыт­ку. Замест iх укаранялася назва «Паўночна-За-ходнi край». Менавiта з таго часу назвы «Лiтва», «лiтоўскi» сталі за-мацоўвацца за тэрыторыяй i Ковеншчыны.

Да следства за ўдзел у паўстанні ў беларуска-літоўскіх губернях бы­ло пры­цяг­ну­та 2 878 чалавек. У дзяржаўны фонд было канфіскава-на шля­хец­кіх 217 маёнткаў. Адначасова пачалася другая хваля «разбо-ру шлях­ты». Хто не здолеў даказаць свайго высакароднага паходжан-ня, быў аба­вя­за­ны выконваць рэкруцкую і іншыя павiннасцi.

Такім чынам, пасля падаўлення паўстання 1830-1831 гг. польская супольнасць Беларусі істотна пацярпела ад рэпрэсіўнай палітыкі ва ўсіх галінах яе жыццядзейнасці. Ускосна гэта палітыка закранула і бе-ларускую шляхту. Тым не менш 1830-1831 гг. было не апошняй спро-бай палякаў аднавіць незалежнасць. У 1861 г. пачаўся новы ўздым іх нацыянальна-выз­ва­лен­чай барацьбы. Як і раней, асноўная сіла змага-роў рэкрутавала­ся са шляхты, у тым ліку літоўскай і беларускай. Удзельнікі руху падзя­ля­лі­ся на два ла­ге­ры – «белых» і «чырвоных». Да пер­шых належа­лі арыстакраты, буржуа і каталіцкая вярхушка. Другія прад­с­таў­ля­лі дроб­ную шляхту, інтэлігенцыю, працоўных. Кож-ны з лагераў бачыў свой шлях да дасягненні мэты: бе­лыя – праз ма-ральнае і між­на­род­на-дып­ла­ма­тыч­нае ўздзеянне на царскі ўрад, а чыр-воныя – праз уз­б­ро­е­нае паўстанне. Летам 1862 г. у Варшаве быў ство-раны Цэн­т­ра­ль­ны нацы­я­на­ль­ны ка­мі­тэт (ЦНК). Падпарадкаваным яму цэнтрам падрыхтоў­кі паўстання на Бе­ла­ру­сі і ў Літ­ве быў Лiтоўскi правiнцыяльны камiтэт (ЛПК). Кастусь Калiноўскі (1838-1864), які ў кастрычніку 1862 г. уз­на­ча­ліў ЛПК, асноўную сілу ў ба­ра­ць­бе су-праць царызму бачыў не ў шлях­це, а ў беларускіх сялянах. Менавіта на іх і была разлічана газета "Muzуckaja prauda».

Вымушаны выступіць заўчасна ЦНК 10 студзеня 1863 г. абвясціў сябе Нацыянальным урадам і заклікаў суайчыннікаў да ўзб­ро­е­най ба-рацьбы за вызваленне ад царскага прыгнёту. Са свайго бо­ку ЛПК вы-ступіў у пад­т­ры­мку паўстання і абвясціў сябе Часовым ура­дам Літвы i Беларусі. Характэрна, што ЦНК не давяраў К. Каліноўска­му як пры-хільніку распальвання сялянскай вайны і прызначыў на дру­гас­ту­пен­ную пасаду камісара Гродзенскага ваяводства.

У сакавіку-красавіку 1863 г. паўстанцкія атрады пачалі баявыя дзеянні на Беларусі. У той самы час праз цэрквы і сельскія сходы ся-лян пераконвалі, быц­цам польская шлях­та імкнецца аднавіць прыгон-нае пра­ва. У цэлым разлік К. Каліноўскага на масавы прыток бела-рускіх сялян не спраў­дзіў­ся. У Гродзенскай гу­бер­ні іх доля сярод паў-станцаў складала больш за 33%, Віленскай – 27, Мінскай – 20, Магі-лёўскай – 13, Віцебскай – толькі 7%. Асноўную масу барацьбітоў за незалежную РП скла­да­ла ма­ла­зя­ме­ль­ная і беззямельная шляхта, чы-ноўнікі, ін­тэ­лі­генцыя, сту­дэн­ты і ін­шыя асобы. Паўстанцы прытрым-ліваліся пар­ты­занскай тактыкі баявых дзе­ян­няў, ім­к­ну­чы­ся з наймен-шымі для сябе стра­та­мі нанесці ўрон рэ­гу­ляр­на­му войску. Так, 24 кра-савіка атраду Звяж­доў­с­ка­га ўдалося вы­біць праціўніка з г. Горы-Горкі.

У маі 1863 г. месца віленскага генерал-губернатара заняў генерал М. Мураўёў, прыз­на­ча­ны на­ча­ль­ні­кам Паўночна-Заходня­га края з над-з­вы­чай­ны­мі, дыктатарскімі паў­на­моц­т­ва­мі. Важным срод­кам падаў-лення антыўрадавых настрояў сярод ся­лян­с­т­ва паслужыў яго ўказ аб скасаванні «часоваабавязанага ста­ну», вяр­тан­ні адабраных у ходзе рэ-формы ся­лян­с­кіх зямель, скарачэнні (на 20%) выкупных плацяжоў.

Свае асноўныя намаганні М. Мураўёў скіраваў на разгром паў-стан­цаў, колькасць якіх дасягала 15 тыс. На працягу вясны-лета сіламі 40-тысячнага войска з артылерыяй лакальныя ача­гі супраціўлення бы-лі падаўлены. За публічнае пакаранне паўстанцаў на шыбеніцах за Мураўёвым замацавалася прозвішча «Вешальнік». Так, 123 удзе­ль­ні­каў паўстання былі павешаны ці расстраляны, 3 776 ча­ла­век выс­ла­ны ў Сібір, 12 355 пас­таў­ле­ны пад нагляд паліцыі. 22 сакавіка 1864 г. у Вільні быў публічна павешаны К. Каліноўскі.

Маёмасць асуджанай шляхты і святарства кан­фіс­коў­ва­ла­ся. Усё ма­ён­т­кі края, якія належалі шляхце і каталіцкаму духавенства бы­лі абкладзены 10 % па­дат­кам. У краі па­ча­ло­ся пераразмеркаванне зямель на карысць па­меш­чыкаў і сялян пра­вас­лаў­на­га веравызнання. Усе чы-ноўнікі-палякі, хто выказваў спачуванне паўстанцам, выз­ва­ля­лі­ся з дзяржаўных пасад. Іх месцы мусілі заняць ураджэнцы расійскіх гу­бер­няў, зацікаўленыя высокімі (на 50%) акладамі.