Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

27 студзеня 1918 г. аўстра-германскі блок запатрабаваў адказу на выказаныя ім умовы міру і, не да­ча­каў­шы­ся яго, папярэдзіў аб аднаў-ленні наступлення на ўсіх франтах. 18 лю­та­га 1918 г. аўстра-гер­ман­с­кія войскі ажыццявілі пагрозу і за два тыдні захапілі велізарную тэ­ры­то­рыю, значна больш за тую, на якую выказвалі прэтэнзіі ў снежні-студзе­ні. На гэты раз новая савецкая дэлегацыя мусіла прасіць міру на знач­на больш цяжкіх умовах, які і быў падпісаны 3 сакавіка 1918 г. у Брэст-Літоўску. Згодна з ім, ад Расіі адыйшлі Польшча, Курляндыя, Літва, Ліф­лян­дыя, Эстляндыя і большая частка Беларусі. На Каўказе да Турцыі ады­ходзі­лі Карс, Ардаган і Батум. Усяго Расія страціла тэ-рыторыю каля 1 млн км² з насельніцтвам больш за 50 млн. чалавек, яе армія і флот падлягалі дэмабілізацыі. Бальшавіцкі ўрад абавязаўся вы-плаціць Германіі 6-мільярдную кантрыбуцыю і дадаткова – 500-міль-ённую (у залатых руб­лях) кампенсацыю на панесеныя ёй страты.

Брэсцкі мір яшчэ больш пагоршыў становішча беларускіх зямель. Пад нямецкую акупацыю трапіла большая іх частка, а рэш­т­кі – уклю-чаны ў зноў створаную Заходнюю вобласць. Падпісаны без удзелу бе-ларусаў дагавор зусім не ўлічваў іх ін­та­рэ­саў, што абумовіла абвя-шчэнне 25 сакавіка 1918 г. БНР сваёй не­за­леж­нас­ці ад РСФСР. Між тым РКП(б) не прызнаў БНР і не разглядаў аку­пі­ра­ва­ныя раёны Бе-ларусі канчаткова адарванымі ад Расіі. Неў­за­ба­ве ў яе буйнейшых га-радах – Мінску, Магілёве, Бабруйску і інш. бы­лі створаны падполь-ныя камуністычныя камітэты, якія стваралі пар­ты­зан­с­кія атрады, пра-водзілі агітацыйна-прапагандысцкую работу, вер­ба­ва­лі дабрахвотні-каў у Чырвоную Армію і многае іншае.

27 жніўня 1918 г. быў падпісаны руска-германскі Дадатковы да­га­-вор, у адпаведнасці з якім немцы за матэрыяльную кам­пен­са­цыю аба-вязаліся пачаць эвакуацыю сваіх войск з занятых расійскіх тэ­ры­то­рый. У кастрычніку Савецкі ўрад выплаціў час­т­ку кантрыбуцыі ў аб’ёме 83 533 кг золата і эвакуацыя немцаў з Бе­ла­ру­сі набыла незваротны харак-тар. Іх адносіны з мясцовымі рэ­ва­лю­цый­ны­мі камітэтамі, Саветамі, часцямі Чырвонай Арміяй бы­лі, як правіла, бесканфліктнымі.

Адрачэнне 9 лістапада кайзера Вільгельма ІІ ад трона і прызнанне Гер­ма­ні­яй 11 лістапада свайго паражэння ў вайне дазволіла Расіі выз­ва­ліц­ца ад навязанага ёй Брэсцкага мірнага дагавору і фарсіраваць ад­наў­лен­не Савецкай улады ў акупіраваных раёнах.

Такім чынам, Брэсцкі дагавор у лёсе беларускага народа аса­цы­і­ру­ец­ца, найперш, з недальнабачнай палітыкай бальшавікоў па да­сяг­нен­ні міру, а таксама са спробай утварэння беларускай дзяржаўнасці.

2. Восенню 1918 г. ваенна-палітычнае становішча краін Чацвяр-но­га саюза рэзка пагоршылася. Пад націскам сіл Антанты прызналі ся­бе пераможанымі Балгарыя, за ёй – Турцыя, Аўстра-Венгрыя. Апош­няй гэта зрабіла Германія і 11 лістапада яе дэлегацыя была вымушана пад­пі­саць дагавор аб перамір’і.

Спыненне баявых дзеянняў уздымала шмат праблем пасляваен-нага ўладкавання сусвету. З мэтай іх вырашэння была склікана Па-рыжская канферэнцыя, якая пачала працу 18 студзе­ня 1919 г. у скла-дзе 27 краін і 5 англійскіх дамініёнаў. 28 красавіка канферэнты прыня-лі рашэнне аб ут­ва­рэн­ні арганізацыі, здольнай каардынаваць міжна-родныя адносіны, якая ат­ры­ма­ла назву Ліга Нацый.

28 чэрвеня 1919 г. у Версалі адбылося падпісанне саюзнікамі па Антанце мірнага да­га­во­ру з Германіяй. Паводле яго, немцы не толькі гублялі свае ка­ла­ні­я­ль­ныя ўладанні, але і ўласныя тэрыторыі – Эльзас, Латарынгію, частку Сілезіі, Пазнанскую і Саарскую вобласці, бал-тыйскае ўзбярэжжа ва Ўсход­няй Прусіі, горад Данцыг і інш. Узброе-ныя сілы краіны пазбаўляліся аві­я­цыі, танкаў, падводнага флоту, а асабовы склад не мог пе­ра­вы­шаць 100 000 чал. На Германію ўскла-даўся асноўны цяжар рэпарацый краінам Ан­тан­ты.

10 верасня 1919 г. адбылося падпісанне Сен-Жэрменскага мірнага да­га­во­ру пераможцамі (ЗША, Англіяй, Францыяй, Італіяй і Японіяй) і бы­лой саюзніцай Германіі – Аўстрыяй, у якім абгаворваліся яе тэ­ры­та­ры­я­ль­ныя межы, абарончыя магчымасці і рэпарацыі. Венгрыя, Чэха-славакія, Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў набывалі сама-стойнасць. У выніку ад былой шмат­на­цы­я­на­ль­най імперыі заставалася невялікая рэспубліка з мо­на­эт­ніч­ным насельніцтвам.

27 лістапада 1919 г. у Нёйі (прадмесце Парыжа) адбылося пад­пі­сан­не аналагічнага дагавору з Балгарыяй, які прадугледжваў адаб­ран­не ў яе Заходняй Фракіі, Паўднёвай Дабруджы ра­зам з этнічнымі бал-гарамі, істотныя абмежаванні ўзброеных сіл.

4 чэрвеня 1920 г. Венгрыя як былая саюзніца Германіі падпісала ў Трыанонскім палацы Версаля дагавор, навязаны ёй пераможцамі. У выніку яе тэрыторыя скарачалася ў 3, а на­се­ль­ніц­т­ва – у 2, 5 разы. Рэ-парацыі істотна падрывалі эканамічны па­тэн­цы­ял краіны. Лік узброе-ных сіл абмяжоўваўся 35 тыс. даб­рах­вот­ні­ка­мі.

Нарэшце, 10 жніўня 1920 г. у г. Сеўр (Францыя) асобныя краіны-пе­ра­мож­цы з удзелам зноў створаных (Польшча, Чэхаславакія, Ар­ме­нія і інш.) падпісалі мірны дагавор са спадкаемцай Асманскай імперыі – Турцыяй. Частка зямель адыйшла да Грэцыі і Італіі, іншыя пе­ра­да-валіся пад нагляд (мандат) Францыі і Англіі, а пралівы Басфор і Дар­да­нэ­лы – пад кантроль міжнароднай камісіі. Туркам дазвалялася мець войска не больш за 50 тыс. чал.

Такім чынам, пасля завяршэння Першай сусветнай вайны 1914-1918 гг. у выніку Парыжскай канферэнцыі, Версальскага, Сен-Жэр­мен­с­ка­га, Нёйіскага, Трыанонскага, Сеўрскага дагавораў у Еўропе скла­ла­ся своеасаблівая сістэма міжнародных адносін. Нягледзячы на ства­рэн­не Лігі Нацый, вызначальную ролю ў яе функцыянаванні адыг­ры­ва­лі Англія і Францыя. Версальская сістэма была скіравана на ўма­ца­ван­не палітычнага і эканамічнага становішча краін-пераможцаў, а так­са­ма асобных зноў створаных дзяржаў.

ЗША, якія не далучыліся да Версальскай сістэмы, так­са­ма выказ-валі прэтэнзіі на ролю арганізатара пасляваеннага ўлад­ка­ван­ня сусве-ту. Так, з 12 лістапада 1921 па 6 лютага 1922 г. у Ва­шын­г­то­не праца-вала канферэнцыя з удзелам 9 краін і 5 брытанскіх да­мі­ні­ё­наў. Пагад-ненні, падпісаныя яе ўдзельнікамі, датычыліся рэгіёну Далёкага Ўсхо-ду і Ціхага акіяну і завяршалі працэс утварэння буйнейшымі дзяр­жа­ва­мі новага сусветнага парадку, які ўвасобіўся ў так званай Вер­са­ль­с­ка-Вашынгтонская сістэме.

Адна з найбольш выразных праяў яе дзейнасці на еўрапейскім кан­ты­нен­це выявілася ў адраджэнні і стабілізацыі Польшчы (ІІ Рэчы Пас­па­лі­тай Польскай). Вызначальную ролю ў гэтым працэсе адыг­ры­ва­лі Англія, Францыя і ЗША, якія імкнуліся ператварыць яе ў ін­с­т­ру­мент барацьбы з Савецкай Расіяй. У распачатай вайне 1919-1920 гг. беларускі народ і яго зямля апынуліся аб’ектам барацьбы паміж По­ль­ш­чай і Савецкай Расіяй. Самі беларусы не маглі адкрыта заявіць аб сваёй волі, бо ні БССР, ні ЛітБел не былі прызнаны міжнароднай су­по­ль­нас­цю і не мелі прадстаўніцтва на Парыжскай канферэнцыі. Ак­ра­мя таго, палякі не прызнавалі азначаныя рэспублікі створанымі ў вы­ні­ку свабоднага волевыяўлення беларускага народа.

З другога боку спробы беларускіх дзеячаў у 1919-1920 гг. да­маг­чы­ся прызнання БНР суседнімі дзяржавамі ў большасці не мелі плёну. Так, РСФСР катэгарычна адмовілася гэта рабіць па прынцыповых меркаваннях. У 1918 г., пад час гетманства Скарападскага Ўкраіна прыняла беларускую дыпламатычную місію. У 1919-1920 гг. у Рызе, Таліне, Гельсінфорсе, Капенгагене, Празе, Лондане, Парыжы, Берліне былі місіі БНР, але ўсе яны не мелі дыпламатычнага статусу. Не мелі афіцыйнай сілы і адзінкавыя звароты лідэраў БНР. Так, у маі 1919 г. дэлегацыя на чале з А. Луцкевічам наведала Парыж і падала арганіза-тарам канферэнцыі адмысловы мемарандум з просьбай аб прызнанні незалежнасці БНР.

Ва ўмовах, калі ў беларускім руху вызначылася некалькі (савец-кая, польская, літоўская, незалежніцкая) накірункаў, змест беларуска-га пы­тан­ня таксама трактаваўся па-рознаму і яго вырашэнне без аў­та­ры­тэт­най сілы здавалася нерэальным. Найбольш шчыльныя стасункі звяз­ва­лі дзеячаў БНР з Польшчай, але недастатковыя, каб бе­ла­рус­кі народ атрымаў дзяржаўнасць у межах свайго этнічнага рас­ся­лення.

Свае інтарэсы праследавала і Літоўская Тарыба, калі пайшла на ўтварэнне Міністэрства беларускіх спраў, бо імкнулася аба­ра­ніць Ві-леншчыну і Гродзеншчыну ад анексіянісцкіх праектаў По­ль­ш­чы.

Беларускае пытанне так і не было агучана на Па­рыж­с­кай канфе-рэнцыі. Ускосна яно закраналася ў кантэксце пры­мі­рэн­ня Польшчы і Літвы, якія канфліктавалі з-за беларускіх зямель. У вы­ні­ку ў чэрвені-ліпені 1919 г. па рашэнні кіраўніцтва Антанты паміж дзвю­ма дзяржа-вамі была праведзена часовая мяжа, так званая «Лінія Фо­ша». У 1919-1920 гг. увага ўдзельнікаў Парыжскай канферэнцыі была пры­цяг­ну­та барацьбой з бальшавізмам, у тым ліку і савецка-польскай вай­ной. Але Антанта ніколі не разглядала Раду БНР (як Вышэйшую, так і Народ-ную) як сур’ёзнага прэтэндэнта на ўладу і нават пад час свайго ад­с­туп­лен­ня ў ліпені 1920 г. палякі не далі згоды на перадачу Беларусі пад пратэктарат Лігі Нацый.

3. У распачатай вайне супраць савецкіх рэспублік польскім вой-скам да восені 1919 г. удалося заваяваць вялікую частку Ўкраіны, Літ-вы і Бе­ла­ру­сі. Вярхоўны Савет Антанты раіў Польшчы заснаваць свае ўсходнія ме­жы па так званай «лініі Керзана», якая звязвала Гродна – Няміраў – Брэст – Перамышль – Карпаты. Але Начальнік дзяржавы Ю. Пілсудскі спадзя­ваў­ся на далейшыя ваенныя поспехі і не прыслу-хаўся да па­ра­ды. Між тым вясной 1920 г. ваенна-палiтычнае становi-шча Савецкай Расii знач­­на палепшылася, што дало магчымасць скан-цэнтраваць суп­раць польскіх захопнікаў значныя сілы. Непасрэднай падрыхтоўкай летняй кампанii займаўся Ў. Ленiн. Праз тыдзень пасля наступлення За­ход­ня­га фронта 11 лiпеня 1920 г. быў вызвалены Мiнск, затым Вiльня, Лiда, Гродна. У гэты ж час англійскі міністр за-межных спраў Дж. Керзан накіраваў у Маскву ноту з патрабаваннем спыніць нас­туп­лен­не і заключыць перамір’е з Польшчай. 7 жніўня 1920 г. польскі ўрад паведаміў аб сваёй гатоўнасці да перагавораў, але Савецкі ўрад адрэагаваў на яго толькі 17 жніўня, калі Чырвоная Ар­мія пацярпела сакрушальнае паражэнне пад Варшавай.

На перагаворах у Мінску савецкая дэлегацыя была вымушана па­гадзіц­ца на перанос "лініі Керзана" яшчэ далей на ўсход. 12 кас­т­рыч­ні­ка ў Рызе быў падпісаны прэлімінарны (папярэдні) мірны дагавор. 18 кастрычніка ваенныя дзеянні былі спынены, а дыпламаты пры-ступіліся да кансультацый. ВРК БССР перадаў дэлегацыі РСФСР ман-дат на вядзенне перагавораў ад імя рэспублікі.

Мірны дагавор быў падпісаны 18 сакавіка 1921 г. у Рызе паміж РСФСР і ЎССР, з аднаго боку, і Польшчай, – з дру­го­га. Рыжскі дага-вор за­ма­цоў­ваў уваходжанне Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі, дзе пе­ра­ва­жа­ла непольскае насельніцтва, у Польшчу і ўсталёўваў но-вую дзяр­жаў­ную мяжу. РСФСР і ЎССР узялі абавязацельства запла-ціць Польшчы 30 млн руб. золатам як прызнанне «актыўнага ўдзелу По­ль­с­кай Рэспублікі ў гаспадарчым жыцці былой Расійскай ім­пе­рыі». Акрамя таго, РСФСР і ЎССР пагадзіліся вярнуць Польшчы на­ву­ко­выя і культурныя каштоўнасці, вывезеныя с тэрыторыі Рэчы Пас­па­лі­тай.

Нягледзячы на юрыдычнае правільнае аформленне, Рыжскі мір апынуўся такім жа грабежніцкім, як і Брэсцкі. Этнічная тэрыторыя ўкраінцаў і беларусаў апынулася падзеленай, а яны самі апынуліся на правах нацыянальных меншасцяў.

Кастрычніцкая рэвалюцыя, гра­мадзян­с­кая вайна і замежная ін-тэрвенцыя прымусілі выклікалі ад’езд з савецкіх рэспублік каля 2 млн чал, у тым ліку з Бе­ла­ру­сі – 122 тыс. Цэнтрамі беларускай палітычнай эміграцыі размяшчаліся, як пра­ві­ла, у буйнейшых гарадах еўрапейскіх дзяржаў – Вільні, Коўне, Ры­зе, Рэвелі, Празе, Варшаве, Берліне. Ас-ноўную масу гэ­тых эмігрантаў складалі дзеячы БНР, беларускія эсэры, сацыял-дэ­мак­ра­ты, сацыялісты-федэралісты і ўсе тыя, хто праследа-ваўся ба­ль­ша­ві­ка­мі.

Пасля эвакуацыі германскіх войск з Беларусі, тыя, хто не прымаў Са­вец­кую ўладу, былі вымушаны падалася ў Коўна, сталіцу та­га­час­най Літвы, дзе ўжо пражывала каля 45 тыс. беларусаў. Літоўскі ўрад, за­ці­каў­ле­ны ў іх сумеснай з беларусамі барацьбе супраць бальшавікоў і польскіх інтэрвентаў, пайшоў на ўтварэнне Міністэрства беларускіх спраў. Гэта арганізацыя, складзеная з дзеячаў БНР, зрабіла шмат для аба­ро­ны інтарэсаў сваіх землякоў. У прыватнасці, з яе ўдзелам было зас­на­ва­на акцыянернае беларускае выдавецтва "Таварыства імя Фран-цішка Скарыны". У Коўна дзейнічала за­меж­нае Бюро ЦК БПС-Р.

Пасля таго, як Літве была перададзена Вільня і Віленскі край, дзей­насць беларускай эміграцыі ста­ла абмяжоўвацца. З-за адмовы дзе-ячаў БНР прызнаць Віленшчыну час­т­кай Літвы, мясцовыя ўлады пры-мусілі эмігрантаў у канцы 1923 г. па­кі­нуць краіну. З пераходам Вільні пад юрысдыкцыю Польшчы важ­ную ролю ў эмігранцкім асяроддзі і ўсёй беларускай дыяспары адыг­ры­ва­лі Беларускі Нацыянальны камі-тэт; Беларускі культурна-ас­вет­ніц­кі цэнтр, Выдавецтва беларускіх кніг і часопісаў ("Беларускі сцяг" "Крывіч")

З пачаткам савецка-польскай вайны актывізавалася створаная ў Ры­зе Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі, якая зай­ма­ла­ся справамі бежанцаў і эмігрантаў. Для гэтых жа мэтаў у снежні 1919 г. былі створаны рэгістрацыйна-пашпартныя аддзяленні ў Лібаве і Рэвелі. Разам з палітычнай дзейнасцю эмігранты займаліся куль­тур­на-асветніцкай працай. Імі былі адкрыты Беларускі клуб, таварыства "Бацькаўшчына", маладзёжны гурток, курсы беларусазнаўства, вы­да­ва­лі часопіс "На чужыне".

Дагавор РСФСР з Латвіяй ад 11 жніўня 1920 г. абавязала пры­пы­ніць дзейнасць антысавецкіх арганізацый, неўзабаве таму ўрад БНР і яго дыпламатычныя місіі мусілі пераехаць у Літву (Каунас). Але іс­на­ван­не беларускай палітычнай эміграцыі не забаранялася. Так, 20 кас­т­рыч­ні­ка 1920 г. з іх удзелам адбылася канферэнцыя з мэтай утварэння аб­’­яд­на­на­га нацыянальнага блоку. На пачатку 1920-х гг. у Латвіі скла­-ла­ся буйная беларуская дыяспара. У 1924 г. тут з’явіліся ас­вет­ніц­кія таварыствы – "Рунь" і "Беларуская хата". Беларускія ін­тэ­лі­ген­ты здо-лелі наладзіць працу 4 беларускіх школ, 1 гімназіі і выхад ча­со­пі­са "Школа і жыццё". Тут жа дзейнічала Беларускае навукова-кра­яз­наў­чае таварыства і выходзіла газета "Голас беларуса". Неспрыяльная бе­ла­рус­кім эмігрантам палітыка прымушала іх дамагацца культурнай аў­та­но­міі. Але ў 1934 г. з прыходам да ўлады дыктатара К. Ульманіса амаль усе беларускія арганізацыі перапынілі сваё існаванне.