Файл: Электржйенi.docx

^{Өндірістік қызметтің сенсоризациясы, яғни адамның сезім мүшелерін датчикке ауыстыру үшінші өндірістік революцияға жатады.Оның біріншісі – машина-энергетикалық, ал екіншісі – ақпаратты-компьютерлі революция. Датчикке деген қажеттілік күннен-күнге артып келеді.Бұл бақылау мен басқарудың автоматтанған жүйеге көшуіне, жаңа технологиялық процестің енуіне, жалпы өндірісті автоматтандыруға байланысты. Жоғары метрологиялық мінездемелерінен басқа датчиктер жоғары сенімділігімен, ұзақ уақытқа жарамдылығымен, тұрақтылығымен, аз габариттілігімен, аз энергия тұтылуымен сипатталады.Бұндай талаптарға талшықты-оптикалық датчиктер толықтай жауап береді. Бұл датчиктер оптикалық сәулеленуді электрлік сигналға түрлендіруге негізделген. Қабылданатын оптикалық сәулеленудің интенсивтілігіне және толқын ұзындығына байланысты бұл датчиктердің көмегімен жарықтың жарықтылығын, заттардың температурасын, оптикалық сәулеленудің спектрлік құрылымын және т.б. шамаларды тіркеуге болады.}

3. ТЭТ сигналдарын өлшеу құралдары

ТЭТ-пенбіргежұмысiстейтiнқосалқыаспаптар:а)магнитэлектржүйенiңмилливольтметрлерi;б)потенциометрлер;в)нормалаушытүрлендiргiштер.

1. 
   Милливольтметрлер.
   

Магнитэлектрмилливольтметрлертермоэлектртермометрлерменжəнебасқатүрлендіргіштерменбіргетемпературалардыөлшеугекеңқолданылады.Əрекет принципі ментеория негiздерi. Магнит электр милливольтметрлерөткізгіш бойынша (жылжымалы рамканың орамасы) өтетін тұрақты тоқпен жəнетұрақтыжылжымайтынманниттiңмагниттiкөрiсiнiңаралығындағыəсерлескүштерiн қолдануында негiзделген. Өткізгішке əсер ететін күш əрқашан тоқтыңбағытынажəнемагниттiкөрiстiңбағытынанормалбойыншабағытталады.1.6суреттегібелгiлер:1-жұмсақболаттанжасалғанцилиндрлiкөзек;2– рамка; NS – тұрақты магнит;3–табан тiреулер;4–спиральсерiппелер;5–

---

керн (ось);

6– құралдың шкаласы;

7– нұсқағыш.

6. 
   сурет – Милливольтметр сұлбасы
   

Спиральсеріппелеррамканыңайналуынақарсылықмоменттіжасайды.Олар бір шетімен 5 осіне, басқасымен аспаптың қозғалмайтын бөлігіне бекітіледі.Бұлсеріппелеррамканыңтокөткізгішэлементтеріболып табылады.Керндердебекітілгенрамкатікжəнекөлденеңдеайналуосімендайындалады.Рамка–ұзындығыlжəнеені2rтікбұрыш,бір-біріменлакпенбекітілгенжіңішкемыссымныңnорамынан тұрады. Раманың ішінде орналасқан 1асында(1.6сурет),олəрқашанбіркелкіжəнерадиалдымагнит өрісінің əсеріндеболады.Онда рамканың бұрылу бұрышынан тəуелсiз, оның жазықтығы магниттiкиндукцияның В векторына параллель болады, сондықтан рамка бойынша I электртоғы аққанда, жылжымалы жүйеге магнитті электр моменті М_МЭ = 2rlВIəсеретеді.Спиральдісерiппеарқылықұрылғанқарсыəсеретумоментімынағантеңболады:М_қм=Wφ,мұндаφ–рамканыңбұрылубұрышы;W–меншiктiқарсыəсеретумомент.Кейбірφбұрылубұрышында:^Мқм^=ММЭ,

---

6. 
   сурет - Миливольтметрмен термоЭҚК-ін (mv) өлшеу сұлбасы
   

Сұлбадағыбелгілер:R_тең–теңестірушікатушканыңкедергісі;R_қ–қосымшакатушканыңкедергісі;R_м=R_т+R_қ–милливольтметрдіңішкікедергісі;R_сыр=(R_AB+ R_FD+ R_C+ R_тең) – аспаптың а, б қысқыштарына қатысты тізбектіңсыртқыкедергісі.

---

СондабiрменсалыстырғандаR_сыр/R_мазболғансайын,соғұрлымосықатынастың өзгеруі, мысалы, қоршаған ортаның температурасының өзгеруінен,U_abжəнеEAB(t,to)арасындағы сызықтықтəуелділіккеазəсеретеді.R_сыр/R_мқатынасыR_м=R_р+R_қөскенсайынтөмендейді.R_рмыссымболғандықтан,R_м-дітекқанаR_қ–манганиндіккатушканыжоғарлатуарқылыкөтеругеболады.БірақR_ммəнініңөтежоғарыкөтерілуіS_Uсезімталдығынтөмендетеді.Əдете R_м =100-500 Ом, ал R_р/R_м≤ 1/3, бұл жағдай аспаптың температуралықкоэффициентінəлдеқайдатөмендетеді.R_сыр=0.6-25Ом-ғастандартталған,милливольтметршкаласында көрсетіледі.

---

Осыған байланысты, егер ТЭТ градуировкасы шкала корсеткішінің градуировкасына сəйкес келсе, миливольтметрдің градустық шкаласын қолдану мүмкін болады. Сыртқы желі кедергісін қиыстыру R_теңкедергісі көмегімен шкалада көрсетілген R_сыр-ға келтіру керек.

Егер миливольтметр шкаласы mV берілген болса, ол R_сыр–ны есепке алмай көрсетіледі жəне миливольтметр көрсетуі U_ab-ға тең болады; онда белгілі R_сырмен R_мкөмегімен ТЭТ-ің кез-келген градуировкасы үшін E_AB(t,to)термоЭҚК-і анықталады, жəне өлшенетін температураныда кестелерден анықтауға болады.

Өнеркəсіп стационарлы миливольтметрлерді градустық шкаласының дəлдік кластары 0,5; 1,0 ; 1,5; 2,0 болатындай шығарады. Тасымалданатын миливольтметрлер градустық жəне миливольтметрлік шкалалары келесі дəлдіктермен: 0,2; 0,5; 1,0 орындалады.

3. 
   Потенциометрлер.
   
   1. 
      Компенсациялық өлшеу əдiсi.
      

Потенциометрлердiңəрекетпринципібелгiсiзкернеудiқосымшакөзініңтоғыменжасалатынкернеуқұлауыментеңестiру(компенсациялау)яғникомпенсациялықөлшеуəдiсiнденегiзделген.(1.8сурет)

1. 
   компенсациялықконтурқұрамында қосымша көз E_Бжəне R_аbреохорд
   

(компенсациялықрезисторы)болады.

2. 
   өлшем контурында келесілер болады: Е_ав(t,t₀) термоЭҚК-і өлшенетiн ТЭТ жəне нөл-индикатор (НИ) функциясын орындайтын жоғары сезiмдi гальванометр мен R_асреохордтың бір учаскесі: aнүктесiнен среохордтың қозғағышының жылжымалы контактісіне дейін.
   

Е_АВ(t, t₀) термоЭҚК Е_Б–ға қарсы R_асучаскесіндегі екі көздің тоқтары бір

---