Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

Канцэнтрацыя сродкаў харчавання ў параўнаўча лакальнай пра-сто­ры адкідвала патрэбу чалавека ў перамене месца жыхарства. Цяпер на­се­ль­ніц­т­ва, як правіла, рабілася пастаянным (аўтахтонным), будава-ла паселішчы паблізу вадаёмаў, на ўзвышшы берагоў рэк.

Колькасць насельніцтва ўзрасла, аб чым сведчыць каля 120 зной-дзе­ных мезалітычных стаянак. Родавыя абшчыны больш цесна кантак-та­ва­лі паміж сабою, утвараючы сваяцкія супольнасці – плямёны, якія пра­жы­ва­лі на адной тэрыторыі, мелі агульныя рысы матэрыяльнай і ду­хоў­най культуры.

На V-ІІ тысячагоддзе да н. э. прыпадае час найвышэйшага развіц-ця родавай абшчыны і завяршальнага этапу каменнага веку – неаліту. Прыс­вой­ва­ю­чая гаспадарка, заснаваная на збіральніцтве, паляванні і рыб­най лоўлі, абапіралася на ўдасканаленыя прылады працы і споса-бы здабычы прадуктаў. На якасна новы ўзровень узнялася апрацоўка ка­ме­ню, дрэва, косці, скуры. З’явіліся інструменты для шліхтавання і на­ват свідравання каменю. Попыт на крэмень абу­мо­віў яго здабычу шахтавым метадам.

Прыблізна паміж ІУ і ІІІ тысячагоддзямі да н. э. на паўднёвым за-хадзе Беларусі ў плямён нёманскай і днепраданецкіх культур збіраль-ніц­т­ва злакавых раслін абумовіла вынаходніцтва прымітыўнага (ма-тыч­на­га або агароднага) земляробства. Акрамя таго, прагрэс у паля-ван­ні прычыніўся да ўзнікнення ў асобных плямёнаў новага спосабу ат­ры­ман­ня харчовых прадуктаў – жывёлагадоўлі. Такім чынам, новыя за­нят­кі людзей абумовілі паступовы пераход ад прысвойваючай гас-па­дар­кі да вытвараючай. Гэты якасна новы этап у гісторыі чалавецтва пры­ня­та называць «неалітычнай рэвалюцыяй».

З пачаткам вытвараючай і ўдасканаленнем прысвойваючай гаспа-да­рак колькасць прадуктаў харчавання значна павялічылася, што ства-ры­ла магчымасць стварэння запасаў. Патрэба ў іх захаванні прычыні-лася да вырабу з гліны адмысловых ёмістасцей з іх далейшым абпаль-ваннем у агні. Такім чынам, вынаходніцтва керамікі – першага ў свеце штучнага матэрыялу – значна палепшыла дабрабыт чалавека. Такім жа значным вынаходніцтвам зрабілася ткацтва, якое дазволіла выраб-ляць адзенне на цёплы час года.

Пад уздеяннем вялікіх гаспадарчых і духоўных перамен родавая ар­га­ні­за­цыя дасягнула свайго росквіту. Узмацненне сувязяў паміж ро-да­вы­мі абшчынамі і павелічэнне ліку родзічаў прычынілася да энда-га­міі – звычаю абавязковага для мужчын шлюбу толькі з жанчынамі свай­го племені, што значна спрыяла яго кансалідацыі, выпрацоўцы адзі­най мовы, традыцый, духоўных каштоўнасцей.

Развіццё ўсіх форм прысвойваючай і вытвараючай гаспадарак станоўча адбіваўся на дэ­маг­ра­фіч­най сітуацыі, аб чым, у прыватнасці, сведчыць больш 600 зной­дзе­ных археолагамі неалітычных паселі-шчаў, дзе маглі пражы­ваць каля 5-6 тыс. чал.

У ІІІ тысячагоддзі да н. э. пад уздзеяннем «дэмаг­ра­фіч­на­га выбу-ху» з Індыі ў Заходнюю Еўропу рушылі плямёны жы­вё­ла­во­даў і зем-ляробаў. На тэрыторыі Беларусі першымі іх прадстаў­ні­ка­мі зрабілася племя так званай «шнуравой керамікі». У адрозненне ад аба­ры­ге­наў, яны валодалі вырабамі з бронзы (наканечнікі стрэл, кін­жа­лы, сякеры, упрыгожанні і інш.), а таксама майстэрствам яе ап­ра­цоў­кі. З узнікнен-нем абменнага гандлю з Каўказа і Прыкарпацця бронза трапляла на тэ­ры­то­рыю Беларусі і рабілася здабыткам родавай і племянной вяр-хушкі. У той са­мы час выкарыстанне традыцыйных матэрыялаў для вырабу прылад пра­цы, асабліва каменных, дасягнула значнага прагрэ-су. Так, археолага­мі знойдзены сякеры з граніту, па тэхніцы апрацоўкі прызначаныя для розных заняткаў.

Вытвараючы характар гаспадаркі абумовіў размяшчэнне паселі-шчаў, зручнае для жывёлагадоўлі і падсечнага земляробства. Жытло ме­ла напалову зямлянкавую і слупавую канструкцыю і аздаблялася ача­гом. Павелічэнне прадукцыйнасці працы вяла да яе індывідуаліза-цыі. Пры захаванні агульнародавай уласнасці працэс накаплення пры-лад працы і атрыманых прадуктаў набыў тэндэнцыю да канцэнтра-ван­ня ў распараджэнне асобных сем’яў на чале з мужчынам, сацыяль­ная роля якога ў гэты час значна ўзрасла. Цяпер жанчына, беручы шлюб, мусіла пераходзіць у чужы род. Імкненне мужчыны як главы ся­м­’і абмежаваць колькасць карыстальнікаў і спажыўцоў сямейнай ма­ё­мас­цю толькі дзецьмі і іншымі бліжэйшымі родзічамі прымушала яго весці асобную ад іншых членаў рода гаспадарку. Вядома ж, у но-вых умовах роднасць стала весціся па мужчынскай лініі. Вялікая па-тры­яр­ха­ль­ная сям’я складалася з яе галавы (бацькі), жонкі, а таксама жа­на­тых сыноў і іх дзяцей. Распад родавых абшчын на вялікія патрыя-р­ха­ль­ныя сем’і паслужыў першам этапам яе разлажэння.

Акрамя таго, сталі разбурацца існаваўшыя тэрытарыяльныя межы пра­жы­ван­ня родаў. Для кіравання новай, тэрытарыяльнай абшчынай спат­рэ­бі­ла­ся вылучэнне адмысловай групы людзей – патрыярхальнай зна­ці. У гэты ж час назіраецца рост ваенных сутыкненняў паміж рода-мі і плямёнамі за перадзел агульнай і захоп чужой маёмасці. Адпавед-на ўзрасла роля мужчын-воінаў. З іх удзелам адбывалася абмеркаван-не родавых спраў, абранне старэйшын, вызначэнне адносін з суседнімі аб­ш­чы­на­мі. Такі грамадскі лад мае назву ваеннай дэмакратыі. Павелі-чэн­не ваенных сутыкненняў абумовіла з’яўленне адмысловых паселі-шчаў, умацаваных абарончымі пабудовамі, – гарадзішчаў.

Да сярэдзіны І тысячагоддзя да н. э. на тэрыторыі Беларусі была вы­най­дзе­на металургія жалеза, заснаваная на яго выплаўцы з бурага жа­лез­ня­ку ў гліняных домніцах. Металургі, як правіла, з’яўляліся і ка-ва­ля­мі. У ліку найбольш запатрабаваных вырабаў з’яўляліся сякера, нарогі для сахі, матыка, серп і інш. Істотна палешыліся зброя для па-лявання і ва­ен­най справы. Новыя прылады працы і зброя паступова выцесніла ра­ней­шыя каменныя вырабы.

Выкарыстанне жалезных прылад працы адкідвала неабходнасць ап­ра­цоў­кі зямлі ўсім родам, сумеснага нагляду за статкам, палявання і г.д. Патрыярхальная сям’я канчаткова ператварылася ў асноўную вы-твор­чую адзінку, а сямейная ўласнасць замяніла абшчынную і рода-вую. У працэсе вытворчых і сацыяльных перамен паміж сем’ямі ўз-мацнялася няроў­насць, што спрыяла разлажэнню першабытнага ладу. За­мест родавых адносін усталёўваліся адносіны эканамічныя. Апавед-на і родавая абшчына канчаткова саступіла месца абшчыне суседскай.

Прагрэс у гаспадарцы суправаджаўся істотнымі зменамі ў све­та­пог­лядзе і духоўнай культуры людзей. З пераходам да жалезных пры­лад працы каменным сякерам надаваўся сакральны сэнс. Вялікія ва­лу­ны зрабіліся аб’ектамі пакланення. Па-ранейшаму зас­та­ва­лі­ся вера ў душу, духаў, абаронцаў або во­ра­гаў роду. Узрастанне ролі земляроб-ства і жывёлагадоў­лі прывялі да ўзнікнення антрапаморфных і заа морфных культаў (язычніцтва), адмысловых месцаў – (капішчаў), дзе адбываліся рытуалы з прынясеннем ахвяр.

2. Першыя звесткі пра славян адносяць да I–II ст. Пытанне ра-дзімы сла­вян застаецца нявырашаным. Мяркуюць, што ёй магло быць міжрэч­ча Віслы і Одэра. У ІІ-ІУ стагоддзях пад уздзеяннем «вялікага пера­ся­лен­ня народаў» славяне з захаду сталі рассяляцца па Ўсходняй і Паў­д­нё­вай Еўропе. Аб іх з’яўленні на паўднёвай тэрыторыі Беларусі свед­чаць археалагічныя знаходкі так званай пражскай культуры. У VІ –VІІ ст. асноўнай тэрыторыяй іх пражывання быў басейн Прыпяці. Раз­віц­цё земляробства і адсутнасць міжплемянных сутыкненняў змян-ша­ла патрэбу ва ўмацаваных паселішчах – гарадзішчах, на змену якім прый­ш­лі селішчы. Славянскія сем’і будавалі жытло ў выглядзе паў-зям­лян­кі, дзе размяшчалася печ, зробленая з каменю або гліны. Да ін-шых характэрных прыкмет славянскай культуры адносяць мову, неар-на­мен­та­ва­ную кераміку карычневага колеру, выкарыстанне каменных жор­наў, абрад трупаспалення і пахаванне гліняных урн з попелам, як пра­ві­ла, у курганных насыпах.

У VІІІ–ІХ ст. у выніку каланізацыі славян тэрыторыі пражывання бал­таў мясцовае насельніцтва было асімілявана, а праз стагоддзе тут сфар­мі­ра­ва­лі­ся новыя этнічныя славянскія супольнасці дрыгавічоў, радзі­мі­чаў і крывічоў. Дрыгавічы займалі поўдзень і сярэдзіну сучас-най Беларусі – ад Пры­пя­ці да Заходняй Дзвіны. Іх пераважна славян-ская культура была аз­доб­ле­на элементамі культуры балцкай (спіраль-ныя пярсцёнкі, бранза­ле­ты з выявамі змяіных галоў), а таксама запа-зычанымі назвамі рэк (Арэса, Лань, Цна). У назве «дрыгавічы» заха-валіся сляды сінтэзу дзвюх культур: балцкі корань (па-літоўску «drёg-nas» – сыры, вільготны) і славянскі канчатак («ічы»). Радзімічы пра-жывалі паміж Дняпром і Дзяс­ной, уздоўж рэк Сож і Іпуць. Яны за­па­зы­чы­лі значна больш элементаў балцкай культуры (бранзалеты з вы­я­ва­мі змяіных галоў, спіралевідныя кольцы, касцяныя прывескі ў выг­лядзе качак). У назве «радзімічы» таксама захава-ліся сляды сінтэзу дзвюх культур: балцкая аснова (па-літоўску «radimas» – месцазнахо-джан­не) і славянскі канчатак («ічы»).

Крывічы засялялі поўнач Беларусі і выходзіўшыя за яе межы раё-ны сучасных Пскоўшчыны і Смаленшчыны). Мова і культура крыві-чоў з’яўляліся славянскімі. Сляды балцкага субстрату захаваліся ва ўпры­го­жан­нях (бранзалеты з выявамі змяіных галоў, спіральныя пяр-сцён­кі, галаўны вянок і інш.). Верагодная версія паходжання назвы гэ­тай новай этнічнай супольнасці звязваецца з рэльефам мясцовасці (ад лі­тоў­с­ка­га «kreivas», «krеіvіs» – крывы, крывізна).

У славян навакольныя землі, лясы, паша, водныя і іншыя ўгоддзі на­ле­жа­лі суседскай абшчыне. Тут захоўваліся традыцыйныя спосабы здабычы ежы і сыравіны праз паляванне, рыбалоўства, збі­ра­ль­ніц­т­ва, але вырошчванне пшаніцы, жыта, проса, пшаніцы, грэчкі, лё­ну, ка-ноплі і іншых культур давалі магчымасць стабільнага існаван­ня ўсім суродзічам, таму земляробства ператварылася ў іх асноў­ны занятак. Пераход ад пад­сеч­на-агнявога да ворнага метаду апрацоўкі глебы, выкарыстан­не сахі і конскай цяглавай сілы, жалезных сярпоў, кос, іншых прылад знач­на павысілі прадукцыйнасць працы, што абу­мо­ві­ла падзел і замацаванне пэўных участкаў абшчыннай ворнай зямлі за асобнымі вялікімі (патрыярхальнымі) і малымі сем’ямі.

Развядзенне свойскай жывёлы – коней, кароў, коз, свіней, якое адыг­ры­ва­ла важную ролю ў гаспадарчай дзейнасці славян, таксама ста­ла адбывацца сіламі асобных гаспадарак. Натуральна, што не ўсе яны былі аднолькава заможнымі або беднымі. У лепшым стане апы­ну­лі­ся тыя, каму даставаліся лепшыя ўчасткі, а таксама тыя, дзе было больш рабочых рук, дасканалых прылад працы, цяглавай сілы і г. д. У выніку адзіная абшчынная гаспадарка губляе прыкметы агульнас­ці і распадаецца на некалькі індывідуальных, сямейных. Адбываец­ца пераход ад родавай абшчыны да сямейнай (суседскай), заснаванай, галоўным чынам, на эканамічных сувязях і інтарэсах.

Эканамічныя пераўтварэнні ў славян абумовілі ўсталяванне і за-ма­ца­ван­не ў іх адпаведнай сацыяльнай арганізацыі. Вылучаліся вяр-хоў­ны правадыр, савет старэйшын, народны сход. Апошні складаўся з усіх мужчын, здольных насіць зброю. Менавіта сход, а не абіраемы пра­ва­дыр вырашаў усе асноўныя пытанні, таму час, калі існаваў такі лад, мае назву перыяду ваеннай дэмакратыі, які заставаўся апошняй прыс­туп­кай на шляху да ўзнікнення дзяржавы.

Такім чынам, на апошнім этапе першабытнаабшчыннага ладу на-се­ль­ніц­т­ва Беларусі перайшло да вытворчай гаспадаркі і адпаведнай са­цы­я­ль­най арганізацыі, стварыўшы перадумовы для ўзнікнення дзяр-жа­вы і фарміравання адзінай усходнеславянскай супольнасці.

3. Агульнаўсходнеславянскі народ і яго этнічная тэрыторыя па-ча­лі фарміравацца па-за межамі нашай Бацькаўшчыны – у Сярэднім Пад­няп­роўі і Паволхаўі. Зараджэнне новага народа ў гэтых дзвюх ад-да­ле­ных адна ад адной мясцовасцях адбывалася адначасова – у ІХ-Х стст. Этнастваральны працэс у славян Сярэдняга Падняпроўя быў па-ско­ра­ны развіццём вытворчай гаспадаркі, а таксама неабходнасцю аба­ро­ны ад ваяўнічых качэўнікаў. Вядома, што славяне, у тым ліку радзі­мі­чы, плацілі даніну хазарам. Невыпадкова ў гэтым рэгіёне ўзнік но­выя паселішчы – гарады, якія ўвасаблялі сабой не толькі месца жы-хар­с­т­ва рамеснікаў і гандляроў, а палітычныя і ваенныя цэнтры з ад-па­вед­ны­мі кіруючым органам і ўзброенымі сіламі. Буйнейшым цэнт-рам такога кшталту стаў Кіеў.

Другім цэнтрам фарміравання агульнаўсходнеславянскага этнасу і яго тэрыторыі з’яўляліся землі ад вярхоўяў Дняпра, Заходняй Дзвіны, Вол­гі да Фінскага заліву і Ладагі. Развітое земляробства і рамесная выт­вор­часць паспрыялі ўзнікненню гандлю, а разам з ім – гарадоў. Так, у VІІІ-Х стст. на тэрыторыі пражывання славенаў была заснавана Ла­да­га і Ноўгарад, на тэрыторыі крывічоў – Пскоў і Ізборск. Гэтыя рэ-гі­ё­ны паводле этнічнага складу былі прадстаўлены славенамі і крыві-ча­мі. Фіна- і германамоўныя элементы (чудзь і варагі) складалі знач-ную меншасць і паступова аславяньваліся. Прадстаўнікі варажскага пле­ме­ні «русь» на чале з конунгам Рурыкам, якія рассяліліся ў азна- ча­ных гарадах і ўзначалілі кіраванне ўсімі паўночна-заходнімі земля-мі, спрыялі палітычнай і культурнай кансалідацыі ўсяго насельніцтва ў новы этнас. Яшчэ ў другой палове Х ст. гэтая тэрыторыя набыла назву «Руская зямля» або «Русь», яе жыхары – русаў, русічаў, русі-наў, рускіх, а іх мова – рускай. Да канца стагоддзя важнейшыя яе гара-ды і іх князі ста­лі звацца рускімі. Ранейшыя племянныя назвы «паля-не» і інш. сталі губляцца. Назва «русь» стала не толькі найменнем тэ-рыторыі дзяржа­вы, але і этнонімам.