Файл: Учебник по истории Беларуси(Сяменчык).doc

З другой паловы 1920-х гг., калі ва ўсесаюзным маштабе сфера ку­ль­ту­ры пачала пераўтварацца ў адзін са сродкаў пабудовы сацыя-ліз­му, дзейнасць усіх творчых аб’яднанняў мусіла зрабіцца больш ска­ар­ды­на­ва­най. З гэтай нагоды ў лістападзе 1928 г. ЦК КП(б)Б правёў пра­цу па згуртаванні ўсіх 8 літаратурных аб’яднанняў у Беларускі са­юз пісьменнікаў. Класава-выхаваўчая функцыя новай арганізацыі вы­бя­га­ла з пастановы ЦК КП(б)Б (1928)»Аб беларускай літаратурна-мас­тац­кай і тэатральнай крытыцы», але рэальна Саюз беларускіх пі­сь­мен­ні­каў (старшыня М. Клімковіч) аформіўся толькі ў 1932 г.

У 1933 г. пачаўся працэс аб’яднання ўсіх жыва­піс­цаў, графікаў, скульптараў. Ад членаў «Усебеларускай аса­цы­я­цыі мастакоў», «Рэва-люцыйнай арганізацыі мастакоў Бе­ла­ру­сі», суполкі «Прамень» патра-бавалі пастаноўкі іх творчасці на ўзровень дасягненняў у ін­дус­т­ры­я­лі­за­цыі і стварэння такой самай «Магнітабудоўлі мастацтва». Так, высо-кую ацэнку грамадскасці набылі кар­ці­ны І. Ахрэмчыка «Другі з’езд РСДРП» і «Вызваленне БССР ад бе­ла­па­ля­каў», а таксама карціна Ак-сельрода «Начальнік палітаддзела МТС».

У той самы час творы М. Філіповіча, А. Грубэ, Я. Мініна, А. Ас­та­по­ві­ча і інш., якія пасвойму бачылі прызначэнне мастацтва, рэзка кры­ты­ка­ва­лі­ся. У выніку сярод 40 дэлегатаў І з’езда мастакоў Бела-русі, які адбыўся ў снежні 1938 г., з былых творчых аб’яднанняў за-сталося толькі 8 чалавек. Першы мастацкі форум скончыўся ўтварэн-нем Са­ю­за мастакоў БССР пад старшынствам І. Рубінштэйна.

З-за сваёй малалікасці беларускія кампазітары не стваралі ўлас-ных творчых саюзаў, але і яны ўжо не былі самастойнымі ў сваёй твор­час­ці. Іх лёс быў вырашаны 22 ліпеня 1933 г. адмысловай, пад гры­фам «строга сакрэтна» пастановай ЦК КП(б)Б «Аб стварэннi аўта-ном­най сэкцыi кампазiтараў пры Аргкамiтэце Саюза пiсьменнiкаў». У 1934 г. абраны на I Усебеларускай канферэн­цыі кампазітараў Аргка-мітэт распачаў працу па ўтварэнні творчага саюза, якая скончылася толькі ў 1938 г. Першым старшынёй Саюза кампазітараў быў абраны вя­до­мы беларускі кампазітар-песеннік Ісак Любан. Як і ў іншых твор­чых аб’яднаннях, тут таксама знаходзіліся «ворагі народа», «двуруш­ні­кі» і г. д. Так, Міколу Равенскага за супрацоўніцтва з „нацдэмам» У. Дубоўкам выключылі з Саюза і звольнілі з кансерваторыі.

Такім чынам, замест самастойных творчых аб’яднанняў, у СССР, у тым ліку і БССР, былі створаны адзіныя Саюзы пісьменнікаў, маста-коў, кампазітараў Па сутнасці, усе яны ператварыліся ў дзяржаў­ныя структуры. Ідэалагічным прызначэннем такіх крэатур з’яўлялася вы-караненне нацдэмаўшчыны і ўдасканаленне ідэйнай апрацоўкі насель-ніц­т­ва мастацкімі сродкамі, праз метад сацыялістычнага рэ­а­ліз­му.

Азначаныя саюзы падлягалі пільнаму кантролю з боку пар­тый­ных (Галоўліт) і савецкіх (НКУС) органаў. Зразумела, што пры­на­леж­насць таго ці іншага творцы да Саюзаў пісьменнікаў, мас­та­коў і г. д. не гарантавала яму прызнання і асабістай бяспекі. Індывідуальная твор-часць аўтараў была вельмі абмежаванай. Дзякуючы саюзам, усе віды мастацтва з’яўляліся падкантрольнымі партыйным органам і былі ахо-плены сістэмай дзяржаўнага заказу, якая вызначала тэматыку і праб-лематыку будучых шэдэўраў сацыялістычнага рэалізму.

4. Усталяваная бальшавікамі дыктатура пралетарыята, акрамя ін-шага, пра­дуг­лед­ж­ва­ла знішчэнне варожых ім арганізацый і ідэалогій, у тым ліку – царквы і рэ­лі­гіі. У аснове такой палітыкі знаходзілася ле-вацкае ўяў­лен­не аб царкве як контррэвалюцыйнай сіле і рэлігіі як «опіуму для народа». Тая палітыка знаходзілася ў рэчышчы задач са-цыялістычнага будаўніцтва, абапіралася на ўсю моц дзяржаўнага апа-рату і здзяйснялася ў трох узаемаабумоўленых напрамках – эканаміч-ным, агітацыйна-прапагандысцкім, аператыўна-адміністрацыйным і рэпрэсіўным.

У мэтах падрыву эканамічнай базы цэркваў, паводле дэкрэта аб зямлі ад 26 кастрычніка 1917 г. і Палажэннем аб зямельных камітэтах ад 12 снежня 1917 г., яны пазбаўляліся зямельнай і іншай маёмасці як пастаяннай крыніцы даходаў. У адпаведнасці з дэкрэтам аб дзяржаў-ным шлюбе і метрыкацыі ад 18 снежня 1917 г., у царквы ад­бі­ра­ла­ся права рэгістрацыі актаў грамадзянскага стану. 23 студзеня 1918 г. СНК выдаў дэкрэт «Аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад цар­к­вы», яшчэ раз пацвердзіўшы пераход зямель і нерухомасці да дзяржавы. Пасля пастановы Наркамата юстыцыі РСФСР ад 20 ліпеня 1920 г. «Аб ліквідацыі мош­чаў ва ўсерасійскім маштабе» парэшткі Е. Полацкай, А. Неўскага, С. Раданежскага, С. Сароўскага і інш. пераста-лі быць аб’ектамі пакланення веруючых і крыніцамі даходаў царквы.

Пад час масавага голаду у Паволжжы і ін­шых паўднёвых раёнах краіны 23 лютага 1922 г. ЦВК РСФСР у мэтах набыцця за мяжой хле-ба галадаючым і насення для засеву палёў ЦВК прыняў пастанову аб канфіс­ка­цыі часткі царкоўных рэчаў. У выніку было канфіскавана 33 пуды 32 фунты золата, 23 997 пудоў 23 фунты срэбра, 35 670 штук брыльянтаў і іншых каштоўнасцяў. У БССР гэту працу ўзначаліла ка-місія на чале з А. Чарвяковым, якая перадала ў фонд дапамогі галада-ючым больш за 30 пудоў срэбра, каля 100 грамаў зо­ла­та, 45 брыль-янтаў (32 карат), 52 каштоўных камянёў і інш.

У 1920-х для патрэб памяшканняў пад школы для ліквідацыі не-пісьменнасці адбывалася рэквізіцыя памяшканняў сінагог. Акрамя та-го, сінагогі пераабсталўваліся пад жыл­лё, фабрычныя памяшканні, сталовыя, музеі. Будынак мінскай харальнай сінагогі быў аддадзены пад тэатр. Яшчэ больш массавай з’явай стала перадача ў 1930-я гг. хрысціянскіх храмаў пад зер­нес­хо­віш­чы, майстэрні, архівы і інш.

Пачатак агітацыйна-прапагандысцкай кампаніі супраць царквы і рэлігіі быў пакладзены пастановай ад 11 снежня 1917 г. аб перадачы справы выхавання і адукацыі з ду­хоў­на­га ведамства ў народны каміса-рыят асветы. Гэта датычыла і яў­рэй­с­кіх навучальных устаноў – хедэ-раў і іешываў. Тым самым ствараліся перадумовы для прыпынення рэ-лігійнага ўздзеяння на маладое пакаленне і адначасова – для атэістыч-най прапаганды, аб чым, у прыватнасці, сведчыў дэкрэт СНК ад 23 студзеня 1918 г. «Аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад цар­к­вы», у адпаведнасці з якім Расія пераўтваралася ў свецкую краіну.

Паводле пастановы Наркамата юстыцыі РСФСР ад 20 ліпеня 1920 г. «Аб ліквідацыі мош­чаў ва ўсерасійскім маштабе», многія ракі з па-рэшткамі былі публічна ўскрыты, каб прадэманстраваць хлусню свя-тароў аб «нятленнасці святых».

На Беларусі пачатак антырэлігійнай агітацыі і пра­па­ган­ды знай-шоў увасабленне ў дэманстрацыях, скі­ра­ва­ных супраць іўдаізма і сіна-гогі. Так, у кастрычніку 1920 г. у Віцебску, калі ве­ру­ю­чыя адзначалі самае вялікае свята Йом-Кіпур («Судны дзень»), мяс­цо­выя бальшавікі і камсамольцы разам з членамі прабальшавіцкіх ар­га­нізацый (Яўрэй-ская секцыя РКП(б), Камбунд, Югендбунд) дэ­ман­с­т­ра­тыў­на заняліся нарыхтоўкай дроў для чыгункі. У 1923 г. такі ж «йомкіпурнік» ад-быўся ў Мінску, дзе камсамольцы наладзілі ма­ні­фес­та­цыю пад лозун-гам «Далоў равінаў і папоў».

На пачатку 1920-х гг. намаганнямі моладзі стала ўкараняцца так званая «чырвоная аб­рад­насць». Вечарам 6 студзеня 1923 г. у Мінску ад­бы­лі­ся «камсамольскія каляды» – тэатралізаванае шэсце, якое мусі-ла сімвалізаваць аджытасць рэ­лі­гіі і яе непатрэбнасць моладзі. Замест вянчанняў, маладажонам рэкамендавалі ладзіць «чырвоныя вяселлі», а замест хрэсьбін – «акцябрыны». Так, у 1925 г. у БССР адбывалася каля 300 «акцябрын» і 80 «чырвоных вяселляў штомесяц». У яўрэйскі по-быт ста­ла ўкраняцца «чырвонае абразанне».

Прызнаным цэнтрам і асноўным рупарам антырэлігійных ідэй ста­ла газета «Безбожник», якую рэдагаваў старшыня Антырэлігійнай ка­мі­сіі Е. Яраслаўскі. У 1925 г. ён узначаліў усесаюзнае таварыства – «Саюз бяз­бож­ні­каў». Першапачаткова вынікі дзейнасці гэтай грамад-скай арганізацыі былі слабымі. Сітуацыя памянялася, калі задачы са-цыялістычнага будаўніцтва запатрабавалі актывізацыі атэістычнай прапаганды. З гэтай нагоды ІІ з’езд Саюза бяз­бож­ні­каў, які сабраўся 11–15 чэрвеня 1929 года ў Маскве перайменаваў сваю арганізацыю ў «Саюз ваяўнічых бязбожнікаў» і вызначыў яго ло­зун­г: "Барацьба з рэлігіяй – гэта барацьба за сацыялізм".

Праз год, у 1930 г. колькасць членаў саюза вырасла з 465 тыс. да 3, 5 млн. За гэты ж час колькасць членаў саюза ў БССР узрасла больш чым у пяць разоў і дасягнула 42 тыс. чал. У 1931 колькасць членаў дзіцячай ар­га­ні­за­цыі «Юных ваяўнічых бязбожнікаў СССР» дасягнула 2 млн. У 1931 г. у СССР працавала звыш 3 000 бязбожных ударных брыгад, звыш 100 бязбожных ударных цэхаў і заводаў, каля 300 бязбожных калгасаў.

Партыйная канферэнцыя, што адбывалася ў Маскве з 30 студзеня па 4 лютага 1932 г., паставіла на мэце: да 1934-1935 гг. – усё насель-ніцтва, і ў першую чаргу – моладзь ахапіць антырэлігійнай прапаган-дай; да 1935-1936 гг. – лік­ві­да­ваць апошнія малітоўныя дамы, да 1936-1937 г. канчаткова выдаліць рэлігію з ужытку людзей.

Аператыўна-адміністрацыйны напрамак антырэлігійнай палітыкі бальшавікоў аформіўся яшчэ пасля грамадзянскай вайны. Як паказаў во­пыт, агітацыя і прапаганда ме­ла поспех, калі яна абапіралася на сілу зброі, таму восенню 1922 г. у сістэме ЦК РКП(б) была створана Анты-рэлігійная камісія. Асноўным яе прызначэннем з’яўлялася арганіза-цыя сіл і срод­каў на барацьбу супраць царкоўных арганізацый і іх уп-лыву на гра­мад­с­т­ва. Практычнае ажыццяўленне гэтай барацьбы (апе-ратыўная ра­бо­та, вышук, вярбоўка, арышты і г.д.) ускладалася на – начальніка аддзела ДПУ СССР Я. Тучкова, а агульнае кі­раў­ніц­т­ва – на Е. Яраслаўскага. У працы брала ўдзел уся партыйна-савецкая элі­та.

Знешне гэта дзейнасць павінна была выглядаць як натуральная пра­я­ва клопату Савецкай улады аб маральным здароўі людзей, выз­ва­лен­не іх ад царкоўных забабонаў. На справе ўжо першыя вы­ні­кі працы Антырэлігійнай камісіі адбіліся на дэстабілізацыі ўнутрацаркоўнага жыцця РПЦ. Так, работнікі ДПУ падтрымалі групу ініцыятараў так званага «абнаўлення Царквы», якія не прызнавалі ўлады Патрыярха і дамагліся яго ізаляцыі ў Данскім манастыры, што прывяло да расколу ў РПЦ. Да канца 1922 г. абнаўленцам належала ўжо 20 тыс. з 30 тыс. храмаў. 29 красавіка 1923 г. царкоўная ўлада перайшла да створанага абнаўленцамі Свяшчэннага Сінода.

Карыстаючыся расколам, мітрапаліт Мінскі і Тураўскі Мельхісэ-дэк у ліпені 1922 г. дамогся ўтварэння аўтаномнай Беларускай права-слаўнай царквы (БПЦ). На 1 чэрвеня 1927 г., у БССР налічвалася 1 110 пра­вас­лаў­ных прыходаў, з якіх 300 лічыліся абнаўленчымі, а ўсе ас-татнія – «ціханаўскімі». З ведама ДПУ ў жніў­ні 1927 г. у Мінску ад-быўся з’езд дэлегатаў БПЦ з мэтай утварэння царкоўнай аўтакефаліі. У выніку, да канца 1927 г. у бе­ла­рус­кіх епархіях (без уліку старааб-радцаў) дзейнічалі тры плыні пра­вас­лаў­ных вернікаў: 411 прыходаў ціханаўцаў, 344 – ­аў­та­ке­фа­ліс­таў і 305 – абнаўленцаў

З умацаваннем у 1927 г. улады намесніка памерлага патрыярха – мітрапаліта Маскоўскага Сергія і падпарадкаванага яму Патрыяршага Сіноду стратэгічны план УКП(б) дасягнуў сваёй мэты: адзінай РПЦ ужо не існавала. Для Савецкай улады, якая ініцыіравала «абнаўленчы раскол» і кі­ра­ва­ла ім праз органы ДПУ-АДПУ, першаступенную знач-насць мела ла­я­ль­насць духавенства, гатоўнасць прызнаць савецкую ўладу народнай і прапагандаваць гэты пункт гледжання. У нейкіх рэ-формах у га­лі­не царкоўнага ладу, акрамя тых, што дапамагалі раз-віццю і ўма­ца­ван­ню расколу, бальшавікі не былі зацікаўлены.

Рэпрэсіі бальшавіцкай партыі супраць свяшчэннаслужыцеляў бы-лі абумоўлены перакананнем яе лідэраў у безумоўнай варожасці Са-вецкай уладзе. Так, у 1920-я гады ў БССР было асуджана 75 слу­жы­це­ля­ў іўдзейскага культу. У снежні 1930 г. толькі ў Віцебску былі асу-джаны і сас­ла­ны ў Салавецкі лагер 15 равінаў. З пачаткам калектыві-зацыі пачаліся рэпрэсіі супраць хрысціянскага духавенства як но­сь­бі­таў кулацкай ідэалогіі. У вы­ні­ку, да лета 1930 г. у СССР было расстра-ляна 560 і пазбаўлена волі 22 289 чал. У БССР – адпаведна – 25 і 68. У лютым – сакавіку 1933 г. у рэчышчы масіраванай барацьбы органаў АДПУ-НКУС супраць «ворагаў народа» у БССР была «выкрыта» контррэ­ва­лю­цый­ная царкоўна-паўстанцкая арганізацыя "Іезуіт" з удзелам 5 епіс­ка­паў, 48 святароў і інш., усяго 79 чал.

Вынікам наступнай апе­ра­цыі стала «раскрыццё» у ліпені-верасні 1937 г. разгалінаванай сеткі (200 чал.) прадстаўнікоў "Беларускай аўтакефальнай царквы». Па прыгавору «тройкі» 1 лістапада былі рас-страляны епіс­ка­пы Філарэт, Апанас і яшчэ 9 «кіраўнікоў» арганізацыі, а астатнія – асуджа­ны да пазбаўлення волі. Нарэшце, у лютым-сака-віку 1938 г. бы­лі арыштаваны члены «шпіёнска-паўстанцкай арганіза-цыі», якія дзей­ні­ча­лі ў шасці раёнах БССР. Яе кіраўніком з’яўляўся – «польскі шпі­ён» мітрапаліт Мінскі Пётр.

Відавочна, што «польскі след» у барацьбе ЎКП(б)-КП(б)Б суп-раць ка­та­ліц­т­ва і касцёла быў найбольш выразным. Большасці абвіна-вачаных ін­к­ры­мі­ні­ра­ва­ла­ся прыналежнасць да Польскай арганізацыі вайсковай. Тым не менш, па словах чэ­кіс­таў, якія ў жніўні 1933 г. вы-крылі адну з такіх арганізацый у БССР, яна скла­да­ла­ся з 7 філій і ўз-начальвалася ксяндзамі. Праз палову года 55 яе ўдзе­ль­ні­каў, як свята-роў так і простых вернікаў, былі асуджаны да расстрэлу або ту­рэм­на­га зняволення.

Характэрна, што ў сярэдзіне 1930–х гг. прапагандысцкія ме­та­ды барацьбы супраць рэлігіі і іх носьбітаў цалкам саступілі месца гвал-тоўным. Так, у 1936 г. «Саюз ваяўнічых бязбожнікаў» выявіў сваю фактычную не­за­пат­ра­ба­ва­насць, бо толькі пятая частка яго членаў працягвала выплату ўзно­саў. А да 1930-х гг. 2 155 праваслаўных, 271 іўдзейскіх і 113 ка­та­ліц­кіх святароў і іншых слу­жы­це­ляў культаў былі вынішчаны.